Кіріспе
Б.з.д. III ғасырдың аяғында Карфагендік ақсүйек Софонисба (пуни тілінде, 𐤑𐤐𐤍𐤁𐤏𐤋 Ṣap̄anbaʿal) (шамамен 206 – 203 ж.б.д.) – Екінші Пуникалық соғыс кезінде өмір сүрген Карфагендік дворян әйел, Хасдрубал Гисконың қызы. Ол Нумидия саясатына күшті ықпал етіп, патша Сифаксты соғыс барысында жағын өзгертуге көндірді. Кейіннен, римдіктердің жеңіс шеруінде көрсетілуден гөрі, өзін улау арқылы аңызға айналған ерлік танытты.
Sophonisba (in Punic, 𐤑𐤐𐤍𐤁𐤏𐤋 Ṣap̄anbaʿal) (fl. 206 203 BC) was a Carthaginian noblewoman who lived during the Second Punic War, and the daughter of Hasdrubal Gisco. She held influence over the Numidian political landscape, convincing king Syphax to change sides during the war, and later, in an act that became legendary, she poisoned herself rather than be humiliated in a Roman triumph.
Атауы
Софонисба есімінің түрі бірінші XV ғасырға дейін Ливийдің кейбір соңғы қолжазбаларында ғана кездеседі, бірақ кейінірек әдебиетте осы форма кеңінен танылды. Оны Софонисбе және Софониба деп те атайды. Дегенмен, оның нағыз аты белгісіз болуы мүмкін. Оның тарихы Ливийде (30.12.11–15.11), Диодорда (27.7), Аппианда (Pun. 27–28) және Кассиус Диода (Зонарас 9.11) баяндалған, ал Масиниссамен жеке кездескен Полибий өзінің шығармаларында оны есіммен атамайды (14.4ff.). Бірақ, Полибийдің баяндамасы Софонисба туралы әңгіменің бастауы болуы мүмкін деген ұсыныстар бар.
Жарыс
Софонисба Карфагеннің тумасы болғандықтан, оның нәсіліне қатысты әртүрлі пікірлер айтылған. Ежелгі және орта ғасырлық дереккөздер оның нәсіліне емес, күйеуінің африкалық тегіне көбірек назар аударады. Петрарканың кейінгі Ренессанс кезеңіндегі баянында Софонисба сары шашты, ақ сүттей терілі деп сипатталған. Кейінгі авторлар, мысалы, драматургтар Томас Наббс және Натаниел Ли да осы түсіндіруді қабылдап, Масинисса мен Сифакстың африкалық тегін ерекше атап көрсеткен.
Өмірбаян
206 жылы Софонисба Карфаген мен Массилилердің арасындағы дипломатиялық одақ құру үшін, Римге қарсы Гискомен бірге күрескен Массилилердің басшысы Масиниссаға белгіленген болатын. Бірақ Карфаген Сенаты бұл некені тыйым салып, Софонисбаны сол кезге дейін Риммен одақтас болған батыс Масаесилдердің басшысы Сифаксқа үйлендіруге бұйырды. Кассиус Дион мұның себебі Сифаксты жақсы одақтас санағаны болса керек дейді, ал Аппиан Сифакстың Софонисбаға ғашық болғанын және Карфагенді көтерілістермен және римдік әскерлермен бірге шабуылдармен қорқытып, үйленуге қол жеткізуге тырысқанын айтады. Нәтижесінде, Софонисба 206 жылы Сифаксқа үйленді, осылайша оны Африкадағы Карфагеннің ең маңызды одақтасына айналдырды. Ал Масинисса, жағдайға наразы болып, Сципион Африканмен құпия келісім жасап, өз жеріне қайтты. Кейбір деректер бұл оқиғалар шындықтан алыс болуы мүмкін дейді, себебі Ливий Масиниссаның Софонисбамен алғаш рет Сырта шайқасынан кейін кездескенін айтады, бірақ бұл бұрынғы айтылғандармен толықтай қайшы емес. Көне тарихшылар Софонисбаның ізгіліктері мен шеберлігін жоғары бағалады. Диодор Сицилий оны "сырттан әдемі, көңіл күйі сан алуан, және адамдарды өзіне адал ету қабілетіне ие әйел" деп сипаттады, ал Кассиус Дио оның музыка мен әдебиетте жақсы білім алғанын және "ақылды, сүйкімді және өте тартымды болғанын, сондықтан оны көру немесе тіпті дауысын есту ең бейжай адамды да жеңуге жететін" деді. Полибий де оның жастығын атап, оны "қыз келіншек" деп сипаттады, бұл туралы Диодор да айтқан. Дегенмен, осы қасиеттері қазіргі тарихшыларды оны соғыстың құралы емес, Карфагеннің нағыз саяси тұлғасы деп қарастыруға итермеледі. Софонисба қаласына адал болғандықтан, Сифаксты Хасдрубалмен біріктіріп, Сципион мен Масиниссаға қарсы Утика және Ұлы жазық шайқастарында күш көрсетуге мәжбүр етті, бірақ Пунийлік әскерлер соңында жеңіліске ұшырады. 203 жылы Сырта шайқасында Сифакс жеңіліп, тұтқынға алынды. Софонисба Масиниссаның қолына түскенде, ол оны босатып, оған үйленді, себебі оның Сифаксқа үйленуі өз еркімен болмағанын түсінді. Бірақ, Сифакстың Софонисбаның ықпалымен Римге қарсы әрекет еткені туралы мәлімдемелерді (Гай Лаэлийдің тергеулерімен расталғаннан кейін) естіген Сципион бұл келісімге келіспеді, Масинисса оған қарсы қойылуы мүмкін деп қорқып. Ол ханшайымды дереу Римге жіберуді талап етті, осылайша оны жеңіс шеруіне қатыстыруға болады. Алайда, Плутарх Сципион Софонисбаны Масиниссаның кек алуынан қорғау үшін жіберуді сұрады деп санайды. Масинисса Софонисбаны жақсы көрсе де, Римге жау болып жарияланбау үшін оны тастап кетуге келісті және оның алдына барды. Ол оған өзі оны тұтқыннан босата алмайтынын және римдік ашудан қорғай алмайтынын айтты, сондықтан ол одан Карфагеннің нағыз ханшайымы сияқты өлуін сұрады. Ол Масиниссаның некелерін қысқа және азапты еткені үшін оны айыптады, содан кейін ол оған ұсынған уды ішіп қайтыс болды. Содан кейін Масинисса оның денесін Сципионға тапсырды. Оның патшалығы мен Рим Масиниссаның 148 жылы қайтыс болғаннан кейін де ұзақ жылдар бойы одақтас болып қалды.
Әдебиет, өнер және кино
Петрарка оның оқиғасын өзінің 1396 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланған «Африка» атты эпостық поэмасында кеңейтті. Драматург Джон Марстон 1606 жылы «Патшайымның балалары» үшін Софонисбаның тарихы негізінде жазылған «Әйелдердің ғажабы» атты рим трагедиясын жазды. Софонисбаның уын ішіп отырған суреттері көп, бірақ бұл тақырып көбінесе Кариялық Артемизия II-нің күйеуінің күлін ішіп отырған суретіне ұқсас. Прадодағы Рембрандт (қазір «Холоферн тойындағы Юдит» деп аталады) және Ұлттық галереядағы Донато Креті – екі тақырыптың арасындағы белгісіздік сақталған туындылардың мысалы. Рубенстің суретінен жасалған Софонисба мен Масиниссаның кездесуін бейнелейтін 17 ғасырлық гобелен Брюссельде сақталып қалды. Софонисба 16-19 ғасырларда трагедиялардың (кейін опералардың) тақырыбы болды және Клеопатраның тарихымен бірге, басқа драмалардан гөрі көбірек драмалық шығармаларға шабыттандырды. Алғашқы трагедия итальяндық Галеотто Дель Карреттоға (шамамен 1470-1530) жатқызылады, ол 1502 жылы жазылған, бірақ 1546 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланған. Дегенмен, ең алғашқысы 1515 жылы Джан Джорджио Триссиноның пьесасы болды, ол «итальяндық классикалық трагедияның формаларын қалыптастыру арқылы Дель Карреттоның Софонисбасын ұмытуға себепкер болды». Францияда Триссиноның нұсқасын Меллен де Сен-Желе бейімдеді (1556 жылы қойылды), және ол Антуан де Монкрестьеннің (1596) және Николя де Монтрёнің (1601) нұсқалары үшін негізгі үлгі болған болуы мүмкін. Жан Майренің трагедиясы (1634) француз «классицизмінің» алғашқы ескерткіштерінің бірі болып табылады, одан кейін Пьер Корнельдің нұсқасы (1663) пайда болды. Софонисбаның тарихы Джон Марстонның (1606), Дэвид Мюррейдің (1610), Натаниел Лидің (1676), Даниель Каспар фон Лохенштейннің (1680), Джеймс Томсонның (1729), Франсуа Жозеф Лагранж Шансельдің (1770), Витторио Альфиеридің (1789), Эммануэль Гейбелдің (1869), Джероним де Раданың (1892), (1904), Васко Граса Мураның (1993) және басқалардың драмалық туындылары үшін тақырып ретінде қызмет етті. Софонисба сонымен қатар Генри Пурселл (1685), Антонио Кальдара (1708), Леонардо Лео (1718), Лука Антонио Предери (1722), Никколо Джоммелли (1746), Балдассаре Галуппи (1747, 1764), Мария Тереза Агнези (1747-49), Томмазо Траетта (1762), Антонио Борони (1764), Кристоф Глюк (1765), (1766), Кристиан Готтлоб Нифе (1776), Антонио Леал Морейра (1783), Жозеф Жоакин Мазуэло (1784), Пьетро Алессандро Гульельми (1802), Маркос Португал (1803), Фердинандо Паэр (1805), Винченцо Федеричи (1805), Луиджи Петрали (1844) және Димитрий Цуклин (1945) сияқты композиторлардың вокалды музыкалық шығармаларының тақырыбы болды. Софонисба сонымен қатар кинода да пайда болды, алдымен Джованни Пастроненің 1914 жылғы үнсіз фильмі «Кабирияда», содан кейін Кармин Галлоненің 1937 жылғы эпикалық фильмі «Сципион Африкан: Ганнибалдың жеңілісінде». Соңында, ол шығыс Нумидиялық принц Масиниссаның қарсы ниетпен үйленген сүйіктісі ретінде «Ad Astra – Scipio to Hannibal» мангасында бейнеленген.