Норвегиялық Либералдық партиясы: Тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Норвегиялық саяси партия

Либералдық партия (Venstre, , V;) – Норвегиядағы орталық саяси партия. Ол 1884 жылы құрылған және Норвегиядағы ең көне саяси партия. Саяси спектрдің ортасында орналасқан, уақыт өте келе парламентаризм, дін бостандығы, жалпы сайлау құқығы және мемлекеттік білім беру сияқты реформаларды жүзеге асырған либералдық партия. 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Норвегияның ең ірі және үстем саяси партиясы болды, бірақ соғыстан кейінгі кезеңде көптеген қолдауларын жоғалтып, салыстырмалы түрде шағын партияға айналды. Бұл партия соғыстан кейінгі кезеңде бірнеше орталық және оңшыл үкіметтік коалицияларына қатысты. Қазіргі уақытта Парламентте сегіз орынға ие және бұрын Консервативтік партия мен Христиан-демократиялық партиясымен бірге Норвегия үкіметінің құрамына кірген. Гури Мелби 2020 жылдан бері партия басшысы болып табылады. 1884 жылы фермерлер мен буржуазияның прогрессивті мүшелерінің қолдауымен құрылған бұл партия Норвегиядағы алғашқы саяси партия болып есептеледі және бірнеше онжылдық бойы үстем үкіметтік партия болды. Бастапқыда сол жылы Либералдық партияның жетекші саясаткерлерінің көпшілігі құрған Норвегиялық әйелдер құқықтары жөніндегі қауымдастықпен тығыз байланыста болды және партия әйелдердің сайлау құқығын қолдауда маңызды рөл атқарды. 1880-ші жылдардан бері партия көптеген ішкі жіктерді бастан өткерді. Саяси орташа және діни бағытты ұстанған топ 1888 жылы қалыпты либералдық партияны құру үшін бөлінді; ал консервативті либералдық фракция, соның ішінде Норвегияның бұрынғы премьер-министрі Кристиан Микельсен 1909 жылы еркін ойлы либералдық партияны құру үшін бөлінді (екеуі де кейін Консервативтік партияға бірікті). Соңғы кездегі ең айқын жік 1972 жылы болды, онда Либералдық партия Норвегияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (ЕЭҚ) кіруіне қарсылық танытты, ал мүшелікті қолдаған фракция бөлініп, Либералдық халық партиясын құрды. Бұл партия содан бері Норвегияның Еуроодаққа (ЕО) кіруін қолдап келеді және қазіргі уақытта оның белсенді жақтаушысы болып табылады.

The Liberal Party (Venstre, , V; ) is a centrist political party in Norway. It was founded in 1884 and it is the oldest political party in Norway. It is positioned in the centre on the political spectrum, and it is a liberal party which has over the time enacted reforms such as parliamentarism, freedom of religion, universal suffrage, and state schooling. For most of the late 19th and early 20th century, it was Norway's largest and dominant political party, but in the postwar era it lost most of its support and became a relatively small party. The party has nevertheless participated in several centrist and centre right government coalitions in the postwar era. It currently holds eight seats in the Parliament, and was previously a part of Norway's government together with the Conservative Party and the Christian Democratic Party. Guri Melby has served as the party leader since 2020. Founded in 1884, then with the main support from farmers and progressive members of the bourgeoisie, it was the first political party that came into existence in Norway, and was the dominant government party for several decades. From the beginning it had a close relationship with the Norwegian Association for Women's Rights, which was founded in the same year by most of the Liberal Party's leading politicians, and the party played a central role in advocating for women's suffrage. Since the 1880s the party has seen many internal schisms. A politically moderate and religious wing broke away in 1888 to form the Moderate Liberal Party; and the conservative liberal faction, including the former Prime Minister of Norway Christian Michelsen, broke away in 1909 to form the Free minded Liberal Party (both parties eventually merged into the Conservative Party). The most notable recent schism was in 1972, when the Liberal Party decided to oppose Norwegian membership in the European Economic Community (EEC), and the faction supporting membership broke away and formed the Liberal People's Party. The party has since endorsed Norwegian membership in the EU and is currently a strong proponent.

Тарих

Venstre партиясы 1884 жылы Норвегияда парламентаризмді енгізу туралы даумен байланысты құрылды. Venstre (норвег тілінде "сол" дегенді білдіреді) парламентаризмді жақтаған партия болды, ал парламентаризмге қарсы шыққан консерваторлар Høyre партиясын құрды (оның мағынасы "оң"). Парламентшілдік үшін күресте жеңіске жеткенде, Venstre партиясының жетекшісі Йохан Свердруп Норвегияның бірінші премьер-министрі болды, ол Стортингте (норвег парламенті) көпшіліктің қолдауына ие болғандықтан тағайындалды. Кейіннен Venstre 1898 жылы қол жеткізілген ерлерге жалпы сайлау құқығын, 1905 жылы болған Швеция-Норвегия одағының ыдырауын және 1913 жылы енгізілген жалпы әйелдер сайлау құқығын жақтады. 1884 жылдан кейінгі алғашқы онжылдықтарда Venstre бірнеше үкімет құрды, олар Høyre үкіметтерінің кезеңдерімен араласқан. Норвегияның алты премьер-министрі Venstre партиясынан шыққан, олардың барлығы 1935 жылға дейін. Еңбек партиясының өсуімен Venstre біртіндеп жерді жоғалтты. 1915 жылғы сайлау - Venstre партиясының ең үлкен партия болып табылатын және Стортингте абсолютті көпшілікке ие болған соңғы сайлау. Venstre одан әрі 1920 жылы Bondepartiet (қазіргі Орталық партиясы) және 1933 жылы Христиандық халық партиясы құрылғаннан кейін әлсіреді, олардың екеуі де бұрынғы Venstre мүшелерінің қатысуымен құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Venstre бес коалициялық үкіметке кірді, ең соңғысы 2018 жылдан бастап Солберг кабинеті болды. Норвегияның Еуропалық қауымдастыққа (қазіргі Еуропалық Одақ) мүшелігіне қатысты дау 1972 жылы Рёроста партияның бөлінуіне әкелді, ал ЕО мүшелігіне жақтас адамдар шығып, Либералды халық партиясын құрды. Олардың арасында партия басшысы Хелге Сейп және парламенттің 13 мүшесінің 9-ы бар. Содан бері Venstre партиясы өте кішкентай болып келеді. Парламент тобы 1973 жылғы сайлаудан кейін екіге қысқарды. 1974 жылы Venstre Норвегиядағы саяси партияның бірінші әйел басшысын Ева Колстадты сайлады. Сайлау нәтижесі Venstre үшін нашар болды. 1985 жылғы сайлау алдында партия алғаш рет және осы уақытқа дейін ғана Еңбек партиясы үкіметін қолдайтынын мәлімдеді. Келесі сайлауда Venstre қалған екі орыннан айырылып, алғаш рет Стортингте өкілдіксіз қалды. Партия 1988 жылы Либералды халық партиясымен бірікті, бірақ 1989 жылғы сайлауда бұл қайта біріккен Venstre тағы да парламенттік орынға ие бола алмады. 1993 жылы партия парламенттегі орындықтарды теңестіруге мүмкіндік беретін 4% шегіне жете алмады, бірақ Ларс Спонхайм тікелей Хордаланд округінен сайланды. (Шайлау алдында Спонхайм, егер сайланса, өзінің үйінен Ольвиктен бас қала Ослодағы парламентке дейін тауларды жаяу өтемін деп шарт қойған еді - ол баспадан көп көңіл көтеретін қызығушылыққа ие болды.) 1997 жылы Venstre 4% -дық шегінен өтіп, парламенттегі орынды алтыға дейін көбейтті. Нәтижесінде Venstre 1973 жылдан бері алғаш рет кабинеттегі қатысуын көрді. Партия Кьелл Магне Бондевиктің азшылықтағы бірінші үкіметінде төрт орынға ие болды. Ларс Спонхайм өнеркәсіп және сауда министрі болды, Од Эйнар Дьорум байланыс министрі, кейін әділет министрі, Гуро Фьелленгер қоршаған ортаны қорғау министрі және Элдбьёрг Лёвер әкімшілік министрі, кейін қорғаныс министрі болды. Лёвер ханым Норвегияның бірінші қорғаныс министрі болды. Бұл кабинет 2000 жылы отставкаға кетті, ол газ электр станцияларын салу туралы Стортингтің шешімін қабылдамады. 2001 жылы Venstre 4% -ға жетпеді, бірақ екі өкілді сайлады, Спонхайм мен Одд Айнар Дьорум. Алайда, Venstre Kjell Magne Bondevik екінші коалициялық үкіметінің құрамына кіргендіктен, Спонхайм мен Дьорум кабинетке кіргендіктен, екеуі парламентте депутаттармен ұсынылған. Партия сондай-ақ үшінші мүшеге ие болды, ол - Торлид Скогсхолм көлік және коммуникация министрі болып тағайындалды. 2005 жылғы сайлауда Venstre партиясы 5,9% дауыс жинады, бұл 1969 жылғы сайлаудан бері ең жақсы нәтиже. Venstre тікелей алты орынға ие болды, ал 4% + өтемақы жүйесі арқылы қосымша төрт орынға ие болды. Қызыл-жасыл коалицияның көпшілігіне байланысты Venstre оппозициялық партияға айналды. 2009 жылғы сайлауда Venstre партиясы орынды теңестіру үшін 4% -дан төмен түсіп, партияны парламентте тек екі орынға қалдырды, Trine Skei Grande және Borghild Tenden, ал сайлау алдында олар он орынға ие болды. Сол күні кешке, 2009 жылдың 14 қыркүйегінде Ларс Спонхайм партияның нашар нәтижесіне байланысты партия басшысы лауазымынан кететінін мәлімдеді. Сайлаудан кейін партия мүшелерінің саны өсті. 2010 жылдың сәуірінде партияның конференциясында Трине Скей Гранде партияның жаңа басшысы болып бірауыздан сайланды. Venstre 2013 жылғы сайлауда 5,2% -мен борыштан асып, Консервативті, Христиан-демократиялық және Прогресс партияларымен коалициялық келіссөздер жүргізді. Venstre және Христиан демократтары жаңа Солберг кабинетіне кірмеуге келісті, осылайша оған парламенттік көпшілігі болмады, бірақ онымен сенім мен қолдау туралы келісім жасады. 2017 жылғы сайлауда сегіз орын жеңіп алған Venstre Консервативті және Прогресс партиясы коалициясымен жаңа келіссөздер жүргізіп, 2018 жылдың қаңтарында үш кабинеттік лауазыммен коалицияға қосылды; Ола Эльвестен Климат және қоршаған орта министрі, Иселин Нибё Зерттеу және жоғары білім министрі болды, ал партия басшысы Трине Скей Гранде Мәдениет министрі болды.

The party Venstre was formed in 1884 in connection with the dispute about whether or not to introduce parliamentarism in Norway. Venstre (which means "Left" in Norwegian) was the party advocating parliamentarism, whereas the conservatives, who opposed parliamentarism, formed the party Høyre (which means "Right"). When the fight for parliamentarism was won, Venstre's leader Johan Sverdrup became the first Norwegian prime minister to be appointed on the basis of having the support of a majority in the Storting (Norwegian parliament). Later, Venstre advocated universal suffrage for men, which was achieved in 1898, the break up of the Swedish Norwegian Union, which happened in 1905, and universal women's suffrage, which was introduced in 1913. In the first decades after 1884, Venstre formed several governments, interspersed with periods of Høyre governments. Six different Prime Ministers of Norway have come from Venstre, all of them before 1935. With the growth of the Labour Party, Venstre gradually lost ground. The election of 1915 was the last in which Venstre was the largest party and won an outright majority in the Storting. Venstre was further weakened with the formation of Bondepartiet (the present day Centre Party) in 1920, and Christian People's Party in 1933, both of which were formed partly by former Venstre members. Since World War II, Venstre has been part of five coalition governments, the most recent one being Solberg's Cabinet from 2018. A dispute over Norwegian membership in the European Communities (now the European Union) led to the party splitting at Røros in 1972, with the people favoring EC membership departing and forming the Liberal People's Party. These included the party leader, Helge Seip, and 9 of the 13 members of parliament. Since then, Venstre has been a fairly small party. The parliamentary group was reduced to two after the 1973 election. In 1974, Venstre elected the first female leader of a political party in Norway, Eva Kolstad. Election results continued to be poor for Venstre. Before the 1985 election the party announced for the first, and so far only, time that it would support a Labour Party government. At the following election Venstre lost its two remaining seats, and was without representation in the Storting for the first time. The party merged in 1988 with the Liberal People's Party, but at the election of 1989 this reunited Venstre again failed to win parliamentary seats. In 1993 the party again failed to achieve the 4% threshold that would have made it eligible for the levelling seats in parliament, but Lars Sponheim was elected directly from Hordaland county. (Before the election, Sponheim had made the wager that he would walk across the mountains from his home in Ulvik to the parliament in the capital city Oslo if elected—a wager he delivered on, to much good humoured interest from the press.) In 1997, Venstre passed the 4% threshold, increasing its seats in parliament to six. As a consequence Venstre also saw its first participation in cabinet since 1973. The party held four seats in the minority first government of Kjell Magne Bondevik. Lars Sponheim became minister of industry and commerce, Odd Einar Dørum; minister of communications, later minister of justice, Guro Fjellanger; minister of environmental protection, and Eldbjørg Løwer; minister of administration, later minister of defense. Mrs. Løwer was the first female minister of defense in Norway. This cabinet resigned in 2000, refusing to accept the Storting's decision to build gas power plants. In 2001, Venstre narrowly failed to reach the 4% threshold, but had two representatives elected, Sponheim and Odd Einar Dørum. However, due to Venstre becoming part of the second coalition government of Kjell Magne Bondevik, with Sponheim and Dørum entering the cabinet, the two were represented in parliament by deputies. The party also got a third member of the cabinet, with the appointment of Torild Skogsholm as Minister of Transport and Communications. The 2005 election gave Venstre 5.9% of the vote, its best result since the 1969 election. Venstre won six seats directly, and an additional four seats through the 4%+ compensatory system. Due to the majority of the Red green coalition, Venstre became an opposition party. In the 2009 election, Venstre ended up below the 4% threshold for levelling seats, leaving the party with only two seats in parliament, Trine Skei Grande and Borghild Tenden, whereas they had ten seats before the election. The same evening, 14 September 2009, Lars Sponheim announced that he would step down as party leader, as a consequence of the poor result. After the election, the party experienced growth in members. At the party conference in April 2010, Trine Skei Grande was unanimously elected as the new leader of the party. Venstre climbed over the threshold with 5.2% in the 2013 elections and entered into coalition talks with the Conservative, Christian Democratic, and Progress parties. Venstre and the Christian Democrats decided not to enter the new Solberg Cabinet, thus leaving it without a parliamentary majority, but made a confidence and supply agreement with it. Winning eight seats in the 2017 elections, Venstre entered into new talks with the Conservative and Progress Party coalition, and joined the coalition in January 2018 with three cabinet posts; Ola Elvestuen became Minister of Climate and Environment, Iselin Nybø Minister of Research and Higher Education, while party leader Trine Skei Grande became Minister of Culture.

Идеология

Партия либералды, әлеуметтік либералды, классикалық либералды және центристік саналады. Партия белсенді мемлекеттің болуы шартымен азаматтық бостандықтарды жақтады. 1970 жылдардан бері партия жасыл либералды ұстанымды ұстанады, бұл 1990 жылдары парламентке оралғанда партияның маңызды бөлігі болды. «Framtiden i våre hender» экологиялық ұйымы Либералды партияны «Жасыл партиядан» кейін екінші жақсы партия деп бағалады. Партия сонымен қатар көпмәдениеттілікті, Норвегияға еңбек күші иммиграциясын арттыруды және интеграция шараларын жеңілдетуді ынталы түрде қолдайды. Тарихы бойында партия оңшыл-орталық және таза центристік коалициялық үкіметтерге қатысты. 2001 жылдан 2005 жылға дейін Консервативтік партия мен Христиандық-демократиялық партиясымен оңшыл-орталық коалициялық үкіметте болды; 2005 жылғы жалпы сайлаудан бері партия оппозицияда. Соңғы кезде партия Норвегия саясатында «көк-жасыл» альянсын құруды жақтады, онда «Venstre» жасыл бөлікті құрайды. Соңғы сайлау кампанияларында «Venstre» қоршаған ортаны қорғау, білім беру, шағын бизнес және әлеуметтік мәселелерге баса назар аударды. «Venstre» қоршаған ортаға зиян келтіретін іс-әрекеттерге салықты арттыруды ұсынады. «Venstre» тарапынан қолдау тапқан басқа ұстанымдар – еңбек күші иммиграциясын арттыру, Норвегия шіркеуін мемлекеттік шіркеу статусынан жою, мүлік және мұра салымын жою, жергілікті билік органдарына (коммуналар) көбірек өкілеттік беру. 2005 жылғы ұлттық конвенцияда «Venstre» Норвегияның Еуропалық Одаққа қосылуына қарсы болу туралы, бірақ әлсіз қарсылық білдірді, сонымен бірге Норвегияның Еуропалық экономикалық аймақта қалуын жақтады. Алайда, 2020 жылы ұлттық конвенцияда көпшілік «Venstre» партиясының Норвегияның ЕО-ға мүшелігін қолдауын жақтады. Осылайша, «Venstre» партиясының ресми ұстанымы қазір Норвегияның Еуропалық Одаққа мүшелігін қолдайды. Бұл ретте, партия Норвегияның ЕО-ға мүшелігі мәселесін тек ұлттық референдум арқылы шешуге болады деген пікірде, бұл 1972 және 1994 жылдары өткен референдумдарға ұқсас. «Venstre» сонымен қатар монархияны республикалық үкімет түрімен алмастыруды қолдайды. 2007 жылы «Venstre» авторлық құқықпен қорғалған цифрлық материалды бөлісуді заңдастыруды жақтаған алғашқы норвегиялық партия болды.

The party is regarded as liberal, social liberal, classical liberal and centrist. The party advocates civil liberties under the pre condition of an active state. Since the 1970s, the party has maintained a green liberal position, which was an important part of the party profile when it came back to parliament in the 1990s. The Liberal Party was rated the second best party after the Green Party by the environmentalist organisation Framtiden i våre hender. The party is also a strong supporter of multiculturalism, increased labour immigration to Norway, and relaxed integration measures. Through its history, it has taken part in both centre right and pure centrist coalition governments. From 2001 to 2005, it was in a centre right coalition government with the Conservative Party and Christian Democratic Party; since the 2005 general election, the party has been in opposition. More recently the party has been a proponent of a blue–green alliance in Norwegian politics, with Venstre constituting the green part. In the last few election campaigns, Venstre's main focus has been on environmental issues, education, small business and social issues. Venstre advocates higher taxes on activities that damage the environment. Some other positions advocated by Venstre are increased labour immigration, abolition of the Church of Norway as the state church, abolishing the wealth and inheritance taxes, and more power to local authorities (kommuner). At the national convention in 2005, Venstre decided with a margin of only five votes to still oppose Norway joining the European Union, albeit weakly, while still advocating that Norway remain part of the European Economic Area. In 2020, however, a majority at the national convention voted for Venstre to support EU membership for Norway. Thus, the official stance of Venstre is now in support of Norwegian membership of the European Union. Regardless, the party retains the position that the question of potential Norwegian EU membership should only be decided by a national referendum, similar to referendums held in 1972 and 1994. Venstre additionally supports the replacement of the monarchy with a republican form of government. In 2007, Venstre became the first Norwegian party to advocate legalizing sharing of copyrighted digital material.

Этимология

Партияның атауы норвег тілінде «сол» дегенді білдірсе де, партия өзін орталықшыл партия деп атайды. Орталық партия үкімет құраған солшыл-жасыл коалицияның бір бөлігі болды, ал Venstre «социалистік емес» оппозицияда болғандықтан, Орталық партияның позициясы «Сол» партиясынан солға қарай ықпалдасты. 1884 жылы «Сол» деген ат таңдалғанда, бұл сөз бүгінгі «солшыл» термині сияқты социализмді білдірмеген. Ол оң жақтағы консерваторлармен салыстырғанда либерализмді немесе радикализмді білдіріп, парламенттегі орын терісінің орналасуын көрсеткен. Даниялық Venstre және Radikale Venstre саяси партияларының аттарындағы «сол» сөзі де социализмге емес, либерализм мен радикализмге сілтеме жасау мақсатында қолданылған.

Партиялық съездер

1. Құрылтай жиналысы 28-29 қаңтар 1884 жыл, Kristiania, Arbeidersamfundet
2. Жиналыс 1886 жыл 17 қыркүйек, Хамар
3. Жиналыс 1887 жыл 14 шілде, Тронхейм, Arbeidersamfundet
4. Жиналыс 1888 жыл 27 қаңтар, Kristiania, Arbeidersamfundet
5. Жиналыс 1889 жыл 26 тамыз, Берген, Берген қолөнершілер мен өнеркәсіпшілер бірлестігі
6. Жиналыс 1891 жыл 30 қаңтар, Kristiania, Arbeidersamfundet
7. Жиналыс 1893 жыл 30 қаңтар, Kristiania, Arbeidersamfundet
8. Жиналыс 1894 жыл 4 сәуір, Kristiania, Arbeidersamfundet
9. Жиналыс 1896 жыл 22 маусым, Kristiania, Arbeidersamfundet
10. Жиналыс 1897 жыл 26 ақпан, Kristiania, Møllergata
11. Жиналыс 1899 жыл 16 қазан
13. Жиналыс 1903 жыл 27 ақпан
16. Жиналыс 1906 жыл 7 мамыр, Turnforeningens ғимараты
17. Жиналыс 1908 жыл 27 қаңтар, Kristiania, Møllergata

Сайлау нәтижесі

Стортинг Дата Голосов Мест Позиция Размер # % ± пп # ± 1885 57 683 63.4 0.6 1 1-е 1888 37 320 41.8 21.6 46 (1888) 2-е (с 1889) 1891 51 780 50.8 9.0 25 1-е 1894 83 165 50.4 0.4 4 1-е 1897 87 548 52.7 2.3 20 1-е 1900 127 142 54.0 1.3 2 1-е 1903 101 142 42.7 11.3 29 1-е 1906 121 562 45.1 2.4 25 1-е 1909 128 367 30.4 15.0 27 (1909–1910) 7-е (с 1910) 1912 195 526 40.0 9.6 30 (1912–1913) 1-е (с 1913) 1915 204 243 33.1 6.9 4 1-е 1918 187 657 28.3 4.8 23 (1918–1920) 3-е (с 1920) 1921 181 989 20.1 8.2 14 (1921–1923) 3-е (с 1923) 1924 180 979 18.6 1.4 3 (1924–1926) 2-е (с 1926) 1927 172 568 17.3 1.5 4 (1926–1928) 3-е (с 1928) 1930 241 355 20.2 2.9 3 (1930–1931) 3-е (с 1931) 1933 213 153 17.1 3.1 9 (1933–1935) 2-е (с 1935) 1936 232 784 16.0 1.1 1 3-е 1945 204 852 13.8 2.2 3 3-е 1949 218 866 13.1 0.7 1 3-е 1953 177 662 10.0 3.1 6 3-е 1957 171 407 9.7 0.3 0 3-е 1961 132 429 8.8 0.9 1 4-е 1965 207 834 10.4 1.6 4 3-е 1969 202 553 9.4 1.0 5 5-е (1971–1972) 1973 49 668 3.5 5.9 11 7-е 1977 54 243 3.2 0.3 0 6-е 1981 79 064 3.9 0.7 0 7-е 1985 81 202 3.1 0.8 2 7-е 1989 84 740 3.2 0.1 0 7-е 1993 88 985 3.6 0.4 1 7-е 1997 115 077 4.5 0.9 5 7-е (с 2000) 2001 98 486 3.9 0.6 4 7-е 2005 156 113 5.9 2.0 8 7-е 2009 104 144 3.9 2.0 8 7-е 2013 148 275 5.2 1.4 7 Поддержка и сотрудничество 6-е 2017 127 483 4.4 0.8 1 Поддержка и сотрудничество (2017–2018) 6-е 2021 137 433 4.6 0.2 7