Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дманиси (დმანისი, დმანისი) – Грузияның Квемо-Картли аймағындағы қала және археологиялық ескерткіш. Ел астанасы Тбилисиден оңтүстік-батысқа қарай Машавера өзенінің аңғарында шамамен 93 км қашықтықта орналасқан. Гоминидтер табылған орын 1,8 миллион жыл бұрынғы мерзімге жатқызылады. 2018 жылы Қытайдың Шанчен қаласында 2,1 миллион жыл бұрынғы тас құралдар табылар алдында, бұл Африкадан тыс жерде гоминидтердің табылуының ең ерте дәлелі болды. 2010 жылдардың басында Дманисиде әртүрлі физикалық ерекшеліктері бар бас сүйектер тізбегі табылды, бұл Homo туысына жататын көптеген жеке түрлердің іс жүзінде бір тектік екендігі туралы гипотезаға алып келді. «Бас сүйек 5» деп те аталатын D4500 – Дманисиде табылған бесінші бас сүйек.
Dmanisi (, , ) is a town and archaeological site in the Kvemo Kartli region of Georgia approximately 93 km southwest of the nation’s capital Tbilisi in the river valley of Mashavera. The hominin site is dated to 1.8 million years ago. It was the earliest known evidence of hominins outside Africa before stone tools dated to 2.1 million years were discovered in 2018 in Shangchen, China. A series of skulls which had diverse physical traits, discovered at Dmanisi in the early 2010s, led to the hypothesis that many separate species in the genus Homo were in fact a single lineage. Also known as Skull 5, D4500 is the fifth skull to be discovered in Dmanisi.
Тарих
Дманиси қаласының маңы ерте қола дәуірінен бері мекенделген. VI ғасырда "Дманиси Сиони" аталған православие христиан соборы салынды. Қала туралы ең алғашқы жазбалар 9 ғасырда Тбилиси араб әмірлігінің меншігінде болғанын көрсетеді. Дманиси сауда жолдарының және мәдени әсерлердің тоғысқан жерінде орналасқандықтан, ортағасырлық Грузияның маңызды сауда орталығына айналып, ерекше дамыды. Қала 1080 жылдары Сәлжүк түркілері, ал 1123-1125 жылдар аралығында Давид Салынушы және Димитрий I Грузия патшалары басып алды. XIV ғасырда Тимур бастаған түркі-моңғол әскерлері қаланы қиратты. 1486 жылы түркімендердің тағы бір шабуылынан кейін Дманиси көтеріле алмады және 18 ғасырға қарай сирек қоныстанған ауылға дейін құлдырады. Қаланың қамалы Орбелиани әулетінің билігінде болды.
The area around the town of Dmanisi has been settled since the Early Bronze Age. In the 6th century an Orthodox Christian cathedral named "Dmanisi Sioni" was built there. The oldest written record of the town is in the 9th century as a possession of the Arab emirate of Tbilisi. Located on the confluence of trading routes and cultural influences, Dmanisi was particularly important, growing into a major commercial center of medieval Georgia. The town was taken by the Seljuk Turks in the 1080s and by the Georgian kings David the Builder and Demetrios I between 1123 and 1125. The Turco Mongol armies under Timur laid waste to the town in the 14th century. Sacked again by the Turkomans in 1486, Dmanisi never recovered and declined to a scarcely inhabited village by the 18th century. The castle was controlled by the House of Orbeliani.
Археологиялық нысан
Бұл аймақта 1936 жылы ауқымды археологиялық зерттеулер басталды және 1960 жылдары жалғасты. Көне және ортағасырлық заттардың мол жиынтығынан, сондай-ақ түрлі ғимараттар мен құрылыстардың қираған қалдықтарынан өзге, тарихи алдындағы жануарлар мен адамдардың бірегей қалдықтары да қазылып алынды. Кейбір жануар сүйектерін грузин палеонтологы А. Векуа 1983 жылы жойылған Dicerorhinus etruscus etruscus носорогының тістерімен анықтады. Бұл түрдің пайда болуы, болжам бойынша, ерте плейстоцен дәуіріне дейін жетеді. 1984 жылы табылған алғашқы тас құралдар археологиялық ескерткішке қызығушылықты арттырды. 1991 жылы грузин ғалымдарының тобына Römisch Germanisches Zentralmuseum-нен неміс археологтары, содан кейін АҚШ, француз және испан зерттеушілері қосылды.
Extensive archaeological studies began in the area in 1936 and continued in the 1960s. Beyond a rich collection of ancient and medieval artifacts and the ruins of various buildings and structures, unique remains of prehistoric animals and humans have been unearthed. Some of the animal bones were identified by the Georgian paleontologist A. Vekua with the teeth of the extinct rhino Dicerorhinus etruscus etruscus in 1983. This species dates back presumably to the early Pleistocene epoch. The discovery of primitive stone tools in 1984 led to increasing interest to the archaeological site. In 1991, a team of Georgian scholars was joined by the German archaeologists from Römisch Germanisches Zentralmuseum, and later the U. S., French and Spanish researchers.
Homo erectus georgicus (адам тұқымы)
Алғашқыда *Homo georgicus* деп аталған, ал қазір *Homo erectus georgicus* деп саналатын ертедегі адам (немесе гоминид) қалдықтары 1991 және 2005 жылдар аралығында Дманисиде табылған. 1,8 миллион жылға жуық жасқа ие болған бұл қалдықтар қазір *Homo erectus* түрінің ішкі түрі деп есептеледі, жеке түр емес. Бұл қазбалар Кавказдағы адамның ең ерте белгілі болуын көрсетеді. Кейіннен төрт қаңқа табылды, олардың бас сүйегі мен жоғарғы денесінің құрылысы алғашқы болып табылады, бірақ тірекшесі мен төменгі аяқтары салыстырмалы түрде жетілген. 2017 жылғы зерттеулер олардың *Homo habilis*-тен *Homo erectus*-ке өту кезеңінен кейінгі уақытты бейнелейтінін көрсетеді. Адамның Кавказдағы қоныстануы ең көне заманға дейін жетеді. 1991 жылы Дэвид Лордкипанидзе Дманисиде, Квемо Картлиде (1,8 миллион жыл бұрын) тапқан гоминид қалдықтары Африкадан тыс жерде табылған ең ескі қалдықтар болып табылады. Неандертальдықтардың қалдықтары Ортвал К’лдеде (1973) және Кавказдағы басқа да жерлерде (36 000–50 000 жыл бұрын) табылған. Дманисидегі гоминид қалдықтары әлі де палеонтологиялық қауымдастыққа әсер етеді. 2014 жылға қарай Дманиси бас сүйегі 5 даулы мәселе болып табылады: бұрын әртүрлі түрлер деп есептелген көптеген гоминидтердің қалдықтары, шын мәнінде, жеке түрлер болмауы мүмкін. *Homo* туысының бірнеше ерте өкілдері, мүмкін, бір эволюциялық желінің бөлігі болған.
Early human (or hominin) fossils, originally named Homo georgicus and now considered Homo erectus georgicus, were found at Dmanisi between 1991 and 2005. At 1.8 million years old, they are now believed to be a subspecies of Homo erectus and not a separate species of Homo. These fossils represent the earliest known human presence in the Caucasus. Subsequently, four fossil skeletons were found, showing a species primitive in its skull and upper body but with relatively advanced spines and lower limbs. A 2017 study suggests they represent a stage soon after the transition from Homo Habilis to Homo erectus. Human habitation in the Caucasus goes back to the remotest antiquity. The hominin remains discovered in 1991 by David Lordkipanidze at Dmanisi, Kvemo Kartli (1.8 million years old) are the oldest found outside Africa. Neanderthal remains have been found at Ortvale K’lde (1973) and elsewhere in the Caucasus (36,000–50,000 years old). The Dmanisi hominin remains are still making an impact on the paleontological community. as of 2014 the Dmanisi skull 5 is in the middle of the controversy: many hominin fossils formerly thought to be different species may not have been separate species at all. Several early members of the genus Homo were possibly one evolving lineage.