Кіріспе
Синорнитозавр (лат. Sinornithosaurus – латын және грек тілдерінен алынған, «қытай құс кесірткесі» деген мағынаны білдіреді) – Қытай жеріндегі ерте креда кезеңінің (соңғы барымды дәуірінде) Исиан формациясынан табылған қауырсынды дромеозавридтер туысы. 1999 жылға дейін ашылған құс емес, қанатты динозаврлардың бесінші туысы болды. Алғашқы үлгі Ляонин провинциясының батысындағы Сихэтун жерінен жиналған. Ол 124,5 миллион жыл бұрын дауырлаған Йисиан формациясының Цзяньшангоу қабатында табылды. Даванцжанцзи қабатында, шамамен 122 миллион жыл бұрын жасалған қосымша үлгілер де табылған. Сюй Син Синорнитозаврды сипаттап, оның дромеозавридтер арасындағы базальды, яғни алғашқы түрі екенін көрсеткен филогенетикалық талдау жасады. Сондай-ақ, ол бас сүйегі мен иық сүйегінің ерекшеліктері Археоптерикс және басқа да авиалдарға өте ұқсас екенін анықтады. Бұл екі фактінің бірігуі ерте дромеозавридтердің кейінгі дромеозавридтерге қарағанда құстарға көбірек ұқсас болғанын көрсетеді. Синорнитозавр – ең кішкентай дромеозавридтердің бірі болды, голотипінің ұзындығы және салмағы құрады.
Sinornithosaurus (derived from a combination of Latin and Greek, meaning 'Chinese bird lizard') is a genus of feathered dromaeosaurid dinosaur from the early Cretaceous Period (late Barremian) of the Yixian Formation in what is now China. It was the fifth non–avian feathered dinosaur genus discovered by 1999. The original specimen was collected from the Sihetun locality of western Liaoning. It was found in the Jianshangou beds of the Yixian Formation, dated to 124.5 million years ago. Additional specimens have been found in the younger Dawangzhangzi bed, dating to around 122 million years ago. Xu Xing described Sinornithosaurus and performed a phylogenetic analysis which demonstrated that it is basal, or primitive, among the dromaeosaurs. He has also demonstrated that features of the skull and shoulder are very similar to Archaeopteryx and other avialans. Together these two facts demonstrate that the earliest dromaeosaurs were more like birds than the later dromaeosaurs were. Sinornithosaurus was among the smallest dromaeosaurids, with the holotype measuring long and weighing .
Сипаттама
Синорнитозаврдың үлгілерінде бүкіл денесін жауып, қанаттарын құрайтын қауырсын іздері сақталған. Бұл қауырсындардың пішіні сол геологиялық шөгінділерде табылған құстардың қауырсындарынан ешқандай айырмашылығы жоқ. Кейбір ғалымдар бұл қауырсындардың Синорнитозаврға ағаштардан секіріп түскенде қысқа қашықтыққа ұшуға мүмкіндік берген болуы мүмкін деп санайды. 2010 жылғы зерттеу Синорнитозаврдың денесінің әртүрлі бөліктерінде қауырсындардың түсі айтарлықтай ерекшеленген болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл сақталған қазбалардағы микроскопиялық жасуша құрылымдарын талдау нәтижесінде анықталды. Кейбір үлгілердегі таяқша және шар тәрізді меланосомаларға сүйене отырып, ғалымдар Синорнитозаврдың қара және қызыл қоңыр қауырсындары болғанын болжайды.
Мүмкін улы тістеу
2009 жылы Эмпу Гонг басқаратын ғалымдар тобы жақсы сақталған Синорнитозавр бас сүйегін зерттеп, оның алғаш рет анықталған улы динозавр екенін көрсететін бірнеше ерекшеліктерін атап өтті. Гонг және оның әріптестері ортаңғы жақ (максилляри) тістеріндегі ерекше ұзын және қырлы тістердің сыртқы бетінен төмен қарай, тістің артқы жағына қарай ойықтардың бар екенін атап өтті, мұндай ерекшелік тек уытты жануарларда ғана кездеседі. Сонымен қатар, олар тістердің үстіндегі жақ сүйегіндегі қуысты жұмсақ тіндерден құралған улы бездің болуы мүмкін жер деп түсіндірді. Гонг және оның әріптестері бұл ерекше белгілер Синорнитозаврдың құстар сияқты ұсақ жемтіктерін аулауға бейімделгенін, оның ұзын тістерін пайдаланып қауырсынға еніп, улап, соққыға түсіруге қабілетті екенін көрсетті, дәл қазіргі жылан сияқты. Сондай-ақ, олар жақ сүйегінің ұшында орналасқан қысқа, сәл алға қарай бағытталған тістер құстардың қауырсындарын жұлып алу үшін қолданылған болуы мүмкін деп болжады. Алайда, 2010 жылы Федерико Джанэчини басқаратын ғалымдар тобы Синорнитозаврдың улы екендігіне күмән келтіретін мақала жариялады. Олар ойық тістердің тек осы туысқа тән емес екенін, шын мәнінде ойық тістер көптеген басқа тероподтарда, соның ішінде басқа да дромаеозавридтерде кездесетінін атап өтті. Олар сондай-ақ, Гонг пен оның тобы айтқандай, тістердің ерекше ұзын болмағанын, керісінше, олардың тіс ұяларынан шығып кеткенін көрсетті, бұл ұнтақталған және жалпақталған қазбаларда жиі кездесетін сақталу артефактісі. Соңында, олар Гонгтың тобы келтірген у бездерінің болжамдық қуыстарының бар-жоғын тәуелсіз түрде растай алмады, тек бас сүйегінің қалыпты синустарын тапты. Сол журналда Гонг және оның командасы 2009 жылғы зерттеуді қайта бағалауды ұсынды, нәтижелері күмән тудырды. Олар тероподтар арасында ойық тістердің кең таралғанын мойындады (бірақ олардың шын мәнінде тек қанатты манирапторандар арасында ғана кең таралғанын болжады) және у барлық бауырымен жорғалаушылар үшін емес, белгілі бір туыстарда сақталған барлық архозаврлар үшін бастапқы қасиет болуы мүмкін деп болжады. Олар сондай-ақ тістердің Синорнитозаврдың голотиптік үлгісінде оқшауланғаны туралы мәлімдемеге қарсы болды, бірақ олардың толыққанды табиғи күйде емес екенін мойындады. Гонгтың қайта бағалауы сондай-ақ сипатталмаған кейбір үлгілердің толыққанды тістері бар екенін мәлімдеді. Алайда, бұл тістер удың тікелей дәлелі емес, өйткені улы емес жануарлар (мысалы, бабуиндер) да осындай тістерге ие.
Дене күндізгі ырғағы
Синорнитозаврдың склеральды сақиналарын қазіргі құстар мен бауырымен жорғалаушылардың склеральды сақиналарымен салыстыру, оның күндіз және түнде қысқа мерзімдерде белсенді болған, яғни аралық белсенділікке ие болғандығын көрсетеді.
Ұшу/ұшақтап ұшу
Синорнитозаврдың жонуға қабілетті болу мүмкіндігі бірнеше рет айтылды, себебі оның ұшатын немесе жонуға қабілетті Микрораптор сияқты дромеозаврлармен тығыз байланысы бар. Чаттерджи мен Темплин 2004 жылы S. millenii түрiн әуеде қозғалуға аэродинамикалық потенциалы бар динозаврлар тобы ретінде қарастырды, бұл пікірді Даррен Найш та қолдады. Алайда, бұл соңғы зерттеу Чангиураптордың ресми сипаттамасынан бұрын жарияланғанын ескеру керек, ол айқын ұшу қабілетіне ие үлкен микрорапторин.
Жіктеу
Синорнитозаврлар – Dromaeosauridae туысының мүшесі, бұл епті, жыртқыш динозаврлар тобы, олардың аяқ-қолдарында серп тәрізді тырнақтары бар, оған Deinonychus және Utahraptor да кіреді. S. millenii шамамен 125 миллион жыл бұрын, ерте креда кезеңінің Баремьян эпохасында өмір сүрген, осылайша ол қазірге дейін табылған ең ерте және ең алғашқы дромаеозавридтердің бірі саналады. S. haoiana және мүмкін Sinornithosaurus үлгісі NGMC 91 кәдімгі қазбалары 122 миллион жыл бұрынғы жас шөгінділерде табылған. Синорнитозаврдың қауырсындарының болуы басқа дромаеозаврлардың қауырсынды болуымен сәйкес келеді. Синорнитозаврдың екі түрі сипатталған. S. millenii («мыңжылдық қытайлық құс кесірткесі») – 1999 жылы сипатталған типтік түр. Екінші түрі, S. haoiana («Хаоның қытайлық құс кесірткесі») Лю және авторлар тобы 2004 жылы жаңа D2140 үлгісіне сүйене отырып сипаттаған, ол S. millenii-ден бас сүйегі мен жамбас сүйегінің ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Алайда, Тернер, Маковицки және Нореллдің (2012) пікірінше, S. haoiana-ны ерекшелейтін белгілер «Sinornithosaurus millenii-де кездеседі немесе Sinornithosaurus үлгілері арасында өзгеріп отырады»; авторлар S. haoiana-ны S. millenii-нің кіші атауы деп санайды. «Дэйв» лақап атымен белгілі, өте жақсы сақталған микрораптор (NGMC 91 үлгісі) алғаш рет 2001 жылы Nature журналында Ji Qiang және әріптестері жариялаған мақалада сипатталған. Олар үлгіге атау беруден бас тартты, себебі ол толыққанды буыны бар болғанымен, қазба тақталарын бөліскенде барлық сүйектерге дерлік зиян келген, сондықтан көптеген бөліктерінде тек сүйектердің контурлары ғана анық көрінеді. Бұл диагностикалық қаңқа ерекшеліктерін жасырып, оның туысын анықтауды қиындатты. Олар оның кейбір жағынан Sinornithosaurus millenii-ге ұқсас екенін атап өтті және екеуінің арасындағы айырмашылықтар жасына байланысты болуы мүмкін деп болжады. Джи және басқа ғалымдар тобы 2002 жылы жариялаған мақалада осы ұқсастықты одан әрі нығайтты, олар бұл үлгіні ресми түрде Sinornithosaurus деп атады, бірақ нақты түрін күмәнді деп санады. Осы арада Стивен Церкас және әріптестері, канат пропорцияларына сүйене отырып, жаңа сипатталған Cryptovolans pauli түрінің үлгісін көрсетті (қазіргі уақытта Microraptor gui-дің синонимі саналады). Филогенетикалық зерттеулер NGMC 91-дің S. millenii-нің жақын туысы екенін растамады. 2004 жылғы талдауда Фил Сентер және әріптестері оның Микрораптормен жақын туыс екенін анықтады. Кейінгі зерттеулер, соның ішінде Сентердің зерттеулері де, бастапқы зерттеуде қолданылған кейбір деректердің кейіннен қате екені анықталғанына қарамастан, бұл қорытындыны қолдады. Алайда, 2011 жылғы жарияланымда Сентер S. millenii голотипін жеке зерттеу оның бұрынғы NGMC 91-ді S. millenii-ден ажыратуының анатомиялық қате түсініктерге негізделгенін түсіндірді. Екі үлгінің «филогенетикалық талдауында қолданылған барлық белгілерде бірдей» болғандықтан, ұқсас стратиграфиялық деңгейлерден шыққан және «үшбұрышты коракоидтың үлкен, сопақ тесігінің болуын бірегей бөлісетіндігіне» байланысты Сентер NGMC 91-дің Sinornithosaurus millenii түріне жататындығына қорытынды жасады. Осы тұжырымға Senter-ден тәуелсіз Turner, Makovicky және Norell (2012) де келді. Бұл авторлардың айтуынша, NGMC 91 Microraptor zhaoianus және Sinornithosaurus millenii екеуімен де бірнеше апоморфияларды бөліседі; алайда, «арқа омыртқаларынан үш-төрт есе ұзын ортаңғы қаудалықтарының жоқтығына» байланысты оны M. zhaoianus-қа жатқызуға болмайды. Екінші жағынан, оның артқы жағынан екіге бөлінген тісі бар, бұл Sinornithosaurus-тың апоморфиясы. Авторлар NGMC 91 S. millenii-нің жасөспірім үлгісі деген қорытындыға келді.
Ашық жерлер мен үлгілер
Синорнитозаврды Бээжіңнің Омыртқалы жануарлар палеонтологиясы және палеоантропология институтының Сюй Син, Ван Сяолин және Ву Сяочун ашқан. Қауырсын іздері бар дерлік толық қазба Қытайдың Ляонин провинциясынан, Исиан формациясынан табылды; бұрын қауырсынды төрт динозавр табылған өте бай орын – Protarchaeopteryx, Sinosauropteryx, Caudipteryx және Beipiaosaurus. Синорнитозавр – қауырсыны бар алғашқы дромеозаврид. Голотипік нусқасы – IVPP V12811, Қытайдың Бээжің қаласындағы Омыртқалы жануарлар палеонтологиясы және палеоантропология институтының қорында сақталады. NGMC 91 нусқасы Қытайдың Ұлттық геологиялық мұражайының қорында. Ол Ляонин провинциясының Лингюань қаласының жанындағы Фанжанцзы карьерінде табылған. Бұл орын Даванцжанцзи қазбалы жатындарының бөлігі болып табылады, ол шамамен 122 миллион жыл бұрын, ерте Апти кезеңінде жасы анықталған. Сонымен қатар, аяғының жанында Lycoptera балығының қазбасы да сақталған.