Батыс Хмонг тілдері: Қытай, Вьетнам, Таиланд, Лаос елдерінде 2.7 млн адам сөйлейді. Дананшань диалекті стандартты тіл негізі. Хмонг Дау, Монг Ленг туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс хмонг тілдерінің диалектілік континуумы
West Hmongic dialect continuum
Хмонг немесе Монг (Hmoob, Nyiakeng Puachue: , Pahawh: ) – Сычуань, Юньнань, Гуйчжоу, Гуанси, Хайнань, Солтүстік Вьетнам, Таиланд және Лаос елдерінде хмонг халқының сөйлейтін хмонг тілдерінің батыс тармағының диалектілік континуумы. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 2.7 миллион адам өзара түсінісе алатын түрлерін қолданады, оның ішінде 280 000-нан астам американдық хмонгтар бар. Хмонг тілінде сөйлейтіндердің жартысынан астамы Қытайдың әртүрлі диалектілерінде сөйлейді, онда Дананшань (大南山) диалектісі стандартты тілдің негізін құрайды. Дегенмен, Хмонг Дау және Монг Ленг диалектілері негізінен Лаоста және АҚШ-та ғана кеңінен танымал, ал Дананшань хмонгтардың туған жерінде көбірек танылады.
Hmong or Mong ('/m//ʌ//ŋ/// MUNG; RPA: Hmoob, Nyiakeng Puachue: , Pahawh: , ) is a dialect continuum of the West Hmongic branch of the Hmongic languages spoken by the Hmong people of Sichuan, Yunnan, Guizhou, Guangxi, Hainan, northern Vietnam, Thailand, and Laos. There are some 2.7 million speakers of varieties that are largely mutually intelligible, including over 280,000 Hmong Americans as of 2013. Over half of all Hmong speakers speak the various dialects in China, where the Dananshan (大南山) dialect forms the basis of the standard language. However, Hmong Daw and Mong Leng are widely known only in Laos and the United States; Dananshan is more widely known in the native region of Hmong.
Лаостағы сорттар
CDC мәліметінше, "бір диалектті екіншісінен ресми түрде жоғары қоймағанмен, ақ хмонг тілі көп жағынан басымдыққа ие болып көрінеді": Монг Лиг (көк/жасыл мяо немесе Монг Ленг деп те аталады) және Дананшан (стандартты қытай мяо). Хмонг Дау және Монг Лиг – американдық хмонгтардың екі негізгі диалектісі. Өзара түсіністік болғанымен, диалектілер лексикасы және фонологияның кейбір ерекшеліктері бойынша айырмашылықтарға ие. Мысалы, Монг Лиг тілінде Хмонг Дау тіліне тән дауыссыз/аспирациялық дыбыстар жоқ (олардың аттарында көрініп тұрғанындай) және үшінші мұрындық дауыстысы бар; ал Дананшанда тума сөздерде қосымша екі дифтонг, көптеген қытай сөздері мен сегізінші тон кездеседі.
According to the CDC, "although there is no official preference for one dialect over the other, White Hmong seems to be favored in many ways": Mong Leeg (also called Blue/Green Miao or Mong Leng), and Dananshan (Standard Chinese Miao). Hmong Daw and Mong Leeg are the two major dialects spoken by Hmong Americans. Although mutually intelligible, the dialects differ in both lexicon and certain aspects of phonology. For instance, Mong Leeg lacks the voiceless/aspirated of Hmong Daw (as exemplified by their names) and has a third nasalized vowel, ; Dananshan has a couple of extra diphthongs in native words, numerous Chinese loans, and an eighth tone.
Сызық құрылымы
Хмонг тіліндегі буындар қарапайым құрылымға ие: барлық буындарда басылатын дауыс бар (кейбір есімшелерден басқа); ядролар монофтонг немесе дифтонгтан тұруы мүмкін; ал кездесетін жалғыз кодай дауыстар – мұрындық дауыстар. Хмонг Дау және Монг Лиг тілдерінде мұрындық кодай дауыстар мұрынды дауыстыларға айналған, бірақ олар нашар артикуляцияланғанмен бірге келуі мүмкін. Сол сияқты, қысқа дауыс төмендеп келетін сыңғырлаған дыбысқа қосылуы мүмкін. Дананшанда қытай тілінен алынған сөздерде, мысалы, lf "екі" және lx "бала" сөздерінде, буындық (жазылған) дыбыс бар.
Hmong syllables have simple structure: all syllables have an onset consonant (except in a few particles); nuclei may consist of a monophthong or diphthong; and the only coda consonants that occur are nasals. In Hmong Daw and Mong Leeg, nasal codas have become nasalized vowels, though they may be accompanied by weakly articulated Similarly, a short may accompany the low falling creaky tone. Dananshan has a syllabic (written ) in Chinese loans, such as lf 'two' and lx 'child'.
Орфографиялық
Роберт Купер, антрополог, хмонг халқының халық аңызын жинады. Аңыз бойынша, маңызды ақпараттар бағалы кітапқа жазылған, бірақ кітапты сиырлар мен егеуқұйрықтар жеп қойған. Сондықтан, «Рух сені ұстап, құлап кетесің» кітабының авторы Энн Фадиман айтқандай, «хмонг мәдениетінен де бай мәдениетті бейнелеу үшін ешбір мәтін жеткіліксіз болды». Осылайша, аңыз хмонг тілінің сол кезден бастап тек ауызша қолданыла бастағанын айтады. Натали Джилл Смит, «Этничность, өзаралық, бедел және жазалау: Детройттегі (Мичиган) халдейлер мен хмонгтар арасындағы ынтымақтастық туралы этноэксперименталды зерттеу» кітабының авторы, Цинь династиясының хмонгтардың бұрынғы жазу жүйесінің жойылуына себеп болғанын жазды, себебі оны жазғандарға өлім жазасы тағайындалатыны жарияланды. 19 ғасырдың соңынан бері лингвистер хмонг тілі үшін жиырмадан астам жазу жүйесін жасады, оның ішінде қытай таңбаларын, лао алфавитін, орыс алфавитін, тай алфавитін және вьетнам алфавитін пайдаланатын жүйелер бар. Сонымен қатар, 1959 жылы Лаостан шыққан хмонг рухани көшбасшысы Шонг Лью Янг 81 символдан тұратын Пахав деп аталатын жазу жүйесін ойлап тапты. Янг бұрын ешқандай тілде сауатты болған емес. Лао үкіметіне қарсы хмонг тобы Чхао Фа осы жазу жүйесін қолданады. Бұл жазу лао алфавитінің құрылымы мен пішініне ұқсас, сонымен қатар еврей алфавитінен шабыттанған символдарды қамтиды, бірақ символдардың өзі әртүрлі. Хмонг және хмонг емес орфографтар ойлап тапқан әріптерді пайдалана отырып, басқа да тәжірибелер жүргізілді. Хмонг Дау және Монг Лиг тілдерінде ең көп қолданылатын Романдық халық әліпбиі (RPA) 1951-1953 жылдары Лаоста үш батыс миссионерімен әзірленді. Қытайдағы Дананшань стандарты пиньин әліпбиінде жазылған, RPA-да қолданылатын тондық әріптерге ұқсас.
Robert Cooper, an anthropologist, collected a Hmong folktale saying that the Hmong used to have a written language, and important information was written down in a treasured book. The folktale explains that cows and rats ate the book, so, in the words of Anne Fadiman, author of The Spirit Catches You and You Fall Down, "no text was equal to the task of representing a culture as rich as that of the Hmong." Therefore, the folktale states that the Hmong language was exclusively oral from that point onwards. Natalie Jill Smith, author of "Ethnicity, Reciprocity, Reputation and Punishment: An Ethnoexperimental Study of Cooperation among the Chaldeans and Hmong of Detroit (Michigan)", wrote that the Qing Dynasty had caused a previous Hmong writing system to die out when it stated that the death penalty would be imposed on those who wrote it down. Since the end of the 19th century, linguists created over two dozen Hmong writing systems, including systems using Chinese characters, the Lao alphabet, the Russian alphabet, the Thai alphabet, and the Vietnamese alphabet. In addition, in 1959 Shong Lue Yang, a Hmong spiritual leader from Laos, created an 81 symbol writing system called Pahawh. Yang was not previously literate in any language. Chao Fa, an anti Laotian government Hmong group, uses this writing system. The script bears strong resemblance to the Lao alphabet in structure and form and characters inspired from the Hebrew alphabets, although the characters themselves are different. Other experiments by Hmong and non Hmong orthographers have been undertaken using invented letters. The Romanized Popular Alphabet (RPA), the most widely used script for Hmong Daw and Mong Leeg, was developed in Laos between 1951 and 1953 by three Western missionaries. The Dananshan standard in China is written in a pinyin based alphabet, with tone letters similar to those used in RPA.
Орфографиялық сәйкестіктер
Төменде RPA және Дананшан сегменттерінің бірдей дыбысқа (немесе өте ұқсас дыбыстарға) ие жұптарының тізімі келтірілген. Дегенмен, RPA және Қытайдағы стандарт тек орфографиялық ережелерде ғана емес, сонымен қатар түрлі тілдерді жазу үшін де қолданылады. Тізім RPA бойынша әліпбилік тәртіппен құрылған, бірақ ауыздық және дауыстық әрі қарайғыларынан кейін преназальді тоқталымдар мен дауыссыз соноранттар орналасқан. Сәйкестіктерде үш басты үлгі байқалады: RPA назалдау үшін дауысты әріпті екі еселейді, ал пиньиньде ; RPA аспирацияны белгілеу үшін пайдаланады, ал пиньинь латын әліпбисіндегі дауыстық айырмашылықты қолданады; пиньинь тістік және таңдай тілдерінен ретрофлекстік және көмейлік тілдерді шығару үшін (және) қолданады, ал RPA осыған ұқсас тізбектерді негізге алады.
The following is a list of pairs of RPA and Dananshan segments having the same sound (or very similar sounds). Note however that RPA and the standard in China not only differ in orthographic rules, but are also used to write different languages. The list is ordered alphabetically by the RPA, apart from prenasalized stops and voiceless sonorants, which come after their oral and voiced homologues. There are three overriding patterns to the correspondences: RPA doubles a vowel for nasalization, whereas pinyin uses ; RPA uses for aspiration, whereas pinyin uses the voicing distinction of the Latin script; pinyin uses (and ) to derive the retroflex and uvular series from the dental and velar, whereas RPA uses sequences based on vs. for the same.
Грамматика
Хмонг – аналитикалық SVO тілі, онда сын есімдер мен көрсету есімдері есімнен кейін келеді.
Hmong is an analytic SVO language in which adjectives and demonstratives follow the noun.
Іс-әрекеттер
Хмонг тілі – оқшау тіл, онда көптеген морфемалар бір буыннан тұрады. Осының салдарынан, етістіктер морфологиялық өзгеріске түспейді. Уақыт, түр, модальдық мағына, тұлға, сан, жыныс және септік сөздік арқылы білдіріледі.
Hmong is an isolating language in which most morphemes are monosyllables. As a result, verbs are not overtly inflected. Tense, aspect, mood, person, number, gender, and case are indicated lexically.
Қоғамда және білім беруде қатысу
Хмонг тілі АҚШ-та, әсіресе Миннесота штатында кеңінен таралды. Хмонг халқы алғаш рет 1975 жылдың соңында Индокитайда коммунистер билікті басып алғаннан кейін Миннесотаға келді. Көптеген білімді Хмонг элитасы, көшбасшылық тәжірибесі мен ағылшын тілін білуімен ерекшеленді, Миннесота тұрғындарымен бірге алғашқылардың қатарында болды. Осы элиталар босқындарға бағытталған әлеуметтік қызметтерді дамытуға жұмыс істеді, соның арқасында басқалар да осы аймаққа көшіп келуге ынталанды. 1975 жылдың 5 қарашасында Миннесотаға алғашқы Хмонг отбасысы келді. Миннесота университетінің Азия және Таяу Шығыс зерттеулер кафедрасындағы Хмонг тілі бағдарламасы – АҚШ-та аккредиттелген Хмонг тілі сабақтарын оқытатын алғашқы бағдарламалардың бірі.
The Hmong language has found a significant presence in the United States, particularly in Minnesota. The Hmong people first arrived in Minnesota in late 1975 following the communist seizure of power in Indochina. Many educated Hmong elites with leadership experience and English language skills were among the first to be welcomed by Minnesotans. These elites worked to solidify the social services targeted to refugees, attracting others to migrate to the region. The first Hmong family arrived in Minnesota on November 5, 1975. The Hmong language program in the Department of Asian and Middle Eastern Studies at the University of Minnesota is one of the first programs in the United States to teach language accredited Hmong classes.
Аударма
2012 жылдың ақпан айында Microsoft Bing Translator-де "Hmong Daw" опциясын ұсынды. 2013 жылдың мамыр айында Google Translate "Hmong Daw" (тек "Hmong" деп аталады) тіліне қолдау қосты. Медбикелік саласындағы зерттеулер көрсеткендей, ағылшын тілінен хмонг тіліне аударғанда аудармашы хмонг тілі ауызша дәстүрден пайда болғанын және эквивалентті ұғымдардың болмауы мүмкін екенін ескеруі керек. Мысалы, "простата" деген сөз бен ұғым хмонг тілінде жоқ.
In February 2012, Microsoft released "Hmong Daw" as an option in Bing Translator. In May 2013, Google Translate introduced support for Hmong Daw (referred to only as Hmong). Research in nursing shows that when translating from English to Hmong, the translator must take into account that Hmong comes from an oral tradition and equivalent concepts may not exist. For example, the word and concept for "prostate" does not exist.
Танымал мәдениетте
2008 жылғы Клинт Иствудтың "Гран-Торино" фильмінде көптеген американдық хмонг тілінде сөйлейтін актерлер ойнады. Сценарий ағылшын тілінде жазылған, ал актерлер хмонг тіліндегі рөлдерін өзінен шығарып ойнады. Хмонг актерлерін таңдау туралы шешім хмонг қауымдастықтарында жақсы қарсы алынды. Фильм сонымен қатар танымал болды және Америка кино институтының 2008 жылғы ең жақсы он фильмнің қатарына енді, сондай-ақ Францияда "Үздік шетелдік фильм" номинациясы бойынша "Сезар" сыйлығын жеңіп алды.
The 2008 film Gran Torino by Clint Eastwood features a large American Hmong speaking cast. The screenplay was written in English and the actors improvised the Hmong parts of the script. The decision to cast Hmong actors received a positive reception in Hmong communities. The film also gained recognition and collected awards such as the Ten Best Films of 2008 from the American Film Institute and a César Award in France for Best Foreign Film.