Кіріспе

Словакиядағы ең биік тау Герлаховский штиті (ағылшын тілінен аударғанда Герлахов шыңы, неміс тілінде: Gerlsdorfer Spitze, венгр тілінде: Gerlachfalvi csúcs), әдетте Герлах деп аталады, Словакиядағы Жоғары Татрадағы және Карпат тауларындағы ең биік шың. Оның биіктігі теңіз деңгейінен 2654,4 метр деп көрсетіледі. Таудың аңғар төңірегінен тік көтерілуі шамамен 2 метрді құрайды. Бұрын Жоғары Татра тауларының қатардағы тауы деп қате саналған Герлаховский штиті, кейіннен Орталық Еуропаның бірнеше елдерінің билеушілері мен халқы үшін символдық рөл атқарды. 19-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың ортасына дейін оның төрт түрлі аты болды, ал олар алты рет өзгертілді. Геосаяси өзгерістерге байланысты ол Венгрия Корольдігінің, Чехословакияның, Словакияның және қайтадан Чехословакияның ең биік тауы болды – бұл 20-шы ғасырдың үш онжылдығы ішінде болды. Герлаховский штиті геологиялық және экологиялық ерекшеліктерімен Жоғары Татра тауларымен байланысты. Шығыс блогының саяхат шектеулері салдарынан, чехтар, шығыс немiстер, венгрлер, поляктар және словактар үшін бұл тауға шығу мүмкіндігі бағалы болды. Жергілікті билік тау басына қол жеткізуді шектегенімен, ол әлі де көптеген келушілерді қызықтырады.

Қазіргі

Герлаховский штиті – «Герлаховтың шыңы» деген мағынаны білдіреді. Словакияда бұл таудың әдеттегі (ресми емес) атауы – Герлах. Польшадағы ресми атаулары – Герлах немесе Гиерлах, ал халық арасында қолданылатын атаулары – Гирлах және Гарлух. Герлахов ауылының атының өзі неміс тілінен келген, себебі Словакиядағы Жоғары Татра тауларының маңындағы Спиш аймағында бірнеше ғасыр бойы неміс қоныс жайлаған.

Өткен

1762 жылғы картада шыңның ең алғашқы тіркелген атауы – Szepes German Kösselberg (Казан тауы) болған. 1821 жылы таудың словак тіліндегі атауы алғаш рет «Котол» деп тіркелді, бұл да «Казан» деген мағынаны білдіреді. Екі атау да шыңның казан тәрізді цирк сипатына сілтеме жасады. Оның қазіргі атауы 19-шы ғасырда кеңінен қолданыла бастады және тауды оның етегіндегі Герлахов ауылымен (карпат немісі: Герлсдорф) байланыстырады. Герлсдорфер Шпице (Герлахов шыңы) деген атауды 1838 жылы тауды Татрадағы ең биік шың ретінде бірінші болып анықтаған адам қолданды; бұл 1851 жылы оның есебінің словак тіліндегі нұсқасында герлаховский чохол (Герлахов қыры) деп аударылды. Жоғары Татрадағы басқа да бірнеше таулар өз атауларын тау етегіндегі ауылдардан алған. Таудың аймақтағы ең биік нүкте екендігі анықталғаннан кейін, оны бақылаған биліктің кезектері оның атына қызығушылық танытып, символдық себептермен оны кезең-кезеңмен өзгертті. 1896 жылы, Австрия-Мажарстанның құрамында болған кезде, ол мемлекеттік император Франциск Иосиф I-нің құрметіне аталды. 1923 жылы жаңа Чехословакия үкіметі оның атын Чехословакия легиондарының құрметіне Штит легионаров (Легионерлер шыңы) деп өзгертті, бірақ 1932 жылы бұл атау бұрынғы Герлаховский штит пайдасына тоқтатылды. 1948 жылғы коммунистік төңкерістен кейін тау тағы да 1949 жылы Сталинов штиті (Сталин шыңы) деп аталды. Грейнердің өлшеуі 1868 жылы Австрия армиясының экспедициялық тобы ресми түрде растады. Алайда, Вена әскери география институты шамамен 1875 жылы Орталық Еуропаның жаңа, авторитетті карталар жинағын жариялағаннан кейін ғана бұл кеңінен қабылданып, мойындалды. Алғашқы ресми шығу 1834 жылы Нова Лесна ауылынан Ян (Иоханн) Стилл жасады. 1880 жылы Velická próba (Величка сынағы) және Batizovská próba (Батизовска сынағы) арқылы өтетін жолдар тізбектермен қамтамасыз етілді.

Қол жеткізу

Тек Альпинистер қауымдастығының ұлттық клубының мүшелеріне ғана өз бетімен шыңға көтерілуге рұқсат етіледі. Басқа келушілер сертификатталған тау гидімен жүруі керек. Ең оңай екі бағыт, әдетте Velická próba және Batizovská próba, олардың аттарымен аталатын аңғарлардан өтеді, тізбектермен қоршалған. Velická próba бойындағы қауіпті бөлік және әсіресе жотадағы бағдарлаудың қиындығы осы екі бағытты да Жоғары Татрадағы қиын өтулердің қатарына қосады. Қар болмаған жағдайда, нұсқаулықтар бағыттарды II немесе III деңгейде (UIAA шкаласы бойынша) бағалайды. Martinkova деп аталатын бағыт Poľský hrebeňден басталып, жота бойымен шыңға дейін жетеді. Martinkova бағытының екі негізгі нұсқасы бар: Litvorové sedloдан басталатын қысқа нұсқасы, ол Velický štítтен арқанмен түсуді қажет ететін бөлікті өткізіп жібергендіктен, оңайырақ саналады. Sliezsky Dom қонақүйінде түндегендерге немесе тау гидінің жетелеуімен жеткендерге жалпы биіктік көтерілімі шамамен алғанда , ал Tatranská Poliankaдан өрлеп келгендерге шамамен алғанда . Қыс мезгілінде Герлаховский штитіне көтерілу қиын альпинистік шара болып табылады, ол аралас шарттармен және қар көшкінінің қаупімен байланысты. Жоғарыдағы ауа температурасы ашық аспан астындағы күшті күн сәулесімен жасырылуы мүмкін, бірақ бұлтты күндері әсер ете бастайды. Желмен бірге бұл жағдай жаңбыр немесе қар болмаған жағдайда да елеулі зиян келтіруі мүмкін. Көптеген күндері шың бұлттардың арасында жоғалып, сол биіктікте тұманға айналып, бағдардан жаңылу қаупін тудырады. Герлаховский штитінің биіктігіне байланысты температурасы басқа шыңдарға қарағанда сәл төмен болғанымен, ауа райының және оның келушілерге тигізетін әсері, белгіленген және белгіленбеген жолдарға қарамастан, Жоғары Татрадағы басқа шыңдардан көп ерекшеленбейді. Жаз айларындағы күнделікті ауа райының қалыпты үлгісі – таңертең ашық, түске қарай бұлтты, ал түстен кейін кейде жаңбыр мен дауыл болады. Жаңбырдың ықтималдығы таңғы 9-дан 10-ға дейін ең төмен, ал түстен кейінгі 2-ден 3-ке дейін ең жоғары, ал кешкі 6-дан кейін төмендейді. Герлах шыңында және басқа биік жоталардағы найзағайлы дауылдардың жиілігі (жаңбырлы дауылдарға қарағанда) төменгі биіктіктерден көп ерекшеленбейді.

Климат

+ Герлах шыңы, дөңгеленген айлық орташа көрсеткіштер қаңтар ақпан наурыз сәуір мамыр маусым шілде тамыз қыркүйек қазан қараша желтоқсан Ауа температурасы сағат 14:00-15:00, Цельсий бойынша 11 11 8 5 0 3 5 5 2 1 6 9 Ауа температурасы сағат 14:00-15:00, Фаренгейт бойынша 12 12 17 23 32 37 41 41 36 10 21 16 Жауын-шашын (мм) 120 120 100 130 120 190 190 140 90 90 130 150 Дауыл мен найзағай күндері 0 0 0 2 5 9 9 6 2 0 0 0 Шыңы 10 минуттан артық бұлттарда болған күндер (көрінуі шектеулі) 21 20 22 23 26 25 26 24 21 19 21 21 Кристаллды қар күндері 19 15 16 16 13 5 4 5 10 11 17 19 Қар жауған күндері 19 16 18 19 16 9 5 4 6 11 17 19 Қар жамылғысы бар күндер > 31 28 31 30 24 8 4 3 6 15 28 31 Сағат 14:00-15:00 кезінде көріну мүмкіндігі > 15 12 12 7 3 3 4 5 8 17 15 15