Кіріспе
Хайнань аралында Край-дай тілінде сөйлейтін этникалық топ – Хлай, сондай-ақ Ли немесе Лизу деп те аталады. Олар Край-дай тілінде сөйлейтін этникалық топ, Қытай Халық Республикасы ресми түрде таныған 56 этникалық топтың бірі. Олардың көп бөлігі Қытайдың оңтүстік жағалауындағы Хайнань аралында тұрады және аралдағы ең ірі азшылық этникалық тобы болып табылады. Хлайлар Qi (Гей), Ha, Run (Звн), Sai (Тай, Жиамао) және Meifu (Мойфау) бес тармаққа бөлінеді, олардың өзгеше мәдениеті мен салты бар.
The Hlai, also known as Li or Lizu, are a Kra–Dai speaking ethnic group, one of the 56 ethnic groups officially recognized by the People's Republic of China. The vast majority live off the southern coast of China on Hainan Island, where they are the largest minority ethnic group. Divided into the five branches of the Qi (Gei), Ha, Run (Zwn), Sai (Tai, Jiamao) and Meifu (Moifau), the Hlai have their own distinctive culture and customs.
Аттар
黎 (Lí), орта қытай тілінде /lei/ деп айтылған, олардың туған жергілікті аты Хлайдың қытайша транскрипциясы болып табылады. Олар кейде "Сай" немесе "Сәй" деп те аталады. Қытайдың Суй әулеті тұсында олардың ата-бабалары түрлі аттармен белгілі болды, соның ішінде Lǐliáo (俚僚), бұл Оңтүстік Қытайдағы бірнеше хань емес этностық топтарды қамтитын жалпы атау. Ли аты алғаш рет Кейінгі Тан дәуірінде (923–937 ж.б.) жазылған.
Тарих
Лян және Чжан (1996:18–21) Хлай тілдерінің бастапқы отаны Лейчжоу түбегі болған деп санайды және Хлайлардың Хайнань боғазы арқылы Хайнань аралына шамамен 4000 жыл бұрын көшіп келгенін болжайды. «Ли» этнонимі ең алғаш рет Хань әулеті кезінде кездеседі, ол Орталық Вьетнамның таулы аймақтарындағы халықты атады. Хань әулетінен кейін бұл халық негізінен Гуанси және Гуандунның батысында қоныстанды. 3 ғасырға жататын «Нанчжоу Ивуцзи» еңбегінде Гуанчжоудың оңтүстігінде орналасқан бес округте – Кангу, Юлин, Хепу, Нингпу және Гаолианда – «Ли» (俚) деген қарақшылар туралы айтылады. Олар қабырғасыз ауылдарда тұрып, таулар мен тар жолдарда жасырынып, бас сауғалаған. Олардың басшылары мен билеушілері болған жоқ. 6 ғасырдың басында Лян әулеті «Ли доңын бағындыру» деп аталатын Ли халқына қарсы соғыс жүргізді. Тан әулеті кезінде Солтүстік Вьетнамдағы Ли халқына Аннан протекторатының халқымен бірге жеке әкімшілік мәртебе берілді және олар қалыпты азаматтарға қарағанда екі есе аз салық төледі. 11 ғасырға қарай, материктегі Ли халқы туралы жазбалар тоқтатылды. Хайнаньның жазық аймақтарына мемлекеттік басқару Сонг әулетіне дейін тікелей болмады, ал ішкі тауларға мемлекеттік бақылау 1950 жылға дейін тікелей жүргізілмеді. 11 ғасырға қарай, қытай деректері Хлай халқының қытай елді мекендеріне жақын тұрып, орталық мемлекетке салық төлегенін көрсетеді. Алайда, 17 ғасырдың ортасында Мин әулетінің соңында Хайнаньның қарқынды егістікке жарамды барлық аймақтарын хань қытайлары қоныстандырды, ал Хлайлар тау өнімдерін жеткізумен айналысты. 1700 жылға қарай, Цин әулеті Хайнаньды қайтадан басқаруды қамтамасыз етті. Көшпенді саудагерлер Хайнаньға ағыла бастады және Хлайлардың экономикалық нишасына қауіп төндірді, осыған байланысты 1766 жылы олар «қонақ саудагерлерге» қарсы наразылық көтерді. 1751 жылы Хэ Сян «Ли тайпасын қоныстандыруға және округтер құруға қарсы аргументтер» атты эссе жазды. Онда ол Хайнаньның қауіпті болуын Хлай халқының қатыгездігімен емес, безгек және улы жануарлармен байланыстырды. Ол Хлайға қарсы бұрынғы науқандарды, маляриядан мыңдаған сарбаздар қаза тапқанда, ешқандай құндылығы жоқ елді мекендерді жаулап алу үшін мазақ етті. Хлайлар мекендеген таулы аймақтар экономикалық тұрғыдан құнды болғандықтан, олар әлі де өзгертілмеген. Көптеген қытай генералдары «Гуандунды қоныстандыру» арқылы танымал болғанмен, олардың ешқайсысы Хлайларды жалғыз қалдырмады. Жапондықтардың Хайнаньды басып алуы кезінде (1939–1945) Хлайлар, әсіресе Хайнаньның батысында, коммунистік қарсылық қозғалысына қатысқандары үшін ауыр зардап шекті. Хлай ауылдары Гоминьдан және жапондық әскерлер тарапынан жойылып, зорланды. Жапонияның төрт қаласында 10 мыңнан астам Хлай халқы қаза тапты. Хлайлар Қытай Коммунистік партиясын (ҚКП) қолдағандары үшін ұлтшылдар тарапынан қуғын-сүргінге ұшырады. Ұлтшыл күштер бір ауылда 7000-нан астам Хлайды өлтірді. Ұлтшыл офицерлер жалған әскери шақыру науқаны кезінде 9000 Хлай мен 3000 Мяо тайпасын соғысқа алдап, оларды атып тастады. Ұлтшылдар 1,5 миллионнан астам бейбіт тұрғындарды тауларға көшірген кезде, Хлай және басқа да тайпалық халықтардан тамақ ұрлап, өлтірді. Ұлтшылдар Баиша және Баотин көтерілісінен шыққан 2180 Мяо әйелін және баласын атып тастады. Хлайлар Қытай азаматтық соғысында ұлтшылдарға қарсы ҚКП жағында болғандықтан, Қытай Халық Республикасы үкіметі оларға жағымды қарады. Алайда, олардың көпшілігі Хайнань және стандартты қытай тілдерін түсінеді немесе сөйлейді. Сай (Тай немесе Цзямао деп те аталады) тайпасының ана тілі болып табылатын Цзямао тілі Хлайдың басқа тайпаларының диалектілері мен тілдерінен өзгешелігімен ерекшеленеді. 1756 жылғы Цин әулетінің Хлай туралы баяндамасында олардың жазу жүйесі болмағаны айтылған.
Мәдениет
Хлай қоғамында әйелдер саяси көшбасшы бола алды. 1171 жылы Ван Эрньян есімді Хлай әйеліне Сун сарайы «Сәйкес әйел» атағын берді және оңтүстіктегі 36 этникалық топтың бас қолбасшысы қызметін тапсырды. Ол Хлай халқының басшысы болды, күйеуі болған, бірақ оның есімі ешкімге белгісіз. Ол өте бай болды және халқының тәртібін сақтауда шебер еді. Сун әулеті қытай емес оңтүстік халқымен бұйрықтарды оның арқылы жеткізді. 1181 жылы оның лауазымын қызы мұралады, ал 1216 жылы тағы бір қызы осы лауазымды иеленді. Хлай әйелдерінің арасында белгілі бір жасқа жеткеннен кейін қолдарына және арқаларына татуировка жасау дәстүрі бар. Хлай халқы kǒuxiāo (口箫) және lìlāluó (利拉罗) деп аталатын дәстүрлі үрмелі аспаптарда ойнайды. Вэньчан ауданындағы Хлай халқы жергілікті тұрғындарға сіңісіп, хайнандықтармен араласты, ал Хайнаньның көп бөлігінде Хлай халқының көпшілігі құрылысқа ұшырады. Хлай халқының аз бөлігі ғана аман қалды және тауларға қашып, өздерінің Хлай екендіктерін сақтап қалды.
Дін
Хлайлар негізінен анимистер еді. Хлай аңыздарына сәйкес, олардың рулары әйел мен жануардың одағынан пайда болған. Ең танымал жануар – жылан. Күннің күркіреу құдайы Лейгонг Ли тауына жылан шақты. Жұмыртқадан Лиму (мағынасы "Ли тайпасының анасы") деген әйел туды, ол орман жемістерімен күн көріп, ағаштарда қоныстанды. Кейін ол үйленді және олардың ұрпақтары Хлай халқына айналды. Тағы бір нұсқада, әйел кемемен келген және итке үйленген, соның нәтижесінде Хлай туған делінеді. Хлайлар бұқа сияқты басқа да жануарларға табынды. "Бұқа мерекесі" жыл сайын үшінші айдың сегізінші күні тойланды. Сол күні бұқаларды өлтіруге және жұмысқа салуға тыйым салынды. Олар үйде болып, өгізді қорғап, мол өнімді қамтамасыз етеді деп сенетін арақпен қоректендірілді. Аңыз бойынша, "Наджиаксила" құсы Хлай әйел бабасына қамқорлық жасағаны үшін қорғаушы құдай ретінде құрметтелді. Аждаһалар мен мысықтар да ата-бабалар саналғандықтан оларға да табынылды.
Генетика
Хлайлардың ежелгі Қытайдың кра-дай тілдерінде сөйлейтін рау тайпаларының ұрпақтары екеніне сеніледі, олар мыңдаған жылдар бұрын аралға қоныстанған. Қазіргі Хлай халқының ДНҚ талдауы Оңтүстік Қытайдың Гуанси провинциясының халқымен тығыз байланысты екенін көрсетеді, олардың көпшілігінде Y ДНҚ O1a және O1b анықталды.