Кіріспе

Балалар ойыны – қыраттың патшасы (таудың патшасы немесе қамалдың патшасы деп те аталады) – балалар ойыны, мақсаты – бір ойыншының үлкен төбеде немесе осыған ұқсас жерде "патша" ретінде тұруы. Бәсекелес ойыншылар оны ығыстырып, орнына өтуға тырысады, осылайша жаңа қырат патшасы болады. Патшаны төбеден ығыстыру тәсілі көбінесе ойын басталғанға дейін ойыншылар белгілейтін ережелерге байланысты. Көбінесе, патшаны төбеден ығыстырудың ең көп таралған тәсілі – итеру, ал ұру мен тебуге рұқсат етілмейді. Ойынның қатал түрлеріне мүмкіндік болуы себепті, ол көбінесе мектептерде тыйым салынған. "Қырып тастаудың патшасы" – аэрософт және пейнтболдың воудсбол түріндегі ойын тәсілі, сондай-ақ түрлі бірінші тұлға атыс ойындарының үлгісі.

Ережелер

Ойынның көптеген нұсқалары бар. Олардың ішінде:

Классикалық нұсқасы

Бастауда төбеге ең бірінші көтерілген адам патша болады. Патша болу үшін төбеге шығып, қазіргі патшаны түсіру керек. Соңында патша жеңіп шығады.

"Саралық отбасы" нұсқасы

Бұл нұсқада патша ғана емес, оның отбасы да бар, олар төрт адамнан тұратын команда құрайды. Патша, патшайым, ханзада және ханшайым – төбеге бірінші шығатын команда мүшелері. Екінші команданың ойыншылары өздерінің қарсыластарын төбеден итеріп, олардың орнына патшалық рөлді өздеріне алып алады. Патша немесе патшайым қарсы команданың ойыншысын төбеден "теп" жіберіп, оны өз командасына қайтарып, орнына өз командасынан сол рөлдегі ойыншыны алмастыруға құқылы.

Метафора ретінде қолдану

Ойынның атауы кез келген бәсекелестік, нөлдік жиынтық ойын немесе бірнеше талапкердің арасынан бір жеңімпазды анықтайтын, және талапкерлердің жеткен деңгейімен (Говард Блумның "Люцифер қағидасы" кітабында "мүсін тәртібі" деп атаған) иерархия құрылатын әлеуметтік іс-әрекет үшін кең таралған метафораға айналды, ал жеңіске жету үшін бұрынғы жеңімпазды ығыстыру қажет.

Спортта

Теннисте бұл ұғымның бір түрі "Соттың патшасы" деп аталатын ойында көрініс береді. Осы ойында бір ойыншы "патша" немесе "патшайым" деп тағайындалып, корттың бір жағын иеленеді. Қалған ойыншылар екінші жақта тізім бойынша тұрады. Бір ойыншы қарсыласып, патшаға қарсы жекелей ойын (немесе бірнеше ойын) ойнайды. Ойынды берумен немесе қысқа соққымен бастауға болады. Егер қарсыласы жеңіске жетсе, ол патшаның орнын басып, жаңа патша болады.

Видео ойындарда

Видео ойындардағы "төбе патшасы" ұғымын Core War ойыншылары енгізді, олар өз жауынгерлерін аман қалу үшін күресте бір-біріне қарсы қойды. "Төбе патшасы" турнирлері 1980 жылдан бері Core War үшін өткізіліп келеді. Видео ойындардағы "төбе патшасы" режимінде ойыншы немесе команда белгілі бір аймақты (міндетті түрде тау емес) белгіленген уақыт ішінде бақылауда ұстауы керек. Осы уақыт өткеннен кейін, раунд аяқталады немесе картада жаңа аймақ белгіленеді. Ойыншылар көбінесе өлтіру арқылы аймақтан шығарылады. "Төбе патшасы" көптеген бейне ойындарда, әсіресе Halo: Combat Evolved және дәстүрлі Perfect Dark (жақында Gears of War 2) сияқты бірінші тұлға атыс ойындарында ойын түрі ретінде кездеседі. Мұндай режимдерді танымал еткен ойындардың бірі – Team Fortress 2. Overwatch-та "Control" деп аталатын, "төбе патшасы" механикасын қолданған режим болды. "Төбе патшасы" Army Men сериясындағы сияқты жоғарыдан қарап ойнайтын ойындарда да қолданылады.