Кіріспе

Манфред: Драмалық поэма – Лорд Байронның 1816–1817 жылдары жазған драмалық туындысы. Ол кезде Англиядағы әуесқойлардың қорқыныш әңгімелеріне сұраныс жоғары болғандықтан, поэмада мистикалық элементтер кездеседі. Бұл – готикалық көркем әдебиеттің классикалық үлгісі. Байрон осы жұмысты 1816 жылдың соңында бастады, бұл Перси Биш Шелли мен Мэри Шеллимен өткізген әйгілі қорқыныш әңгімелерінен кейін, «Франкенштейн, немесе қазіргі заманғы Прометей» романына бастама берген оқиғадан бірнеше ай өткен соң болды. Поэманың бойымен мистикалық жағдайлар жиі кездеседі. Роберт Шуман 1852 жылы «Манфред: Үш бөлімді музыкалық драмалық поэма» атты музыкалық шығармасында, ал Пётр Ильич Чайковский 1885 жылы «Манфред симфониясында» осы поэманы музыкалық тұрғыдан бейімдеді. Фридрих Ницше 1872 жылы поэмадағы үлкен күш иесінің бейнесінен шабыт алып, «Манфред медитациясы» атты фортепианолық пьесасын жазды.

Өмірбаян

Байрон бұл "метафизикалық драманы", өзі айтқандай, Аннабелла Миллбанкемен некесінің жыныстық орынсыздыққа және Байрон мен оның жартылай әпкесі Аугуста Ли арасындағы инцест қатынасына байланысты туған дау-жанжалдан кейін жазды. Баспасөз тарапынан шабуылға ұшырап, Лондон қоғамынан шеттетілгеннен кейін Байрон 1816 жылы Англиядан Швейцарияға қашып кетіп, енді қайтып оралмады. Ол сол кезде Швейцариядағы Вилла Диодатиде тұрды. Манфред осы оқиғадан кейін дереу жазылғандықтан және басты кейіпкердің белгілі бір қылмысы үшін өзін кінәлі сезінуі туралы болғандықтан, кейбір сыншылар оны автобиографиялық, тіпті жасырын мойындау деп санайды. Манфредтің Астартемен арақатынасының аталмаған, бірақ тыйым салынған сипаты Байронның өзінің жартылай әпкесі Аугустамен арақатынасын көрсетеді деп есептеледі. Манфредтің көп бөлігі 1816 жылдың қыркүйек айында Берн Альптары арқылы саяхат жасағанда жазылды. Үшінші акт 1817 жылдың ақпан айында қайта жазылды, себебі Байрон оның алғашқы нұсқасына қанағаттанбады.

Сюжет

Манфред – Берн Альпісінде тұратын Фауст есімді ақсүйек. Ең жақыны Астартаның өліміне байланысты белгісіз кінәмен іштей мазасыздыққа толы ол, жеті рухты шақыру үшін тіл мен сиқырлау шеберлігін пайдаланады, олардан ұмытылуды тілейді. Алайда, рухтар, материалдық әлемнің түрлі құрамдас бөліктерін билейтін болғандықтан, өткен оқиғаларды өзгерте алмайды, демек Манфредтің өтінішін қабылдай алмайды. Біраз уақыт бойы тағдыр оған өзіне-өзі қол жұмсау арқылы кінәсінен құтылуға мүмкіндік бермейді. Соңында, Манфред күнәдан кешірім табуға бағытталған діни ұсыныстарды қабылдамай, өледі. Ақын поэма бойында кездесетін барлық билікке қарсы тұрып, күшті рухтарға бағынудың орнына өлімді таңдайды. Манфред абыздағы соңғы сөздерін арнап: "Қарлы шал! Өлу одан да қиын емес". "Өзінің соңына дейін жеңіске жеткен Манфред жанын көкке де, тозаққа да емес, тек өлімге ғана тапсырады". Ол Гётенің "Фаустың" күшті ықпалында болған сияқты, Байрон оны аудармада оқыған болуы мүмкін (бірақ ол оны ешқашан оқымағанын айтқан). 1817 жылдың қыркүйегінде Джон Нил Байронды "Манфредтің авторы ретінде" өзімшілдікке, қайшылыққа және құмарлыққа берілгендікке айыптады, "Байрон қылмыс үшін, жамандық үшін емес, жаратылған" деді. Поэманың абсурдтығын көрсеткенімен, Нил бір шумақты жоғары бағалап, "біздің тілімізде одан да нәзік, әдемі, жұмсақ және тыныш картина жоқ" деді. Манфредтің тақырыбы – қарсылық көрсететін гуманизм, ол кейіпкердің үстіннен билік ететін күштерге мойынсұнудан бас тартуымен бейнеленеді. Питер Л. Торслев-кіші Манфредтің готикалық сыртқы түрінің артында сезімталдық батырының нәзік жүрегін жасырғанын айтады; бірақ көтерілісші ретінде, Шайтан, Қабыл және Прометей сияқты, ол романтикалық өзіндік сенімділікке ие.

Орындауында

Манфред бастапқыда сахналық қойылым үшін жазылмаған; ол драматикалық поэма немесе, Байрон айтқандай, «метафизикалық» драма ретінде жазылған. Ол сахнада Чайковский мен Шуманның музыкалық өңдеулері арқасында, өз драмалық ерекшеліктерімен салыстырғанда көбірек назар аударды. Дегенмен, кейіннен Манфред рөлін Самуэль Фелпс атақты түрде ойнады. ХХ ғасырда Ұлыбританияда толыққанды қойылымдардың жазбалары жоқ, бірақ оқылымдар жиірек кездеседі, себебі Альпіде өтетін пьесаны қою қиын, сондай-ақ, бұл туынды бастапқыда сахнаға арналмаған «жабық драма» екендігінен де. Манфред рөлінің үлкендігі де актерлерді таңдауды қиындатады. Бірақ 1988 жылы BBC Radio 3-те Рональд Пикап Манфред рөлінде ойнаған қойылым болды. 2017 жылдың 8 қаңтарында BBC Radio 3 арнасында Манфредтің жарыққа келгеніне 200 жыл толуына арналған қойылым көрсетілді, ол Паулин Харрис бейімдеп, режиссерлік еткен, ал Олли Фокс жазған және орындаған түпнұсқа музыкасымен, және Джозеф Миллсон Манфред рөлінде ойнады.

Манфред әдебиетте

Манфред кейіпкерін Александр Дюма әкесі "Конт Монте-Кристо" романында еске алады, онда граф былай дейді: "Жоқ, жоқ, мен сіз маған таңған осы құпия даңқтан құтылғым келеді, сүйікті виконт; Манфред болып әрекет ету шаршатады. Өмірімнің ашық және еркін болғанын қалаймын". Шындығында, Конт Монте-Кристо Манфредке өте ұқсас: ол өзінің өткенін құпия сақтағысы келеді, әлеуметтік нормалардан өзіндік сезінеді және қоғамдық әдет-ғұрыптарға қарсы бағытталған жоспарды іске асырады. Федор Достоевский "Жер астынан жазбалар" еңбегінде поэманы еске алады, онда баяндаушы былай дейді: "Мен сансыз миллион алғанмын және оларды бірден адамзаттың игілігі үшін жұмсадым, сонымен бірге көпшілік алдында барлық жамандықтарымды мойындадым, олар, әрине, жай ғана жамандық емес, сонымен қатар "жоғары да, әдемі де" нәрсенің Манфредтей байлығын қамтыды" (Достоевский, 57-бет). Герман Мелвилл "Марди" (1849) еңбегінде поэмаға екі рет сілтеме жасайды: 4-тарауда ол алдыңғы мачта басында болғанын сипаттайды: "Қазір 100 фут биіктіктегі таяқтың үстінде бірнеше сағат тұру, теңіз үстімен жылдам жүзу – бұл шармен Каналды кесіп өтуге ұқсайды. Манфредтей, сіз бұлттармен сөйлесесіз, күнге деген бірдей сезімге ие боласыз"; ал 11-тарауда кейіпкердің терең ойға далуына таңғалады: "Оның армандары Манфредтей және жоғары, айтылмаған істерді еске түсіретін, тіпті ең алыс меңзеулермен де көрсетілмейтін құпия". Бастапқыда қашу үшін пайдаланылған қайықтың аты "Шамуа" – ешкі антилопасына тікелей сілтеме, сонымен қатар Манфредтегі аңшыға да ишара. Томас Пиншонның "The Crying of Lot 49" кітабының 61-бетінде Ди Прессо Метцгерді (мүмкін, кездейсоқ) Манфред деп атайды. Манфредтің II актінің 1-ші сахнасындағы жиі цитаталанатын сөзі "Өмір уақытқа байланысты деп ойлайсың ба?" – Марвин Кей мен Парк Годвиннің "Жалғыздықтың шеберлері" кітабының 351-бетінде келтірілген. Фрэнк О'Хараның "Менің сезімдерімнің естелігі" атты өлеңінде "Манфред мойныма көтеріледі, / сөйлейді, бірақ мен оны естімеймін, / мен тым көңілсізмін" деген жол бар. Сюзанна Кларктың "Джонатан Стрэндж және Мистер Норрелл" кітабында Байрон Манфредті сиқыршы Джонатан Стрэнджпен кездесіп, оны өте жағымсыз тапқаннан кейін жазғанын айтады. Ол оны Стрэнджтен қатты көңілі қалғандықтан, өзіне ұнайтын сиқыршыны жасады. Генри Джеймстің "Дейзи Миллер" романының соңғы сахнасы Римдегі Колизейде өтеді. Джеймс өзінің басты кейіпкері Уинтерборн Колизейге кірмес бұрын Манфредтің Колизей туралы монологын (III акт, IV сахна) қатты дауыстап оқығанын айтады.