Мүйіздер: жануарлар анатомиясы мен қызметтері

Кіріспе

Мүйіз тәрізді өскіндердің жануарлар анатомиясы

Мүйіз – әртүрлі жануарлардың басындағы тірі сүйектің өзегін қоршап тұрған кератин және басқа да белоктардан тұратын, тұрақты ұштарлы проекция. Мүйіздер мүйізден (қарағайдан) ерекшеленеді, себебі мүйіздер уақытша болады. Сүтқоректілерде нағыз мүйіздер көбінесе қайта шайнайтын жұптіреклердің антилокапридтер (пронгхорн) және Bovidae (сиырлар, ешкілер, антилопалар және т.б.) тұқымдарында кездеседі. Сиыр мүйіздері тері астындағы байланыстық тінден (бас терісінің астында) пайда болып, кейіннен төменгі маңдай сүйегімен бірігеді. Әдетте бір жұп мүйіз болады, алайда кейбір жабайы түрлерде және үй жануарларының қой тұқымдарында екі немесе одан да көп жұп кездесуі мүмкін. Көп мүйізді қой тұқымдарына Хебрид, Исландия, Якоб, Манкс Лоагтан және Навахо Чурро жатады. Мүйіздер көбінесе қисық немесе спираль тәрізді пішінде болады, жиі қырлы немесе ойысты болып келеді. Көптеген түрлерде тек еркектерде ғана мүйіз болады. Мүйіздер туғаннан кейін жақын уақытта өсе бастайды және жануардың өмірі бойы өсе береді (пронгхорндардан басқа, олар сыртқы қабатын жыл сайын түсіреді, бірақ сүйекті өзегін сақтайды). Малдың толық емес немесе деформацияланған мүйіздері скор деп аталады. Дене мүшелерінің басқа бөліктерінде пайда болатын ұқсас өскіндер әдетте мүйіз деп емес, орналасқан жеріне байланысты шұңқырлар, тырнақтар немесе есік деп аталады.

Адамдар үшін

Тері мүйіздері – адамдарда өсетін мүйіздердің жалғыз мысалы. Тарихи түрде мүйіз өсірген адамдар туралы жазбалар кездеседі, кейде олар мифтік мәртебеге ие болған. Дегенмен, зерттеушілер осы құбылыстың фототүсірілімдерін тапқан жоқ. Адам денесінен алынған үлгілерде өскіндер кездеседі, бірақ олар остеома немесе басқа да дененің өскіндері ретінде жіктеледі. Кейбір адамдар, атақты Энигма сияқты, мүйіз имплантаттарын орнатады; яғни, олар дене өзгерту мақсатында тері астына силикон енгізеді.

Мүйіздерді жануарларда қолдану

Жануарлар мүйіздерін және шанышқыларын әртүрлі мақсаттарда пайдаланады, оның ішінде жыртқыштардан қорғану және өз түрлерінің өкілдерімен аумақ, үстемдік немесе жұптасу артықшылығы үшін күресу (мүйіздермен шайқасу). Мүйіздер көбінесе тек аталықтарда кездеседі, бірақ кейбір түрлерде аналықтарында да болуы мүмкін. Зерттеушілердің пікірінше, ашық кеңістікте тіршілік ететін биік түрлер алыстан жақсы көрінеді және жыртқыштардан қорғану үшін мүйіздерінен көбірек пайда көреді. Ірі денелі немесе ашық саванна сияқты ортада жасырыну мүмкіншілігі жоқ аналық малдар, кішкентай немесе камуфляждалған түрлерге қарағанда мүйіздерге ие болуы ықтимал. Сонымен қатар, мүйіздер топыраққа қазба жасауға немесе ағаштардан қабық сызуға қолданылуы мүмкін. Жануарлардың көрісу кезінде көптеген түрлер мүйіздерін көрнекі демонстрация үшін пайдаланады. Мысалы, көк гнудың аталығы аналық гнуды әсер ету үшін және оны өз аумағына шақыру үшін ағаштардың қабығы мен бұтақтарын жыртып алады. Шынайы мүйіздері бар ешкілер сияқты кейбір жануарлар оларды салқындату үшін пайдаланады, мүйіздің сүйекті бөлігіндегі қан тамырлары радиатор ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Мүйізді жануар өлгеннен кейін, мүйіз күбәлағының дернәсілі кератинмен қоректене алады.

Адамдар мүйізді қалай қолданады

Кейде мүйізді жануарлар аң аулау үшін ауланады, содан кейін олардың бастары немесе мүйіздері аң аулау трофейі ретінде немесе әдекорлық заттар үшін көрсетіледі. Кейбір мәдениеттерде ірі қара мүйіздерін музыкалық аспаптар ретінде қолданады, мысалы, шофар. Бұлар латунь аспаптарына айналды, оларда трубадан айырмашылығы, көлденеңінің ені көбінесе ұзындығы бойымен біртіндеп артады, яғни цилиндрлі емес, конустық. Бұл мүйіздер металдан жасалған болса да, мүйіздер деп аталады. Ішуге арналған мүйіздер – сүйек қабығынан алынып, тазартылып, жылтыратылып, су ішуге арналған ыдыс ретінде қолданылатын ірі қара мүйіздері. (Бұл мүйіздің толы мүйізі туралы аңызға ұқсас.) Табиғи мүйіздің пішіні ритонның – мүйіз пішіндес сусын құюға арналған ыдыстың үлгісі болған деген болжам бар. Оқ-дәрі сақтағыштары бастапқыда қақпақтары мен таспалары бар ірі қара мүйіздерінен жасалған, олар оқ-дәрі тасу үшін пайдаланылған. Кез келген материалдан жасалған оқ-дәрі сақтағыштарын оқ-дәрі мүйізі деп атауға болады. Бұрын аяқ киімге арналған мүйіздер ірі қара мүйіздерінен жасалған, олар дұрыс қисық пішін мен тегіс бетті қамтамасыз еткен. Антилопа мүйіздері дәстүрлі қытай медицинасында қолданылады. Мүйіздер кератиннен тұрады, ал «мүйіз» термині осы материалды білдіреді, кейде жануарлардың басқа бөліктерінен, мысалы, тырнақтардан алынған ұқсас қатты кератинге қатысты қолданылады. Мүйіз құралдар, жиһаз және әшекей жасау үшін материал ретінде қолданылуы мүмкін. Осы салаларда мүйіздің беріктігі бағаланады, сондықтан «мүйіздей қатты» деген сөз пайда болды. Мүйіз біршама термопластикалық және (тасбақа қабығы сияқты) бұрын пластик қолданылатын көптеген мақсаттарда пайдаланылған. Мүйіз желім жасау үшін қолданылуы мүмкін. Мүйізден жасалған садақ – мүйіз, сіңір және әдетте ағаштан жасалған садақ. Бұл материалдар тек ағашқа қарағанда қысқа садаққа көбірек энергияны сақтауға мүмкіндік береді. Әртүрлі жануарлардың мүйіздері мен мүйіз ұштары ғасырлар бойы пышақтар мен басқа қару-жарақтарды жасау үшін, ал 19 ғасырдан бастап қолғаптардың тұтқаларын жасау үшін қолданылған. Мүйіз түймелері мүйізден жасалуы мүмкін, сондай-ақ ұқсас материалдан жасалған тырнақтардан да жасалуы мүмкін. Мүйіздің сүйексіз бөлігін судың қайнау температурасынан сәл жоғары температураға дейін қыздырып, содан кейін металл қалыптарға құюға болады немесе мүйіздің қуыс төменгі бөлігін спираль бойынша ұзындығынан кесіп, содан кейін қыздырылғаннан кейін ағаш тақтайшаларының арасында, содан кейін бұрандамен немесе ұқсас құралмен дөңгелек немесе басқа пішіндегі бос бөліктерге кесіп, содан кейін токарлық станокта немесе қолмен аяқтауға болады. Ауыстырмалы түймелерді мүйіздің қатты ұштарын кесіп, тесіп жасауға болады. Қойдың түймелері мен тырнақтан жасалған түймелер техникалық тұрғыдан мүйіз түймелері емес, бірақ олар көбінесе халық аузында осылай аталады. Ірі қара малдың, су бұқасының және қойдың мүйіздері коммерциялық түйме жасау үшін қолданылады, сонымен қатар басқа түрлердің мүйіздері жергілікті және коммерциялық емес негізде қолданылады. Бұрынғы заманда пластикпен алмастырғанға дейін мүйіз тарақтары кең таралған. Мүйіз шұңқырлары мен басқа да кішкентай қораптар, әсіресе су бұқасының мүйізінен жасалғандары әлі де жасалуда. Кейде ежелгі темекі қораптарында мүйіз кездеседі. Ағашқа орнату үшін мүйіз жолақтары – дәстүрлі әдіс. Мүйізден жасалған шашқыштар мен басқа да әшекейлер, мысалы, брошьтар мен жүзіктер, әсіресе Азияда, соның ішінде сувенир саудасы үшін өндіріледі. Мүйіз өнерде кішкентай, егжей-тегжейлі ойылған бұйымдар үшін қолданылады. Оны өңдеу және жылтырату оңай, берік және әдемі. Мүйізден жасалған таяқшалар Азия елдерінде, Непал мен Тибет тауларынан Тынық мұхитының жағалауына дейін кездеседі. Әдетте олар жалпы материал емес, жоғары сапалы әшекейлік бұйымдар болып табылады. Сол сияқты басқа мүйізден жасалған ыдыстар, әсіресе қасықтар, әшекейлеу және басқа мақсаттар үшін өндіріледі. Төрт нөмірленген беті мен екі кішкентай нөмірленбеген шеткі беті бар таяқ тәрізді созылған пішінді мүйізден жасалған ұзын текшелер Азияда әлі де өндіріледі, олар дәстүрлі түрде Чаупар (Пачиси) және басқа да көптеген ойындарда қолданылады. Мүйіз кейде серуен таяқтарының, таяқшаның тұтқалары мен саптарында кездеседі. Соңғы жағдайда мүйіз элементтерін қысқа цилиндрлі сегменттерге кесіп, металл өзекпен біріктіруге болады. Мүйізді құдайлар әлемнің көптеген діндері мен мифологияларында әртүрлі кейіпте пайда болады. Мүйізді шлемдер түрлі мәдениеттерде жауынгерлік емес, діни мақсаттарда пайда болады. Мүйіздерді өңдеп, одан жартылай мөлдір терезелер жасап, орта ғасырлық сәулетте қолданған.

Horned animals are sometimes hunted so their mounted head or horns can be displayed as a hunting trophy or as decorative objects. Some cultures use bovid horns as musical instruments, for example, the shofar. These have evolved into brass instruments in which, unlike the trumpet, the bore gradually increases in width through most of its length—that is to say, it is conical rather than cylindrical. These are called horns, though now made of metal. Drinking horns are bovid horns removed from the bone core, cleaned, polished, and used as drinking vessels. (This is similar to the legend of the cornucopia.) It has been suggested that the shape of a natural horn was also the model for the rhyton, a horn shaped drinking vessel. Powder horns were originally bovid horns fitted with lids and carrying straps, used to carry gunpowder. Powder flasks of any material may be referred to as powder horns. Shoehorns were originally made from slices of bovid horn, which provided the right curving shape and a smooth surface. Antelope horns are used in traditional Chinese medicine. Horns consist of keratin, and the term "horn" is used to refer to this material, sometimes including similarly solid keratin from other parts of animals, such as hoofs. Horn may be used as a material in tools, furniture and decoration, among other uses. In these applications, horn is valued for its hardness, and it has given rise to the expression hard as horn. Horn is somewhat thermoplastic and (like tortoiseshell) was formerly used for many purposes where plastic would now be used. Horn may be used to make glue. Horn bows are bows made from a combination of horn, sinew and usually wood. These materials allow more energy to be stored in a short bow than wood alone. Horns and horn tips from various animals have been used for centuries in the manufacture of scales, grips, or handles for knives and other weapons, and beginning in the 19th century, for the handle scales of handguns. Horn buttons may be made from horns, and historically also hooves which are a similar material. The non bony part of the horn or hoof may be softened by heating to a temperature just above the boiling point of water, then molded in metal dies, or the hollow lower part of the horn may be slit spirally lengthwise and then flattened in a vise between wood boards, again after heating, and later cut with a holesaw or similar tool into round or other shaped blanks which are finished on a lathe or by hand. Toggle buttons are made by cutting off the solid tips of horns and perforating them. Antler buttons, and buttons made from hooves are not technically horn buttons, but are often referred to as such in popular parlance. Horns from cattle, water buffalo, and sheep are all used for commercial button making, and of other species as well, on a local and non commercial basis. Horn combs were common in the era before replacement by plastic, and are still made. Horn needle cases and other small boxes, particularly of water buffalo horn, are still made. One occasionally finds horn used as a material in antique snuff boxes. Horn strips for inlaying wood are a traditional technique. Carved horn hairpins and other jewelry such as brooches and rings are manufactured, particularly in Asia, including for the souvenir trade. Horn is used in artwork for small, detailed carvings. It is an easily worked and polished material, is strong and durable, and in the right variety, beautiful. Horn chopsticks are found in Asian countries from highland Nepal and Tibet to the Pacific coast. Typically they are not the common material, but rather are higher quality decorative articles. Similarly other horn flatware, notably spoons, continues to be manufactured for decorations and other purposes. Long dice made of horn that have a rodlike elongated shape with four numbered faces and two small unnumbered end faces continue to be manufactured in Asia where they are traditionally used in games like Chaupar (Pachisi) and many others. Horn is sometimes found in walking sticks, cane handles, and shafts. In the latter use, the horn elements may be cut into short cylindrical segments held together by a metal core. Horned deities appear in various guises across many world religions and mythologies. Horned helmets arise in different cultures, for ritual purposes rather than combat. Horns were treated and cut into strips to make semi transparent windows in the vernacular architecture of the Medieval Ages.

Қиыршықтарды шығару

Кейбір жағдайларда, жануарлар парктері браконьерлікке қарсы алдын алу шарасы ретінде кейбір жануарлардың (мысалы, мүйізбұғылардың) мүйізін алып тастауға шешім қабылдауы мүмкін. Жануарлардың мүйіздерін жануарға зиян келтірмей, қауіпсіз түрде кесіп тастауға болады (бұл тырнақ шабуға ұқсас). Егер жануарды браконьерлер аулауға тырысса, көбінесе оны бірінші кезекте атып өлтіреді. Дегенмен, парктің күзетшілері мүйізді алып тастау үшін жануарды тыныштандыруға да шешім қабылдауы мүмкін.