Кіріспе

Микели немесе Микельдиня – латыштардың күзгі күн мен түн теңелуі және жыл сайынғы егін жинау фестивалі мен жәрмеңкесі. Латыш Микели дайналарында жақсы және бай күйеулер күзгі егіннің пісіп-жетілуімен байланысты "нан әкелері" деп аталады. Әртүрлі аймақтарда Микели мерекесі Микалием немесе Микалали деп те аталады, ал басқа үй шаруашылықтарында Сила Микелис, Миега Микелис және Миега Мача деп те аталады. Ескі күнтізбе бойынша бұл мереке күзгі күн мен түннің теңелу уақытында (21-23 қыркүйек) тойланады, осы күні күндіз бен түнің ұзақтығы бірдей болады. Латыш тілінде бұл мереке Апжумибас немесе Апплювибас деп аталады, себебі осы күні астық жинаудың соңғы мүмкіндігі болған. Микельдиня мерекесінің ерекше дәстүрі – Жумисті табу, арқылы шаруалар келесі жылы егіннің құнарлы болуын қамтамасыз етуге тырысқан. Микелидің үйі қарағайлы орманның құмды топырағы деп есептелген, өйткені ол орман байлықтарын жинағандарға қорғанышпен қараған.

Атау

Микельдиня атауы құрметті христиан архангел Михаилдың атынан шыққан, оның күні күзгі күн тоқырауы кезінде тойланады. Латвия мифологиясында ол біртіндеп күзгі теңесуді тойлау уақытын, яғни Апьюмибас немесе Апплавибас мерекесін ығыстырды. Бұл соңғы егін жинау күні болған және сиқырлы рәсімдер арқылы келесі жылғы табысқа қол жеткізу және Жүміс құдайының қанағаттануын алу мақсатында өткізілген.

Джимилерді жинау

Ежелгі сенімдерге сәйкес, астық егушілер Жүміс құдайымен бірге өмір сүрген, және тек оның иесімен, астығында Жүміс мекендеген, жақсы астық өсірген. Сондықтан олар әрдайым астықтың оннан бір бөлігін қалдырып, Жүмісті ырыздандырып, ол егістіктерді мәңгілікке тастап кетпеуі үшін, себебі егер бір егістік астықтан қалса, Жүміс ренжіп, ешқашан қайта оралмайды. Микели мерекесінде отбасы салтанатты түрде соңғы егістікті орып жинайтын болғанда, барлық орақшылар егістіктің ортасына қарай барлық жақтан астық жинап, онда шағын астық шоғын қалдыратын. Ол түйінделген және сиқырлы амалдар үшін қолданылатын, себебі сонда Жүміс жасырынып отырады деп сенген. Кейде астық шоғын үйдің шатырындай түйіп, Жүміс тамырларын іздеп жер қазып, соңғы шоқтың астындағы құрттар мен жәндіктерді шығарып, Жүмішұсты шақыратын. Егер қазғанда пайда болған жәндіктер асығыс түрде келген жерлеріне қайтып кетсе, онда болашақ жақсы болады дегенді білдіретін. Сол сияқты, соңғы шоқтан қашқан тышқандар, бақалар және басқа да жануарлар туралы да солай болды, себебі олар Жүмістің жаратылыстары саналды. Орақ кезінде жиналған Жүмішұс (бір сабақта екі тікпе біріккен) жиналып, тәж немесе белбеу етіп тоқылды. Жүміс тәжі әдетте иесінің үйіне апарылып, үй иесінің басына кигізілсе, ал тоқылған белбеу иесінің белдігіне оралатын. Табылған Жүмішұс үйге әкеліп, арнайы ойыққа салынып, қыс бойы сақталады. Сенушілердің пікірінше, үй иесі ғана түрлі игіліктерге ие болады, ал Жүмішұсты тапқандар күзден кейін де өзгермейді. Басқа да рәсімдерде әр орақшы өзінің орағын сол иығынан лақтыратын. Кімнің орағы ең алысқа тисе, сол жұмысшы үйленеді.

Той

Микелиде адамдар әдетте қошқар, ешкі немесе қозы баланы құрбандыққа шалатын, оларды осы күні ерекше дәмді етіп қоректендіріп, Микелиге арнап шақыратын. Мерекелік дастарқанның әйелі арнайы "Жумис" наны пісіретін. Сипаттамада, жер иесі әр түрлі егістік дақылдарынан дәндер алып, сыра жасау үшін малте пісіргені айтылған. Латвиялық дайындар Микелиді сыра жасаушының мерекесі деп еске алады. Микели жылдың ең мол мезгіліне сәйкес келетіндіктен, сол күні дастарқан әр түрлі тағамға толы болады. Микели – той, Жумис туралы әндер айту, гүл сыйлау және әрбір тағамды үй иелеріне, олар жемес бұрын сыйлау уақыты.

Салымдар мен ұсыныстар

Жұмыс кезінде үйленбеген қыздар табиғи құнарлылықтың символы саналған жәндіктерді байқап, ұстаған. Егер табылған қоңыз әдемі болса, қыздар өздеріне де әдемі күйеу бұйырады деп сенген. Микели – жаздың соңғы күні, сол күні жігіттер қыздарға күйеу болып баруға тырысып, ішімдікке тігіс салған. Микелиден кейін қыз ұзатуды тағы бір жылға кейінге шегерген.

Құрбандықтар

Микель динасы велу лайығын (Өлілер уақытын) бастағандықтан, шаруалар Микель күні балауыз, май, нан, ірімшік, ет, жүн және ақша сыйлады. 1570 жылы Курляндия герцогтігінің шіркеуі латыш шаруаларына Микельден бастап Барлық Әулиелер күніне дейін "жан тойын" (мәтінде "Двесел Мелей" деп аталған) өткізбеу үшін жинау заңын енгізіп, оған қалай қатысу керектігін үйретті. Сондай-ақ, балауыз, шам, жүн, тауық, жұмыртқа, май және т.б. құрбандық шалуға тыйым салынды. Микельдиня, Юрги сияқты көктемгі күн тоғысы уақытында, әтеш құрбандығын қайта-қайта жасап, қора есігін қанмен майлады, осылайша зұлым рухтар қораға кіре алмай, тек қана киелі Микель кіре алатын болды.

Микелидің басқа елдегі дәстүрлері

Орта ғасырдағы католик дәстүрінде бас періште Михаил әскердің қамқоршысы болған. Микели күнін көбінесе Солтүстік Еуропа халықтары тойлайды. Немістер бұл мерекені Михаелис немесе Михаэли деп атайды, ағылшындар – Michaelmas, шведтер – Mickelsmäss, даниялықтар – Mikkelsdag, норвегиялықтар – Mikkelsmess, финдер – Mikkelinpäivä, ал эстондықтар – Mihklipäev деп атайды. Орта ғасырдан 18 ғасырға дейін бұл мереке салық төлеу және жалдама ақысын төлеу мерзімі ретінде танылған. Бұл күні дәстүрлі мерекелік тағам – қуырылған қаз болған.