Кіріспе

Тай этносы

Солтүстік тай халқы немесе Тай Юань (ไทยวน, ), өздерін khon mu(e)ang (мәнісі "өңделген жердің халқы" немесе "біздің қауымдастықтың халқы") деп атайды – Тай этносы, Солтүстік Таиландтың тоғыз провинциясында, негізінен бұрынғы Лан На патшалығының аумағында таралған. Тай тобы ретінде, олар Тай Лью және Тай Хүнмен ортақ мәдениет, тіл және тарих жағынан жақын, сондай-ақ Таиландтың басым тай этносымен (олар Сиам немесе Орталық тай деп те аталады) тығыз байланысты. Тай Юань халқы шамамен 6 миллионға жетеді. Олардың көпшілігі Солтүстік Таиландта тұрады, ал шағын бөлігі – 29 442 (2005 жылғы санақ бойынша) Лаос елінің Бокео провинциясында тұрады. Олардың тілі Солтүстік тай, Ланна немесе Хам Муанг деп аталады.

Экзоним және эндоним

Орталық тайлар солтүстік тай халқын және олардың тілін тай юань деп атайды, бұл, мүмкін, санскрит тілінен алынған «явана» сөзінен туындаған, ол «жат жұрттық» дегенді білдіреді, ал ол өз кезегінде грек тайпасы иониялықтардың атынан шыққан. Күнделікті сөйлеуде, қандай да бір жерге қосылған «Тай» сөзі сол жердің «тай адамы» деген мағынаны білдіреді. Көршілес Бирмада (Мьянма) британдық отаршыл билеушілер оларды сиамдық шан тайпасы деп атады, оларды нағыз шан тайпасынан ажырату үшін, оларды бирмалық шан тайпасы деп атаған. Бұл этностың өкілдері өздерін «кон муанг» деп атайды, яғни «(өңделген) жердің халқы», «біздің қоғамның халқы» немесе «қоғам» (муанг тай тілдерінде кең мағыналы, тай халқының әлеуметтік құрылымы үшін маңызды орталық термин). Осы атпен олар тарихи тұрғыда аллювиалды жазықтардың, өзен аңғарларының және өздерінің туған жерінің таулы жазықтарының тұрғындары ретінде таныстырды, онда олар «муанг» деп аталатын жергілікті қауымдастықтарда өмір сүрді және күріш екті. Бұл оларды орманды тауларда тұратын және кесіп-жарып өртеу әдісімен шаруашылық жүргізетін луа сияқты жергілікті халықтардан («тау тайпалары») ерекшелендірді. Сондықтан этникалық топқа жататындық генетикалық байланысқа емес, өмір салтына байланысты анықталды. Сонымен қатар, бұл ғасырлар бойы Ланна патшалығына үстемдік құрған және «біздің муанг халқы» болмаған бирмалықтар мен сиамдықтардан өзгешелік таныту термині болды. Осы себептерге байланысты, кон муангтың өз тілі үшін атауы – каммуанг немесе кам муанг, онда кам – тіл немесе сөзді білдіреді; муанг – қала, сондықтан «қала тілі» деген мағынаны білдіреді, бұл айналасындағы таулы аймақтардағы көптеген тайпалардың тілдеріне қарама-қарсы. Таиландқа бірігуге дейін солтүстік тайлар лао фунг дам, яки қара ішті лао тайпасы деп аталды, себебі олардың ішін (фунг) татуировкалау дәстүрі болған, бұл осы дәстүрді сақтамайтын шығыстағы лао тайпасынан ерекшеленді. Таиландтың көрнекті тарихшысы Джит Бхумисак айтуынша, солтүстік тайлар өздерін тай тай деп санайды және лао тайпасы деп атамайды. Бұл түрлі жазуларда көрінеді, онда «тай тай» термині өздеріне қатысты қолданылады. Солтүстік тайлар лао тайпасы деген терминді қорлау ретінде қарастырады, себебі ол жабайы және өркениетсіз мәдениетпен байланысты. Сондықтан кон муанг терминін қолдану – солтүстік тайлардың өзінің ерекше екендігін және мәдени мұрасын көрсетудің, сондай-ақ лао тайпасы терминінің жағымсыз мағынасынан алшақтаудың жолы. Солтүстік тайлар орталық тайларды «тай» деп атайды және оңтүстік тайларды немесе «оңтүстік халқын» атау үшін «оңтүстік» сөзін қосады, осылайша өздерін және орталық тайларды үлкен тай/тай этносының бір бөлігі ретінде қарастыратындарын көрсетеді. Алайда, олар тай/тай терминін Ланна қоғамымен тығыз байланыста болатын басқа этностарды атау үшін қолданбайды, мысалы, тай яй, тай хоен, тай люе тайпалары, осылайша өздерін және осы этностарды ерекше топтар ретінде қарастыратындарын көрсетеді.

Шығу тегі

Тай халықтары арасында кең тараған аңыз бойынша, мифтік патша саналған Муэангтың Хун Бором Рахатриатынан бірнеше ұл туып, олар Оңтүстік-Шығыс Азия мен Оңтүстік Қытайдағы басқа муэангтарды, яғни қала-мемлекеттерді қоныстандырып, билеген. Қытайлар Юэ және Ай Лао деп атаған ежелгі халықтардың ұрпақтары – Тай тайпалары бірінші мыңжылдықтың басында Оңтүстік-Шығыс Азияға көшіп келе бастады, бірақ ірі көлемдегі көші-қон 7-13 ғасырларда, әсіресе қазіргі Сипсонгбанна, Юньнань провинциясы және Гуансиден жүрді. Тайлардың көшіп кетуіне себеп болған факторлар: ханьқытайларының экспансиясы, моңғол шапқыншылығы, ылғалды күріш өсіруге қолайлы жерлердің болуы және тайлар қоныстанған мемлекеттердің құлауы болуы мүмкін. Тілдік және басқа да тарихи дәлелдерге сәйкес, тай тілінде сөйлейтін тайпалар 8-10 ғасырлар аралығында Гуансиден оңтүстік-батысқа қарай, қазіргі Лаос және Таиланд аумақтарына көшіп келген. Тайлар жергілікті австроазиялық мон-кхмер халықтарын ассимиляциялаған немесе ығыстырған, содан кейін үнді мәдениетіне қаныққан Мон және Кхмер империяларының шетінде қоныстанған. Халықтардың араласуы және кейбір австроазиялық элементтер арқылы үнді философиясының, дінінің, тілінің, мәдениетінің және әдет-ғұрыптарының енуі Тай халқының мәдениетін байытты, бірақ тайлар басқа тай муэангтарымен байланыста болды. Юаньның қазіргі Таиландтың солтүстігінде болғаны 11 ғасырдан бері құжатталған. Олардың алғашқы қоныстану аймағының ядросы қазіргі Чианг Рай провинциясындағы Кок және Инг өзендерінің алабында орналасқан. Юань, басқа тай халықтары сияқты, дәстүрлі түрде ылғалды күріш өсіруден көшкендіктен, Таиландтың солтүстігіндегі өзен жазықтарында ғана қоныстанды, бірақ оны кесіп өтетін және аумақтың үштен екі бөлігін құрайтын таулы аймақтарда емес. Олар шағын княздықтар (муэанг) құрды. Елді мекеннің географиялық ерекшеліктері ірі қауымдастықтардың қалыптасуына кедергі келтірді.

Хиран патшалығы

Хиран патшалығы – 7-ші ғасырда қазіргі Солтүстік Таиландта құрылған мемлекет. 1296-1317 жылдар аралығында Ланнаның негізін қалаушы және билеушісі Манграй патшаның билігіне дейін Хиран туралы жазбаша мәліметтер жоқ. 8-ші ғасырда олар бұрыннан бар Хму және Лава халықтарын бағындырып, қазіргі Чианг Саен ауданында Йонок қаласын салған. Йонок қаласы жер сілкінісінен қираған соң Тай Юань қазіргі Маэ Сай ауданындағы (Чианг Рай провинциясы) Вьенг Пруэксада қаланы қайта тұрғызып, сайланбалы монархия құрған. Вьенг Пруэкса Лаво патшалығының ықпалында болды, қазіргі Лопбури, ол Кхмер мемлекеті Ченланың қарауындағы ел болған. Лаво патшасы Лавачангаратты таққа отырғызуға мәжбүр еткен, ол 638 жылы жаңа патшалықтың билеушісі болып, астананың атын Хиран деп өзгерткен. Шамамен 850 жылы Хиранның жетінші патшасы Лаокианг Йонокты қазіргі Чианг Саен орнында қайта салған, ол Нгоенянг деп аталды және жаңа астанаға айналды. Осы сәттен бастап Хиран патшалығы Нгоенян патшалығы деп атала бастады және едәуір кеңейіп, кейіннен Лаос территорияларын – Меуанг Суа және Меуанг Тенгті (қазіргі Луангпрабанг және Дьенбьенфу) жаулап алды.

Тәуелсіз Лан На мемлекеті

Мюанг Нгоеньяңның билеушісі Манграй 1259 жылы таққа отырғанда осы биліктердің бірқатарын біріктіріп, 1263 жылы Чианг Рай қаласын құрды. 1292 жылы ол Харифунчай Моң патшалығын жаулап алды, ол сол кезге дейін қазіргі Таиландтың солтүстік бөлігінің үлкен бөлігін саяси, экономикалық және мәдени тұрғыдан бақылап келді. Бұл жаңа Лан На патшалығының («Бір миллион күріш егістігі») негізін қалады, оның астанасы Манграй 1296 жылы Чианг Май қаласын құрды. Лан Наға тәуелді Муангтар өздерінің әулеттерін және кең ауқымды тәуелсіздіктерін сақтап қалды, бірақ патшаға адал болуға ант беруі және салық төлеуі керек болды (мандала үлгісі). Лан На этникалық жағынан өте алуан түрлі болды және солтүстік тай халқы өздерінің иеліктерінің көп бөлігінде халықтың көпшілігін құрамайтын еді. Дегенмен, әртүрлі мәдениеттер бірігіп, бастапқыда анимистік және сауатсыз Тай Юань өз дінін – Теравада буддизмін және Харифунчайдың моңдарынан жазу жүйесін (Тай Тхам жазуы Ескі Моң жазуынан дамыған) қабылдады. Нәтижесінде, 14-шы ғасырда Лан На халықтары арасында ортақ ұлттық сана қалыптасты, ал тай емес халықтар көбінесе Тай Юаньға сіңіп кетті. Өзен аңғарлары мен жазықтардағы қауымдастықтарға (Муанг) қосылған кез келген адам, этникалық тегіне қарамастан, тай деп есептелді, сондықтан олар өздерін Хон Муанг деп атады. Тек таулы аймақтардағы Мюангтан тыс жерлерде тұратын және кесіп-жарып өңдеу шаруашылығымен айналысатын Лава сияқты жергілікті халықтар ғана осыған қосылмады. Тайлар оларды ха деп топтастырды. Этностық белгілеу шығу тегінен гөрі өмір салтымен анықталды. Тай Юань Лао патшалығы Лан Шанмен тығыз байланыста болды. 1546 жылы Лао ханзадасы Сеттахират Лан Наның патшасы болып сайланды. 15-шы ғасырдың ортасына дейін олар қару-жарақ жасау және атқыш құралдарды қолдану технологиясын меңгерген. Лан Наның ықпал ету аймағының кеңеюі Тилок патша тұсында, 15-шы ғасырдың екінші жартысындағы ең жоғары нүктесіне жетті. Лан Наның мүдделерінің аймағы Таиландтың орталық Аюттая патшалығымен қақтығысты, нәтижесінде екі патшалық арасында жатқан Сухотай, Фицанулок және Камфаенг Пет Муангтары үшін бірнеше соғыстар болды. 16-шы ғасырдың басында Лан На әдебиетінің гүлдену кезеңі болды. Алайда, осы кезеңдегі классикалық шығармалар Тай Юань тілінде емес, палидің ғылыми тілінде жазылған. Сонымен қатар, Аюттая солтүстікке қарай кеңейіп, сиамдық әскерлер Юань халқы қоныстанған Лан На аймағына терең еніп кірді. Бұл шайқастар өте қымбатқа түсті, және Юаньның жоғары дәрежелі көптеген генералдары мен ақсүйектері қаза тапты. Соғыстың салдарынан қарулы жастағы ер адамдардың қаза болуымен қатар, халықтың көп бөлігі 1520 жылдары табиғи апаттар мен эпидемиялардың құрбаны болды. Бұл Лан Наның құлдырауын бастады. 1558 жылы Лан На Бірманың Таунгу әулетінің (Ава патшалығы) билігіне көшті. Көне Оңтүстік-Шығыс Азияда еңбек ресурстары жетіспегендіктен, соғыстан кейін жеңілген тараптың халқының бір бөлігі жеңімпаздың аймағына көшіріліп әкелінетін. 17-шы ғасырда, бірмалықтардың Лан Наны басып алуынан кейін, кейбір Тай Юаньдар олардың астанасы Аваға әкелінді. Олар патшалық қызметкерлеріне жатты және лак өнімдерін жасады. Бірмалықтардың Тай Юаньға билігін жүргізуі Аюттаядағы сиамдықтармен арадағы айырмашылықты күшейтті. Дегенмен, Аюттая құлағаннан кейін Лан Наның Тай Юань ақсүйектері Тонбури патшасы Таксинмен одақ құрып, оның қолдауымен 1774 жылы бірмалық үстемдіктен құтылды. Бірақ бұл дереу сиамдықтардың (1782 жылдан бастап Чакри әулеті кезінде және Бангкок астанасымен) билігімен ауыстырылды. 1804 жылы Чианг Саенді басып алғаннан кейін, қазіргі Таиландтағы соңғы бірмалық бекінісі, сиамдықтар Тай Юань тұрғындарының мыңдаған адамдарын Таиландтың орталық аймағындағы Чао Пхрая алабына депортациялады. Нәтижесінде, Тай Юаньның көптеген өкілдері әлі де Рачабури және Сарабури провинцияларында тұрады, онда Сао Хай ауданында Тай Юань халқы басымдығы бар анклав сақталған.

Таиландқа қосылу және тайлаштыру

19 ғасырға дейін Лан На Сиам үстемдігінде ішкі істерде өз құрылымын және автономиясын сақтады. Оның тұрғындары батыс лао тайпасы (немесе «қара ішкі лао», еркек Тай Юаньның жамбас үстіне татуировка жасау дәстүріне байланысты) деп есептелді, бірақ сиамдықтар ретінде емес. Тай Юань өзін орталық тай жазығындағы сиамдықтарға қарағанда лао тайпасының туысы деп санады. 1980 жылдарға дейін Лаос Халық Демократиялық Республикасының үкіметі Таиландтың солтүстігіндегі Тай Юань тұратын аймақтарды «жоғалған территориялар» деп атады. Сиам королі Рама V (Чулалонгкорн) 1883 жылы Чиангмайдағы жоғарғы комиссарына Тай Юань туралы, оны «лао» деп атап хат жазды:

Сиам 1893 жылы қазіргі Лаос аймағын Францияға өткізгеннен кейін, Таиланд үкіметі Лао және Таиландта тұратын Тай Юаньды «лао» деп атауын тоқтатты, француз Лаос протекторатының одан әрі кеңеюін қажетсіз ету үшін. Ваджирарудх түрлі тайпаларды біртұтас мәдениетке біріктіруге тырысты. 20 ғасырдың басында солтүстік аймақтағы Монтон реформалары кезінде Ланна аймағы «солтүстік-батыс» деген мағына беретін Санскрит сөзінен алынған Монтон Пхаяпқа (มณฑลพายัพ) қарасты болды. Бұл тайландыру саясаты 1932 жылы абсолюттік монархияның жойылуынан және 1938 жылы Плек Пхибунсонгхрамның билікті басып алуынан кейін күшейді. Пхибунсонгхрам 1939 жылы елдің енді тек Таиланд деп аталуы керектігін және оның халқы тек тай деп аталуы керектігін жарлық етті. Ол этникалық немесе аймақтық ерекшеліктерге тыйым салды. Ланна жазуы кейіннен тай әліпбиіне алмастырылды. Ланна тілін ығыстыру үшін солтүстікте орталық тай диалектін қолдану да кеңейтілді. Осының салдарынан көптеген тайлар азаматтығын (сан чат) және этникалық тегін немесе шығуын (чуэа чат) ажырата алмайды. Бұрын солтүстік тай халқы қолданған Ланна жазуы Тай Тхам жазуы деп те аталады. Монтон реформаларынан кейін тайландырудың салдарынан солтүстік тайлардың көпшілігі оны оқи немесе жаза алмайды, себебі ол енді сөйлеу тілінің орфографиясын дәл көрсетпейді. Алайда, 1990 жылдардың ортасынан бастап Ланна мәдениетінің жаңаруы байқалды. Әсіресе 1996 жылы Чиангмайдың 700 жылдығына орай, өзінің тарихы мен дәстүріне зор мақтаныш сезімі оянды. Әсіресе Чиангмай университетінде көптеген ғалымдар дәстүрлерді зерттеуге және мәдени мұраны дамытуға арналған. Содан бері солтүстік тай әйелдерінің, әсіресе орта және жоғарғы тапқа жататындарының, қолмен тігілген мақтадан жасалған солтүстіктің классикалық киімдерін арнайы жағдайларда киюі қайтадан кең таралды. Көптеген мемлекеттік мекемелер мен үкіметтік органдарда жұма күндері дәстүрлі матадан тігілген киім кию қалыпты жағдайға айналды. Ланна музыкасы мен биі, сондай-ақ дәстүрлі қолөнердің көрсетілімдері жиі ұйымдастырылады. Өзінің аймақтық ерекшелігін көрсету мақсатында кейбір жерлерде Ланна жазуымен жазылған белгілер қайтадан орнатылуда.

Тіл

Тай Юань халқы солтүстік тай тілінде сөйлейді, ол Кам Мюанг және Ланна деп те аталады. Бұл тіл, лао және тай тілдері сияқты, тай тілдерінің бірі болып табылады. Солтүстік тай тілі негізінен Юньнаньның оңтүстігінде таралған, сонымен қатар Вьетнам, Таиланд, Мьянма және Лаос елдерінің солтүстік аймақтарында, ал Мьянманың Шань штатының шығыс бөлігінде кездесетін Хүн тіліне ұқсас. Солтүстік тай тілінің өзіндік жазу жүйесі бар – Тай Тхам жазуы, ол Ланна жазуы деп те аталады. Бұл жазу әлі күнге дейін Лао буддалық монахтарына оқытылады. Тай тіліне үйрену мектептерде тыйым салынғаннан кейін, жазу жүйесі халық арасында қайтадан жаңғырылып келеді. Тай Юань халқы бұл жазудың құдайлық күшке ие деп сенеді, ал Тай Тхамда жазылған татуировкалар мен амулеттер ерекше қасиеттерге ие деп есептеледі.

Дін

Тай Юань тайпасы бірнеше ғасыр бойы Тхеравада буддизмін ұстанған. Чиангмай тарихи тұрғыдан Ланна қасиетті өнерінің ең дамыған орталықтарының бірі болып табылады, онда ежелгі храмдар мен Будда мүсіндері сақталған. Лаоста 1975 жылы билікті басып алғаннан кейін коммунистік үкіметтің алғашқы жылдарындағы кедергілерден кейін діни амалдар қалыпқа келді. Тай Юань, көптеген тай халықтары сияқты, дәстүрлі түрде өздерінің анимистік түбірлеріне берік ұстанып келеді. Осы сенімге арналған шағын киелі орындар аумақ бойынша шашырап жатыр және оларға рухтардың қорғанышын тілейтін ізбасарлар әлі де жиі барады. Көптеген жеке бақшаларда күнделікті құрбандықтармен толықтырылған рухтарға арналған үйлер бар. Тай Юань арасында кең таралған культ – екі аңызбен жеткізілген Чао Луанг Кам Даэн рухы. Бірінші аңыз оны құдай Индраның патша болу үшін және халқына буддалық үйретімдерді үйрету үшін жіберген адам ретінде сипаттайды. Осы қызметінің арқасында ол Ланна қаласын құрды, оның билеушісі болды және қайтыс болғаннан кейін Чиангмай тұрғындары оны қаланың қорғаушы рухтарының төбесіне қойды. Екінші аңыз Чхао Луанг Кам Даэнгті Чианг Дао қасиетті үңгірінің қазынасын сақтайтын алыптардың билеушісі деп баяндайды. Екінші аңыздың Чиангмай аймағына Тай Юань келгенге дейін қоныстанған Лава халқының дәстүрінен шыққандығы болжанады.