Кіріспе

Fagaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы, "шинквапин" немесе "шинкапин" аталысының басқа қолданыстары.

Castanopsis, көбінесе шинквапин немесе чинкапин деп аталады, Fagaceae бук тұқымдасына жататын мәңгі жасыл ағаштар туысы. Бұл туыста шамамен 140 түр бар, қазіргі таңда тропикалық және субтропикалық Шығыс Азияда ғана кездеседі. Барлығы 58 түрі Қытайда, оның 30-ы эндемиктер; қалған түрлері оңтүстікке қарай, Индокитай арқылы Индонезия мен Филиппинге, Тайваньның таулы аймақтарына және Жапонияға дейін таралған. "Chinkapin" ағылшынша атауы басқа туыс өсімдіктермен де ортақ, соның ішінде Тынық мұхитының алтын шинкапиндері АҚШ-та кездеседі, олар кейде Castanopsis туысына жатқызылады, бірақ көбінесе жеке, бірақ өте жақын туыс Chrysolepis туысы деп саналады. Олар Fagaceae тұқымдасына тән көптеген белгілерді көрсетеді. Олар кем дегенде үлкен бұталар, ал кейбір түрлері ірі ағаштарға дейін өседі. Жапырақтары әдетте қатты, күшті склеротизацияланған және жақсы дамыған кутикулаға ие. Гүлдері бір жынысты, ал аталық гүлдер тік түқымдастарда орналасқан. Эпигиноздық аналық гүлдер әрқайсысы бір тұқымды береді, бірақ кішкентай топтарда жиналады. Жемісі – каллибиум, Fagaceae тұқымдасына тән қабықшамен қоршалған жаңғақ. Каллибиум (жаңғақ) үшкір эвкалипке ұқсайды; қабықшасы бук жаңғағы сияқты қатты, бірақ каштан сияқты тікенді. Каллибиум қабығының бойымен үш қалың қырқа өтеді.

Пайдалану және экология

Олардың географиялық ареалы шектеулі болғанымен, кастанопсистер қоңыржай және тропикалық аймақтардағы әртүрлі ортада өсе алады және көбінесе өз экожүйелерінде маңызды түрлер болып табылады. Олар Борнео таулы жаңбырлы ормандары, Тайвань субтропикалық мәңгі жасыл ормандары және Солтүстік Үшбұрыш қоңыржай ормандары сияқты әртүрлі экотондарда кең таралған. Көбінесе олар Фагалес отбасына жататын таулы ормандарда және қоңыржай-субтропикалық лавр ормандарынде кездеседі. Соңғыларында, олар Азияның континенттік бөлігінде және Тайваньдағы климакстық өсімдіктердің ерекше белгісі болып табылады. Бұл туысқа жататын өсімдіктер әктас емес, кез келген топырақ түрінде өсе алады. Кейбір түрлер подзолды, торфты, батпақты және басқа қышқыл және/немесе ылғалды топырақтарға, сондай-ақ шөлді аймақтардағы кедей құрғақ топырақтарға бейімделген. Олиго-миоцен шекарасында кастанопсистер өзендер бойында және сол кездегі субтропикалық Еуропаның батпақтарында көптеп өскен. Тарихқа дейінгі өсімдік қауымдастығы Castanopsietum oligo miocenicum Батыс және Орталық Еуропадағы лигнит ("қоңыр көмір") кендерінің көп бөлігінің бастауы болып табылады. Көптеген түрлерден құнды ағаш алынады, бірақ кейбіреулері тым көп кесілгендіктен сирек кездеседі; C. catappaefolia тіпті жойылу қаупінде. Дегенмен, жоғарыда айтылғандай, кастанопсис ағашының ең маңызды қолданылуы – оның қазба түрінде. 2001 жылы Германияда 175 400 тонна лигнит өндірілді, оның көп бөлігі бұрынғы чинкапин ағаштарынан алынған. Fagaceae отбасының көптеген өкілдері сияқты, көптеген кастанопсистердің жаңғақтары жеуге жарамды. Ағаштар жаңғақ алу үшін өсірілуі мүмкін, бірақ көбінесе олар орман шаруашылығына немесе сәндік өсімдіктер ретінде қолданылады, ал жаңғақтар мүмкіндік болғанда жиналады. Көптеген жануарлар, мысалы, тілмешіктер, қарғалар, кеміргіштер, бұғылар және шошқалар үшін жаңғақ тағам ретінде танымал. Жапониядағы Мегуро (Токио) және Мацудо (Чиба) қалалары шии (椎; Castanopsis cuspidata) түрін өздерінің ресми символдарының бірі ретінде пайдаланады. Шиитаке саңырауқұлағы C. cuspidata ағаштарында өседі және осыдан-ақ атын алған: шиитаке – "Castanopsis cuspidata саңырауқұлағы" дегенді білдіреді.