Кіріспе
1862 жылы Иван Тургеневтің "Әкелер мен балалар" романы («Отцы и дети»; Otcy i deti,; 1918 жылға дейін Отцы и дѣти) жарық көрді, сөзбе-сөз мағынасында "Әкелер мен балалар". Романды Мәскеуде Grachev & Co. баспасы шығарған. Бұл – 19 ғасырдағы ең бағалы орыс романдарының бірі.
Fathers and Sons («Отцы и дети»; Otcy i deti, ; pre 1918 spelling Отцы и дѣти), literally Fathers and Children, is an 1862 novel by Ivan Turgenev, published in Moscow by Grachev & Co. It is one of the most acclaimed Russian novels of the 19th century.
Сюжет
Университет бітірген Аркадий Кирсанов әкесі Марино деген кішігірім қонысына оралады. Аркадий өзінің досы Евгений Базаровты алып келеді. Оның әкесі Николай екі жігітті өз үйіне қуана-қуана қабылдайды, бірақ Николайдың ағасы Павел көп ұзамай жігіттердің жақтап жүрген "нигилизм" деп аталатын таңғажайып жаңа философиядан ренжіді. Басында ұлының үйге оралуына қуанып жүрген Николай бірте-бірте алаңдай бастайды. Аркадийдің Базаровтан қатты әсер алған радикалды көзқарастары Николайдың өз сенімдерін ескірген секілді етіп көрсетеді. Николай әрқашан мүмкіндігінше қазіргі уақытта болуға тырысты, мысалы, екеуі мүмкіндігінше жақын болу үшін ұлын мектепке барып көру сияқты істерді жасады, бірақ Николайдың көзінде бұл сәтсіз болды. Бұл жағдайды қиындату үшін, әкесі қызметшісі Фенечканы үйіне алды, ол Митя есімді ұлға ие болды. Алайда Аркадийді бұл қарым-қатынас мазалай бермейді, керісінше, ол кіші інісінің қосылуына қуанады. Екі жігіт Маринода бірнеше апта тұрады, содан кейін Аркадийдің туысына баруды шешеді. Олар жергілікті ақсүйектерді бақылайды және жергілікті провинциялық қоғамның әдеттегі түрлерінен әбден өзгеше фигураны кескен, тәуелсіз құралдар бар сәнді әйел Анна Сергевна Одинцовамен танысады. Екеуі де оған қатты тартылады, ал ол Базаровтың ерекше мінез-құлқына қызығады, оларды бірнеше күнді өзінің Никольское қожалығында өткізуге шақырады. Никольское қаласында олар Одинцова ханымның әпкесі Катямен де кездеседі. Олар қысқа уақытқа ғана болса да, Аркадий Базаровтың ықпалынан тәуелсіз бола бастайды. Базаров ғашық болуды қиын деп санайды, өйткені бұл оның нигилистік сенімдеріне қайшы келеді. Ақырында, Одинцова ханымның өзіне деген ықыласын байқағаннан кейін, ол оны сүйетінін айтады. Ол оның мәлімдемесін оң жауап бермейді; ол оның сезімдерді және өмірдің эстетикалық жағын бағаламайтындығын тартымды деп тапқан жоқ. Ол онымен жақсы болашақ күту мүмкіндігін көрмейді. Базаров өзінің сүйіспеншілігін мойындағаннан кейін, ал әйелдің осындай мәлімдеме жасамағанынан кейін, Базаров ата-анасының үйіне барады, Аркадий онымен бірге барады. Базаровтың үйінде оларды оны қатты жақсы көретін ата-анасы құлшыныспен қарсы алады. Базаровтың әлеуметтік цинизмі әлі де көрініп тұр, ол қайтадан өз отбасының үйіне қоныстанды. Аркадий Базаровтың әкесіне ұлының жарқын болашағы бар екеніне сендіріп, оның қуанышына бөленген, досын оның қаталдығы үшін айыптайды. Кейіннен Базаров пен Аркадий араларында араздық туды. Базаров Аркадийдің ағасы туралы қорлай сөйлеп, Аркадийді өзін тым романтикалық түрде білдіргені үшін сөгіс береді. Аркадий Базаровтың идеалдарына деген күмәндануын ашық білдіреді. Қысқа уақыт болғаннан кейін, ата-аналарының көңілін қалдырып, олар Мариноға қайтуға шешім қабылдайды, жолшыбай Одинцова ханымға барады. Олар ұялып, бірден Аркадийдің үйіне қайтады. Аркадий бірнеше күнге ғана қалады да, Никольское қаласына қайта бару үшін, кетуге сылтау жасайды. Ол Одинцоваға емес, оның қарындасы Катяға ғашық екенін түсінеді. Базаров науқас зерттеулер жүргізу үшін Маринода қалады, ал оның және Павел арасындағы шиеленістер артады. Базаров Фенечкамен сөйлесіп, оның баласымен ойнағанды ұнатады, бір күні оның еркіне қарсы оны сүйеді. Павел бұл өлімді байқап, Базаровты дуэльге шақырады. Павел аяғынан жараланған, Базаров Мариноны тастап, ата-анасының үйіне барады. Осы арада Аркадий мен Катя бір-біріне ғашық болып, бір-біріне қосылыпты. Базаров отағасына ауыл дәрігері ретінде көмектеседі. Алайда ол жұмысына алаңдап, мәйітті тексеріп жатқанда, өзін-өзі кескілеп, инфекция жұқтырады. Өлім аузында жатып, ол Одинцова ханымды шақырады, ол дәл уақытында келіп, Базаровтың қаншалықты әдемі екенін айтады. Ол оны маңдайынан сүйіп, кетеді; Базаров келесі күні қайтыс болады. Аркадий Катяға үйленеді және әкесі мүлкін басқарады. Әкесі Фенечкаға үйленеді және Аркадийді үйіне алып келгеніне қуанады.
Тарихи контекст және жазбалар
Романның «Аталар мен балалар» атауы ресейліктердің екі буыны арасындағы өсіп келе жатқан дағдарысты және ескі құрылымды мойынламаған нигилист Евгений Базаровтың бейнесін көрсетеді. Тургенев «Аталар мен балалар» романын 1830-1840 жылдардағы либералдық көзқарастар мен жаңадан пайда болған нигилистік қозғалыстың арасындағы мәдени шиеленіске жауап ретінде жазды. Нигилистер («балалар») мен 1830-шы жылдардағы либералдар («әкелер») екеуі де Ресейде Батыс үлгісіндегі әлеуметтік өзгерістерді қолдады. Алайда, бұл екі ой-идеология славянофильдермен қарама-қарсы болды, олар Ресейдің болашағы оның дәстүрлі рухани құндылықтарында деп сенді. Тургеневтің романы нигилизм терминін кеңінен танымал етті, ол роман жарық көргеннен кейін көп қолданысқа ішті. «Аталар мен балалар» романы орыс әдебиетіндегі толыққанды заманауи романның бірінші үлгісі саналады (Гогольдің «Өлі жандары», тағы бір маңызды үміткер, автор оны Дантенің «Құдайлық комедиясы» сияқты поэма немесе прозалық эпос ретінде қарастырған және бәрінен бұрын толыққанды жарық көрмеген). Роман екі түрлі кейіпкерді зерттейді, Базаров пен Аркадийдің эмоциялық жарыққа шығуға қарсы нигилистік көзқарастарының біртіндеп әлсіреуі осы зерттеуде көрінеді, әсіресе Базаровтың Одинцова ханымға деген сезімі осыны көрсетеді. Роман Батыс әлемінде танымал болған алғашқы орыс туындысы болып табылады, соңынан ол Густав Флаубер, Гай де Мопассан және Генри Джеймс сияқты белгілі жазушылардың құрметіне ие болды. Большевиктік революционер Владимир Базаров өзінің псевдонимін осы романның Евгений Базаров кейіпкерінен алған.
Бейімделулер
Канадалық драматург Джордж Ф. Уокердің 1988 жылғы "Ешқандай қасиетті нәрсе жоқ" пьесасы "Әкелер мен балалар" романының сахналық адаптациясы болып табылады. Ирландиялық драматург Брайан Фриль де осы романды сол атпен бейімдеген.