Кіріспе

Оук Парктегі унитариандық ғибадатхана – Иллинойс штатындағы Оук Парк қаласындағы унитариандық универсалистік шіркеу және Оук Парктегі унитариандық универсалистік қауымның үйі. Оны американдық сәулетші Франк Ллойд Райт жобалап, 1905-1908 жылдар аралығында салған. Біртұтас ғибадатхана ХХ ғасырдың басындағы Райттың ең маңызды құрылыстарының бірі саналады. Бір материал – темір бетонды пайдалану арқылы эстетикалық мақсат пен құрылымды үйлестіргендігі үшін көптеген сәулетшілер Біртұтас ғибадатхананы әлемдегі алғашқы заманауи ғимарат деп есептейді. Бұл идея Райттан кейінгі қазіргі заманғы сәулетшілер, мысалы Людвиг Мис ван дер Роге және тіпті Франк Гери сияқты постмодернистер үшін де маңызды болды. 2019 жылы Райт жобалаған тағы жеті ғимаратпен бірге Біртұтас ғибадатхана ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне қосылды. Біртұтас ғибадатханада ғибадат ететін унитариандық универсалистік қауым 1871 жылы құрылған және 1889 жылы құрылған Бірлік шіркеуі деген діни ұйыммен ешқандай байланысы жоқ.

Өмірбаян

1905 жылы найзағай соққаннан Оук Парк Бірлік шіркеуінің ағаштан жасалған құрылысы өртенді. Архитектор Франк Ллойд Райт комиссия үшін бәсекелес болған көптеген сәулетшілердің бірі еді және нәтижесінде Иллинойс штатының Оук Парк қаласындағы Универсалистік қауым үшін жаңа ғимаратты жобалауға таңдалды. Осының нәтижесінде "Бірлік ғибадатханасы" құрылды. Райт Оук Паркте тұрғанмен, сонымен қатар Универсализммен көптеген ұқсас нанымдары бар унитариандық отбасынан шыққан еді. Қауымға құдайға сыйынған орынның қанағатқа толуымен қатар, қоғамдық жиын өткізетін бөлме де қажет болды. Архитектор клиенттің талаптарын орындау үшін бірнеше мәселені шешуге тиіс болды. Бюджет 45 000 долларды құрады, бұл 20 ғасырдың басында шамалы сома еді. Құрылыс материалдары арзан болуы керек еді, Райт айтқандай, "бетон арзан". Райт ұқсас өлшемдегі қабырғаларды жобалағандықтан, бір түпкілікті бетон қалыптар бірнеше рет қолданылды. Сонымен қатар, құрылыс алаңы көлік қозғалысы көп болатын көшеде орналасқан еді. Ақырында, архитектор ғимараттың құрылысын ғана емес, сонымен қатар жиһазын және әйнек суретін де жобалауға міндетті болды. Инженер, өнертапқыш және Франк Ллойд Райттың алғашқы маңызды клиенттерінің бірі Чарльз Э. Робертс шіркеудің құрылыс комитетіне мүше болып кірді және Райттың шіркеу туралы көзқарасының іске асуын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Робертс үшін Райт Робертстің үйін және Чарльз Э. Робертсқа тиесілі шарапхананы да қайта жаңғыртты.

Дизайн және құрылыс

Қауымның қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін Райт ортақ кеңістікті ғибадатхана кеңістігінен екі жағынан қол жетімді төменгі, орталық лоджиямен бөліп қойды. Бұл жоспарлау кеңістікті тиімді пайдаланды және екі негізгі жиналу орнының арасындағы шуды азайтты: діни қызметтерге келгендер лоджия арқылы қоғамдық шараларға қатысушылардан бөлінді. Райттың дизайндық жоспары 1898 жылы бірнеше блок қашықтықта салынған жеке студиясының екі бөліктен тұратын дизайнына оралады. Ғимараттың екі бөлігі төменгі өткелмен бөлінген, біреуі екіншісінен үлкен (Нью-Йорк қаласындағы Гуггенхайм мұражайы сияқты, тағы бір екі бөліктен тұратын дизайн). Сонымен қатар, ғибадатхана сәулеті үшін Райт бұрынғы туындысы, Ларкин әкімшілік ғимаратынан бірнеше элементтерді енгізді. Негізгі ерекшеліктері – боялған әйнек терезелер мен геометриялық пішіндер. Дегенмен, Ларкин ғимаратынан айырмашылығы, ғибадатхана жоспары Ларкиннің қос шаршы тіктөртбұрышы емес, толық шаршы болды. Көшеден келетін шуды азайту үшін Райт ғибадатханада көше деңгейінде терезелер жасаудан бас тартты. Оның орнына, табиғи жарық шатырдағы боялған әйнек терезелер мен жоғарғы қабырғалардағы клерсторийлер арқылы кіреді. Қауым мүшелері сыртқа көрініс ала алмайтындықтан, Unity Temple-дің боялған әйнектері табиғат түстерін еске түсіру үшін жасыл, сары және қоңыр тонмен жасалды. Ғибадатхананың негізгі қабаты ғимараттың негізгі деңгейінен бірнеше саты жоғары көтерілген, онда орындықтар орналасқан. Бұдан өзге, бөлмеде қауым отыруы үшін екі балкон бар. Отырғыштардың әртүрлі деңгейлері сәулетшіге қауымның көлеміне сай ғимаратты жобалауға мүмкіндік берді, соның арқасында ешкім амбоннан 40 футтан артық қашықтықта болмайды. Сонымен қатар, Райт дизайнында тамаша акустиканы қамтамасыз етуге басымдық берді. Unity Temple дизайны Райт үшін дизайн саласындағы маңызды қадам болды. Unity Temple-мен байланысты тәжірибесін еске ала отырып, ол бұл жобада ғимараттың қабырғалары емес, кеңістігі екенін алғаш рет түсінгенін айтты. Шындығында, сәулет тарихшылары Райттың дизайнында кеңістікті құру және басқарудағы шеберлігін атап өтті; Питер Блейк өзінің "Мастер-құрылысшылар" кітабында Райтқа арналған бөлімді "Кеңістікті меңгеру" деп атады. Райт кеңістікті тиімді пайдаланумен қатар, "Бірлік" ұғымын да маңызды деп санады, себебі ол кеңістік, тәжірибе және материалдық әлемді үйлесімді біріктіре білді. Бұл Біртұтас ғибадатхананың кілті болды, онда ортақ жиналу орны мен шіркеуге келушілердің қауымы бар. Практикалық сәулетші Роберт Маккарттерге сәйкес, мұның ең жақсы мысалы – ғибадатхана кеңістігі. Ғимарат 1908 жылы аяқталып, 1909 жылдың 26 қыркүйегінде ресми түрде ашылды.

Маңыздылығы

Ғимарат 1970 жылдың 30 желтоқсанынан бері АҚШ-тың ұлттық тарихи ескерткіші болып табылады және 1991 жылы «Architectural Record» журналында өткен сауалнамада АҚШ-тың соңғы 100 жылдағы ең маңызды 100 ғимаратының бірі ретінде таңдалды («Бірлік ғибадатханасы» 14-орында болды). Бұған қоса, Америка сәулетшілер институты «Бірлік ғибадатханасын» Франк Ллойд Райттың американдық мәдениетке жасаған архитектуралық үлесі ретінде сақталуы тиіс 17 ғимараттың бірі деп таңдады. 2008 жылы АҚШ Ұлттық паркі қызметі «Бірлік ғибадатханасын» және Франк Ллойд Райтқа тиесілі тағы тоғыз мүлікті Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу үшін алдын ала тізімге ұсынды. 10 нысан жалпы бір нысан ретінде қарастырылды. 2008 жылдың 22 қаңтарында Ұлттық паркі қызметінің сайтында жарияланған мәлімдемеде: «Алдын ала тізімді дайындау – бұл нысанды Дүниежүзілік мұра тізіміне ұсыну процесінің қажетті алғашқы қадамы» делінген. Түзетулер енгізілген ұсыныстардан кейін, 2019 жылдың шілдесінде мүліктер «Франк Ллойд Райттың 20 ғасырлық сәулеті» деген атаумен Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Қалпына келтіру

Бірлік ғибадатханасының қазіргі заманғы дизайнының кемшілігі – уақыт өте келе пайда болған құрылымдық мәселелер. Өмір сүрген жылдары Бірлік ғибадатханасының бетон құрылымы судың зиянынан қатты зақымдануға ұшырады. Шатырдың бөліктері ғимараттың ішіне құлап, су сыртқы қабырғаның басқа бөліктерін де тозуға (эрозияға) ұшыратты. Бастапқы Универсалистік (қазіргі Унитариандық Универсалистік) қауым әлі де Бірлік ғибадатханасын пайдаланады, бірақ бөлек және діни емес ұйым – Бірлік ғибадатханасын қалпына келтіру қоры ғимаратты қалпына келтіруге жұмсалатын көп миллиондық қаражатқа жауапты. Қор мен шіркеу 2000 жылдан бастап көп жылдар бойына қалпына келтіру жоспарын жасады. 2009 жылдың сәуір айында Бірлік ғибадатханасы судың сіңуіне байланысты Ұлттық тарихи ескерткіштерді сақтау қорының ең қауіпті 11 тарихи орын тізіміне енгізілді. Чикаголық реставратор-архитектор Гунни Харбоу қалпына келтіру жұмысын басқарды, ал CTLGroup инженерлік және материалдар технологиясы бойынша сараптамамен қамтамасыз етті. 2015 жылдың сәуір айында 25 миллион долларлық ішкі және сыртқы жөндеу жұмыстары басталды. Жөндеу жұмысы негізінен ғимараттың 16 жеке жалпақ шатырының көп бөлігін ауыстыру сияқты құрылымдық жақсартуларға бағытталды. Сондай-ақ, ғимараттың сәндік және экологиялық жағдайын жақсартуға да назар аударылды. Бірлік ғибадатханасы 2015 жылдың маусым айында жұмыстың жүруіне байланысты жабылды. 2017 жылдың маусым айында жөндеу жұмысы аяқталды және ғимарат 2017 жылдың 1 шілдесінен бастап экскурсиялар үшін қайта ашылды. Ғимарат жексенбі күндері экскурсияларға жабық, себебі Унитариандық Универсалистік шіркеуі, осы ғимаратты өз үйі деп есептейді, сол күні құдайға сыйындырады, бірақ аптаның басқа күндері экскурсиялар ұйымдастырылады. Бірлік ғибадатханасын қалпына келтіру қоры көркемдік және білім беру бағдарламаларының толық кестесін ұсынады. 2018 жылы ғибадатхананың қалпына келтіруі Чикагодағы Америка архитекторлар институтының Чикаго бөлімінен үздік жұмыс үшін марапат алды, ал 2019 жылы тарихи ескерткішті қалпына келтіру үшін Чикагоның Urban Land Institute көзқарасы сыйлығымен марапатталды.