Кіріспе

Музыкалық соққы аспап

Гонг – Шығыс Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азияда пайда болған соққы аспап. Гонг – әдетте, соққымен соғылатын жалпақ, дөңгелек металл дискі. Олар кішкентай немесе үлкен болуы мүмкін, сондай-ақ қалыпты дыбысқа келтірілуі немесе қалыпты дыбысқа келтіруді қажет етуі мүмкін. Гонгтардың ең ерте бейнелеулері Солтүстік Вьетнамның Донг Сон мәдениетіне жататын Нгок Лю I қола барабанының (б.з.д. 3-2 ғасырлар) бетіндегі суреттерде кездеседі. Онда жеті гонг ансамблі басқа аспаптармен бірге (мысалы, цимбалдар/қоңыраулар және қола барабандардың өзі) бейнеленген. Гонгтың ең көне, даусыз тарихи айғағы 6-шы ғасырдағы қытай жазбаларында кездеседі, онда ол Тибет пен Бирма арасындағы елден келген шетелдік аспап ретінде сипатталған. «Гонг» термині Индонезияның Ява аралында пайда болған. Ғылыми және археологиялық зерттеулер ежелгі әлемдегі төрт негізгі гонг өндіру орталығын Бирма, Қытай, Ява және Аннам деп анықтады. Гонг 18-шы ғасырда Батыс әлеміне келді, сол кезде ол Батыс стиліндегі симфониялық оркестрдің соққы аспаптар бөлімінде де қолданылды. Ежелгі Греция мен Римде кеңінен таралған қола қазан тәрізді гонг, «қоңырау» деп белгілі, мысалы, әйгілі Додона оракулында дискілі гонгтар да қолданылған. Гонгтар негізінен үш түрге бөлінеді: Аспалы гонгтар – металлдан жасалған, дөңгелек пішінді, жазық дискілер, жоғары жиегіне жақын тесіктер арқылы өткізілген арқанға ілінген. Бас немесе сосатый гонгтардың ортасында көтеріңкі бас немесе түйме болады және көбінесе ілініп, көлденең ойнатылады. Қасықты гонгтар – қасық пішіндес және жастықтарға қойылады. Соңғысын қоңыраулар санатына жатқызуға болады. Гонгтар негізінен қоладан немесе мыстан жасалады, бірақ көптеген басқа да қорытпалар қолданылады. Гонгтар екі түрлі дыбыс шығарады. Жалпақ беті бар гонг бірнеше режимде дірілдейді, нәтижесінде «жарылыс» дыбысы шығады, ал әуенді нота емес. Осы топқа жататын гонгтар кейде «там-там» деп аталады, оларды әуенді нота беретін басқан гонгтардан ажырату үшін. Индонезияның гамелан ансамбльдеріндегі кейбір басқан гонгтар 1-ден 5 Гц-қа дейінгі ауқымда қосымша соққылық ноталарды шығару үшін арнайы жасалған. «Гонг» термині осы екі түрлі аспапты белгілеу үшін де қолданылады.

Түрлері

Ауыспалы гонгтар балғамен ойналады және екі негізгі түрі бар: жалпақ бетті дискілер, жиегі бұрылған немесе бұрылмаған, және ортасы көтеріңкі баспен жасалған гонгтар. Әдетте, гонгтың көлемі үлкен болса, балға да үлкенірек және жұмсақ болады. Батыс симфониялық музыкасында жалпақ бетті гонгтарды басқан гонгтардан ажырату үшін "там-там" деп атайды. Осы жерде "гонг" термині тек басқан гонгтарға ғана арналған. Гонг мыңдаған жылдар бойы қытай аспабы болып келген. Оның алғашқы қолданылуы шаруаларды егістен шақыру үшін болған болуы мүмкін, себебі кейбір гонгтардың дыбысы алыстан естіледі. Үлкен жалпақ гонгтарды негізгі соққыдан бұрын жеңіл соққымен "дайындауға" болады, бұл дыбысты күшейтеді және аспаптың "дыбысталуын" жылдамдатады, дыбыстың "толық ашылуына" кеткен уақытты қысқартады. Бұл дайындау соққысын естімеу үшін үлкен шеберлік керек. Ең кішкентай аспаптарды бамбук таяқтармен немесе батыс үлгісіндегі барабан таяқтарымен ойнатады. Қазіргі заманғы және авангардтық музыкада әртүрлі дыбыстар ізделінетін болғандықтан, көбінесе үйкеліс балғалары (сыңғырлау және гармоникалар шығарады), бас иірімдері (ұзақ дыбыстар мен жоғары үндеулер шығарады) және әртүрлі соққы құралдары (ағаш/пластик/металл) қолданылып, қажетті дыбыстар тудырылады. Рок-гонгтар – бұл металл дыбысын шығару үшін кішкентай тастармен соққыланатын үлкен тастар.

Чхау гонг (там-там)

Батыстықтар үшін ең танымал гонг – чау гонг немесе «бульсей» гонгы. Ірі чау гонгтар, яғни там-тамдар симфониялық оркестрлерде қолданылады. Кейде чау гонгты қытай гонгы деп те атайды, бірақ шындығында ол Қытаймен байланысты көптеген аспалы гонгтардың тек біреуі ғана. Чау гонг мыс негізді қорытпалардан, қоладан немесе жезден жасалады. Оның жиегінен басқа бөлігі жапсарған, шалқа цилиндр тәрізді болады. Мысалы, гонгтың жиегі бетке перпендикуляр бағытта көтеріледі. Жиегіне қарағанда, гонгтың негізгі беті сәл ішкі қуыс болып көрінеді. Чау гонгтың ортасы мен жиегі екі жағынан да өндіріс кезінде пайда болатын қара мыс оксидімен қапталған күйінде қалдырылады, ал қалған бөлігі осы қаптаманы жою үшін жылтыратылады. Чау гонгтардың диаметрінен бастап диаметрге дейін әртүрлі өлшемде болады.

Тарих

Ең көне чау-гонг Қытайдың Гуанси-Чжуан автономиялық аймағындағы Гуйсиан қазбасында табылған қабірден шығарылған. Ол Батыс Хан әулетінің ерте кезеңіне жатады. Гонгтар 6-шы ғасырдан бастап қытай көркем өнерінде бейнеленген, және олардың ырым-жырымдар мен тайпалық жиналыстардағы өте күшті әрі рухани соққыларымен танымал болған. Дәстүр бойынша, чау гонгтары маңызды шенеуніктер мен шерулерге жол беру үшін қолданылған, бүгінгі полиция сиренасы сияқты. Кейде соққылардың саны шенеуніктің дәрежесін көрсету үшін пайдаланылған. Осылайша, жолда кездейсоқ кездескен екі шенеунік кездесу алдында кімнің кімге бас иіп құрмет көрсету керектігін білуге мүмкіндік алған.

Симфониялық оркестрлерде қолдану

Там-тамды оркестрлік аспап ретінде алғаш рет 1790 жылы Франсуа Жозеф Госек енгізді, оны Гаспар Спонтини мен Жан Франсуа Ле Сюэр де қолданды. Гектор Берлиоз өзінің шығармашылық жолында осы аспапты жиі пайдаланды, ал "Аспаптану туралы трактатында" оны "қасіретті көріністерді немесе қатты қорқынышты жағдайларды бейнелеу үшін" қолдануға ұсынды. Россини "Армида" операсының 3-ші әрекетінің финалында (1817), Беллини "Норма" (1831) және Вагнер "Риенци" (1842) операларында осы аспапты қолданды. Бірнеше онжылдықтар ішінде там-там қазіргі симфониялық оркестрдің соқпалы аспаптар бөлімінің маңызды мүшесіне айналды. Ол Петр Ильич Чайковский, Густав Малер, Дмитрий Шостакович және, аздау дәрежеде, Сергей Рахманинов пен Сергей Прокофьевтің симфонияларында ерекше орын алады. Джакомо Пуччини операларында гонгтар мен там-тамдарды пайдаланды. Игорь Стравинский "Көктем құрбаны" атты шығармасында там-тамды ойнау техникасын кеңейтіп, қысқа, жылдам басылған ноталарды, жылдам крещендоларды және аспаптың бетінен үшбұрыштай соққымен сызып өтуді енгізді. Карлхайнц Штокхаузен өзінің "Моменте" шығармасында 60 дюймдік Paiste там-тамын қолданды.

Дора

Дора – жапондық соқпалы музыка аспаптарының бірі және идиофон. Ол қола, мыс немесе темірден жасалады және дора тірегіне ілінеді. Дора буддалық еске алу рәсімдерінде, хаяши өнерлерінде, кабуки музыкасында және кемелердің атқарылу сигналдарында кеңінен қолданылады.

Нөсердің құмырасы

Нәппе гонгінің ортасында жоғары көтерілген дөңгелек немесе созы болады, көбінесе ол өзге гонгтерден әртүрлі металдан жасалады және сапасы мен резонансы әртүрлі болады. Олардың дыбысы басқа гонгтерге қарағанда аз жарқырайды, сонымен қатар соғылған жеріне байланысты екі түрлі дыбыс береді – дөңгелекке немесе оның жанына соққанда. Көбінесе, бірақ әрқашан да емес, олар әртүрлі биіктіктерге келтіріледі. Нәппе гонгтерінің мөлшері 2 дюймнен бастап одан да үлкен болуы мүмкін. Кішкентай, келтірілген нәппе гонгтерінен әуен орындауға болады. Бұл гонгтер қытай ғибадатханаларында және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы буддалық храмдарда қолданылады. Филиппиннің дәстүрлі музыкасындағы кулинтаңның негізгі гонгі осы гонг болып табылады. Индонезиялық гамелан ансамбльдерінде органологиялық жағынан гонг саналатын аспаптар әртүрлі мөлшерде, әртүрлі функциялармен және әртүрлі атаулармен келеді. Мысалы, Орталық Ява гамеланындағы ең үлкен гонг – гонг агэнг, оның диаметрі 1 метрге дейін жетеді, ең төменгі биіктігі бар және ең сирек ойналады; одан кішірек гонг – гонг сувукан немесе сием, оның биіктігі сәл жоғары және гонг соққылары жиі қайталанататын бөлімдерде агэнг гонгін ауыстырады; кемпул одан да кішкентай, биіктігі жоғары және жиі ойналады. Гонг агэнг пен кейбір гонг сувуканның да дыбыстық тербелісі бар.

Операның гонгтары

Қытай операсының оркестрінің маңызды бөлігі – екі гонг, үлкені төмендейтін дыбыспен, кішісі көтерілетін дыбыспен. Үлкен гонг маңызды тұлғалардың немесе ер адамдардың сахнаға шығуын хабарлау үшін, сондай-ақ драмалық және маңызды тұстарын көрсету үшін қолданылады. Кіші гонг екінші рөлдегі тұлғалардың немесе әйелдердің сахнаға шығуын хабарлауға және қызық нүктелерді анықтауға пайдаланылады. Операдағы гонгтардың мөлшері әртүрлі, әдетте жұптың үлкені кішісінен ірі болады.

Паси гонгтары

Паси гонгі – орташа мөлшердегі, күркіреп дыбыс шығаратын гонг. Ол дәстүрлі түрде қойылымның, пьесаның немесе әдемі әрекеттің басталуын хабарлау үшін қолданылады. Құрылысы әртүрлі болады, кейбіреулерінде түйреуік бар, ал кейбіреулерінде жоқ. Сондықтан, бұл тип гонгі құрылысынан немесе тіпті дыбысынан гөрі, оның атқаратын қызметімен анықталады. Түйреуігі жоқ Паси гонгілері, тәжірибелі, орташа деңгейдегі барабаншылардың арасында кең таралған.

Жолбарыстың гонгы

Жолбарыс гонгі – опера гонгінен үлкен, көбінесе төмендейтін, сирек кездесетін жоғарылайтын гонг, және оның дыбыс биіктігінің өзгеруі азырақ байқалады. Көбінесе , бірақ одан да төменгі деңгейге дейін қолжетімді.

Шүенг Квонг

Шуңквонг гонгі – өткір, стаккато дыбысы бар орташа және ірі гонг.

Жел шығыршығы

Жел гонгтары (фенг немесе арыстан гонгтары деп те аталады) – негізгі ырғағы аз, күшті гармониялық тондары мен ұзақ дыбысқа ие жалпақ қола дискілер. Көбінесе B20 қоласынан жасалады, бірақ M63 мысы немесе NS12 никель күмісінен де жасалуы мүмкін. Дәстүр бойынша, жел гонгы үлкен, жұмсақ соққымен ойнатылады, бұл оған оның атына сай, арыстай күркіреген дыбыс береді. Олар екі жағынан да тегістелген және орташадан үлкен өлшемде болады, әдетте, бірақ түрлі өлшемдерде де қол жетімді. Орташа өлшемдегі гонг көшпелілігі мен күшті дыбысының арқасында ең көп танымал. Оларды рок-музыкадағы барабаншылар жиі пайдаланады. Найлон ұшы бар барабан таяғымен ойнағанда, олар камин сағатындағы серпінді қоңырауларға ұқсайды. Кейбіреулерінің ортасында тесігі бар, бірақ олар барлық аспалы гонгтар сияқты, шетіне жақын басқа тесіктер арқылы орнатылады. Кіші өлшемдері, өздерінің қалыңдығы мен кішкентай диаметріне байланысты қоңырау сияқты дыбыс береді.

Скульптуралық гонгтар

Гонг мүсіндері (немесе Гонг мүсіндері деп те аталады) – музыкалық аспап ретінде де, бейнелеу өнері туындысы ретінде де қызмет ететін гонгтар. Олар көбінесе дискі тәрізді емес, керісінше күрделі, тіпті абстрактілі формаларға ие. Скульптуралық гонгтарды 1990-жылдардың басында Уэльстік перкуссияшы және металл шебері Стив Хаббек ойлап тапты, ол француз дыбыс мүсіншілері Франсуа мен Бернард Башелердің жұмысынан шабыттанды. Хаббектің туындыларын көптеген музыканттар қолданды, олардың ішінде жеке перкуссияшы Эвелин Гленни және рок-барабаншы Карл Палмер де бар. Англиялық гонг және цимбал жасаушы Мэтт Нолан, Хаббектің жұмысынан шабыт алып, өзінің дизайны бойынша немесе жеке тапсырыс бойынша мүсіндік гонгтар жасайды. Ұлыбританиялық мүсінші Барри Мейсон титан мен басқа да элементтік металдардан гонгтар жасайды.

Басқа қолданыстар

Ежелгі яван тілінде және қазіргі бали тілінде гонг аспаптар жиынтығын атау үшін қолданылады. Бүгінгі орталық яван тілінде «гамелан» термині көбірек қолданылады, ал «гонг» термисі осы типтегі ең ірі аспап – агэнг гонгқа немесе үлкен гонгы жоқ жиынтықтарда оның музыкалық қызметін атқаратын гонг комодонг немесе гонг бумбунг (үрілетін гонг) сияқты басқа аспаптарға ғана қатысты қолданылады. Бали тілінде «гонг» – Gamelan Gong Kebyar дегенді білдіреді.

Гонг өндірушілері

Қытайдың, оның ішінде Тибеттің, сондай-ақ Бирма, Ява және Анамның көптеген дәстүрлі және ғасырлар бойы жұмыс істейтін өндірушілерінен басқа, гонгтар 20-шы ғасырдан бері Еуропа мен Америкада да жасалып келеді. Paiste – Азиялық емес ең ірі гонг өндіруші. Бұл швейцариялық компанияның эстондық тамырлары бар, және гонгтарды Германиядағы зауытында шығарады. Германияда, 2011 жылы бұрынғы Paiste гонг шебері Бродер Оэткен құрған Oetken Gongs өзінің гонгтар ұсынысын ұсынады. Ол сондай-ақ Meinl компаниясы үшін симфониялық және планеталық гонгтардың бірінші буынын жасады. Италиялық UFIP компаниясы Пистоядағы зауытында гонгтардың әртүрлі түрлерін шығарады. Майкл Пайст, отбасылық бизнестен тыс, Швейцарияның Люцерн қаласында дербес гонгтар жасайды. Еуропадағы басқа дербес гонг өндірушілерге қазіргі уақытта Нидерландыда тұратын Уэльстің Steve Hubback-і; Ұлыбританиядағы Мэтт Нолан және Михал Милас; Ұлыбританиядағы Барри Мейсон; және Португалиядағы Жоао Паис Филипе жатады. Солтүстік Америкада Sabian шағын көлемде гонгтар шығарады, ал Zildjian бұрын Zildjian-ның өндірген Zildjian таңбалы гонгтарды сатады, бірақ қазіргі өндіріс Қытайда жасалған болуы мүмкін. Райан Шельди – АҚШ-тың орталық батысындағы дербес гонг жасаушы. Түрік цимбал компанияларының кейбіреулері де гонгтармен айналысады, бірақ бұл олардың негізгі қолмен соғылған цимбалдар бизнесіне қарағанда екінші дәрежелі қызмет.

Материалдар мен өлшемі

Гонгтардың диаметрі шамамен әртүрлі болады. Олар қола қорытпасынан жасалады, құрамында максимум 22 бөлік қалайы және 78 бөлік мыс бар, бірақ көп жағдайда қалайының мөлшері одан да аз болады. Бұл қорытпа құю кезінде нашар қатты болады және баяу салқындағанда осы қасиеті күшейеді, бірақ оны жеңілдету үшін ерекше тәсілмен қатайту және қыздыру қолданылады. Қызыл қызған күйден кенеттен суытқанда, қорытпа соншалықты жұмсақ болады, оны балғамен соғып, токарлық станокта өңдеуге болады, содан кейін қайта қыздыру арқылы қатайтылады. Осыдан кейін гонг қытай аспаптарына тән барлық қасиеттерге және тембрге ие болады. Гонгтар жасауға қолданылатын қола қорытпасының құрамы: 76,52% Cu, 22,43% Sn, 0,26% Pb, 0,23% Zn, 0,81% Fe. Түрік цимбалдарын жасағанда қорытпаға күкірт пен кремний де қосылады. Түрік цимбалдары мен Гамелан гонгтарының металлургиялық негізі – бета фазалы қола. Қалай мен мыстың қоспа фазалық өту графиктерінде қалайдың 21–24% құрамында өте тар жоғары-төмен үшбұрыш байқалады, ол β символымен белгіленеді. Осының арқасында бұрынғы қола аспаптар жасалған. Қола қосылғанда және қыздырылғанда, ол қызғылт-қызыл түске боялады, бұл оның бета фаза шегіне жеткенін көрсетеді, онда цимбал жасау үшін қорытпаны бета фазасында сақтау үшін суық суға батыру қажет. Содан кейін гонг дөңгелек, қатты, былғарымен қапталған, қысқа таяқшаға немесе тұтқаға бекітілген төсекшемен соғылады. Ол ерекше дыбысты шығарады, оның күші дискке соққы беру тәсіліне байланысты өзгертіледі. Оның күрделі дірілдері толқын тәрізді дыбыстарға айналады, олар өткір немесе терең болуы мүмкін. Қытай мен Жапонияда гонгтар діни рәсімдерде, мемлекеттік шерулерде, тойларда және басқа да мерекелерде қолданылады.

Оркестрлік қолдану

Гонг мелодрамалық көріністерде қорқыныш пен үрей сезімін күшейту үшін оркестрде қолданылған, және әдетте, бірақ міндетті емес, музыканттар осы терминді жоғарыда айтылғандай там-там деп түсіндіреді. Там-тамды алғаш рет батыс оркестріне Франсуа Жозеф Госек 1791 жылы Мирабоның қайтысымен байланысты жазылған жерлеу маршында енгізді. Гаспар Спонтини «Ла Весталь» (1807) операсының II актісінің финалында там-тамды қолданды. Берлиоз 1837 жылғы «Grande Messe des morts» шығармасында төрт там-тамды пайдалануды қажет етті. Там-там 1840 жылы Наполеонның денесі Францияға қайтарылған кезде орындалған жерлеу музыкасында да қолданылды. Мейербер «Роберт ле дьявол» романында үш қаһиненің қайта тірілуі сахнасында осы аспапты қолданды. «Парсифаль» операсында қоңыраулардың дыбысын күшейту үшін Бейройтте төрт там-там қолданылады, бірақ партитурада мұндай нұсқау жоқ. Көбірек заманауи музыкада Карлхайнц Стокхаузен «Микрофония I» (1964–65) және Джордж Крамб сияқты композиторлар там-тамды пайдаланды. 1974 жылғы «Makrokosmos III: Music For A Summer Evening» шығармасында Крамб «жақсы майланған контрабас доғасын» қолдану сияқты орындау нұсқауларын беру арқылы там-тамның тембрлік диапазонын кеңейтті. Бұл керемет гармониялық дыбыс тудырды. Стокхаузен қолмен ұсталатын микрофондарды және пластикалық ыдыстар, жұмыртқа таймерлері және картон түтіктер сияқты дәстүрлі емес құралдармен сырғыту, соғу, үйкеу және қағу техникаларын қолдана отырып, қызықты дыбыстар жасады. Гонгты соққаннан кейін су ваннасына батыруға болады. Бұл «су гонгы» деп аталады және бірнеше оркестрлік шығармаларда қолданылады. Симфониялық оркестрде реттелген гонгтар да қолданылды, мысалы, Мессианның «Des canyons aux étoiles» және «Et exspecto resurrectionem mortuorum» шығармаларында әртүрлі реттелген гонгтар жиынтығы пайдаланылды.

Сигналдық гонгтар

Гонгтар бірқатар салаларда да сигнал беру құрылғысы ретінде пайдаланылады.

Бокс (спорт түрі)

Бокс рингінде стандартты жабдық ретінде ортаға орнатылған, электрмен басқарылатын сауыт пішіндес гонг қолданылады. Көбінесе гонг деп аталатын бұл құралды әр раундтың басталуын және аяқталуын хабарлау үшін балғамен соғады.

Тамақ ішу

Виктория және Эдвард дәуірлерінде қонақ үйлерде, кемелерде және ірі, жоғары топтағы үйлерде тамақ берілуге дайын екенін хабарлау үшін кешкі ас қоңырауы соғылуы жиі кездесетін.

Темір жолды кесіп өту

Жарық сигналы немесе вигвагпен жабдықталған темір жол өткелінде әдетте ескерту дабылы болады. Кейбір жерлерде гонг деп аталатын механикалық дабылдар электр қуатымен жұмыс істейтін соққышпен соғылып, жүргізушілерді және/немесе жаяу жүргіншілерді алда келе жатқан пойыз туралы ескертеді. Көптеген темір жол өткелдеріндегі дабылдар қазір қозғалмалы бөліктері жоқ электрондық құрылғылармен алмастырылуда.

Желі вагонына орнатылған

Гонгтар трамвайлар, көше трамвайлары, пойыздар, кабельдік жолдар немесе жеңіл рельстік пойыздар сияқты теміржол көліктерінде, әдетте, алдыңғы вагоның алдына орнатылған, иінді пішінді сигналдық қоңырау түрінде кездеседі. Ол, сырнай мен дабылға тыйым салынған жерлерде ескерту ретінде қолданылу үшін жасалған, ал "трамвайдың дыбылы" осы дыбысқа сілтеме жасайды. Дәстүрлі түрде гонгты аяқ педалімен басқарған, бірақ қазіргі уақытта басқару тақтасына орнатылған түйме арқылы басқарылады. Алғашқы трамвайларда кішірек гонг болған, оның қоңырау тартылғышы осы вагондардың артқы есігіне орнатылған. Кондуктор осы құрылғыны жүргізушіге жолдың қауіпсіз екенін хабарлау үшін пайдаланған.

Теңіз қатынасы

Ұзындығы белгілі бір шамадан асатын кемеде, теңіздегі соқтығысулардың алдын алу жөніндегі халықаралық ережелерде көлемі анықталған қоңырау мен сыбызғыдан өзге гонгы да болуы керек. Аяқтау орнында тұрған немесе қағылған кеме, өзінің ұзындығын көрсету үшін, кеменің бауындағы қоңырауды соққаннан кейін бірден кормасындағы гонгты соғады.

Театр

Электромеханикалық, электромагниттік немесе электрондық құрылғылар, гонгтың дыбысын тудыратын, театрларда (әсіресе Чехияда) көрермендерді қойылым басталар алдында немесе антракттан кейін, демалыс бөлмесінен залға шақыру үшін орнатылған.

Уақыт сигналы

Неміс радиостанциялары уақыт сигналы үшін гонг тауысын пайдаланады.