Кіріспе

Ортағасырлық Тибет-Бірма тобының Батыс Ся халқы

Тіл

Тангут тілі, әлде Фан деп те аталады, қытай-тибет тілдер тобының тибет-бірман тармағына жатады. Көптеген қытай-тибет тілдері сияқты, ол негізінен бір буынды түбірлері бар тоналды тіл, бірақ тибет-бірман тармағына тән белгілі бір грамматикалық ерекшеліктерді бөліседі. Бұрын, тангут тілі тибет-бірманның и немесе цяңги тармағына жата ма деген пікірталас болған. Қытайда дансян деп аталатын тангуттар, қытай ғалымдары тарапынан цяң халқымен бірдей немесе олармен байланысты деп есептеледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, "цяң" термині Қытайдың батыс шекарасында тұрған көптеген этностық топтарды білдіретін ұжымдық атау болған, соның ішінде қазіргі цяң халқы (Рма) да бар. Тангут атауы алғаш рет 735 жылғы Орхон жазуларында кездеседі. Өз тангут тілінде тангуттар өздерін Минья (Миняк) деп атаған. 19-ғасырға дейін Минжак термині бүгінгі Нгава Тибет және Цян автономиялық облысындағы цяң халқының қоныстанған аймағын атау үшін қолданылып келген. Батыс Кандиндегі цяң муя тілінде сөйлейтіндер өздерін Миняк деп атайды. Мин өзені мен Мин ауданының (Ганьсу) географиялық атаулары осы түбірмен байланысты.

Сыртқы келбеті

13 ғасырда Моңғол империясының түрлі аймақтарына саяхат еткен Рубруктың баяндамасына сәйкес, тангуттар батыл халық болған және олардың арасында ірі денелі, күңгірт терілі ерлер кездесетін. Ұйғырлар болса, "біз секілді орташа бойлы" еді.

Шығу тегі

Алғашқы тангуттар Цинхайдың оңтүстік-шығысындағы және Сычуаньның солтүстік-батысындағы далалар мен тауларда мекен еткен. Олардың бастапқы отаны Сычуаньның батыс жоталары болды. Бұл аймақтар Тибет таулы аймағындағы Амдо және Хам аймақтарымен сай келеді. Бір кезде олардың басшысы Туоба Чичи, кемістігі Сяньбэй және Цян тайпаларынан тараған болуы мүмкін, Тан Қытайының үстемдігіне бағынып, Батыс Ронгтың генерал-капитаны атағы мен "Ли" тегін алды. 8 ғасырдың басында Тибет империясының күшейген қысымы тангуттарды солтүстік-шығыс Тибеттен шығыс Ордос аймағына көшуге мәжбүр етті. Ан Лушан көтерілісі кезінде (755–763) тангуттар қазіргі шығыс Ганьсу, Нинся және солтүстік Шэньси аймақтарындағы басты жергілікті билікке айналды.

Тарих

881 жылы Тан Қытайдың бағыныштылары болған тангуттар Хуан Чао көтерілісін басуға Танға көмектесті. Сый ретінде Тан орталық үкіметі Тангут генералы Ли Сигонгқа Дингнан жиедушиліктерінің құрамында мұрагерлік титулдар ретінде Ся (, Тангут: ), Суй (, Тангут: ), және Инь (, Тангут: ) үш префектурасын берді. Тан Қытайдың құлауынан кейін, бірнеше соғыс басшылары Тан Қытайдың бұрынғы аумақтарында жаңа мемлекеттер құруға кірісті. Тангуттар өздерінің иеліктерін оңтүстік-батысқа қарай кеңейтті. 1002 жылы олар Линг префектурасын басып алып, онда Шипин деген атпен алғашқы астанасын құрды. 1036 жылға қарай олар Гуйи аймағын және Ганчжоу ұйғыр мемлекетін жанекке алды, тіпті Тибет аумағына еніп, Синьин қаласын бағындырды. 1038 жылы Батыс Ся мемлекеті жарияланды. Екі ғасыр бойы Тан Қытайдың бағыныштылығында болған тангуттар көптеген хань/таң қытай мәдениетін қабылдады, бірақ өздерінің салт-дәстүрлерін де сақтап қалды, бұл тангут мемлекетінен жеткен әдебиеттің көптігімен дәлелденеді. Батыс Сяның негізін қалаушы Ли Деминнің ұлы Ли Юаньхао Цзинцзун императоры ретінде таққа отырып, тангут мемлекетін өзінің бәсекелесі – ханьдік Сун Қытайынан ерекшелендіруге тырысты және ресми тангут жазуын жасауға бұйрық беріп, ұлттық тангуттық жекелікті дамытуға көшті. Ол қабылдаған заңдардың бірі азаматтардың дәстүрлі ұлттық киім киюін талап етті, ал екіншісі ер адамдардың қытай салты бойынша шаштарын ұзын өріп тағу орнына қысқа қырқуын немесе қыруын талап етті. Бұрын Тан әулетінің Ли патшалық отбасы берген «Ли» және кейіннен Сун әулетінің Чжао патшалық отбасы берген «Чжао» деген патшалық қытай тегінен бас тартып, ол тангут тегін қабылдады, ол қытай тілінде «Вэймин» деп аударылады. Ол Синцин қаласын (қазіргі Иньчуань) астана етті. Он үшінші ғасырда Шыңғыс хан Моңғолияның солтүстік далаларын біріктіріп, жиырма екі жыл бойы (1205, 1207, 1209–10, 1211–13, 1214–19, 1225–27) Батыс Сяға қарсы алты рет шабуыл жасады. Монғол шабуылдарының соңғы кезеңінде Шыңғыс Батыс Ся аумағында қайтыс болды. Монғол тарихында оның өлімі ауруға байланысты делінгенімен, аңыздарда оның осы шайқастарда алған жарақатынан қайтыс болғаны айтылады. 1227 жылы Батыс Сяның астанасы монғолдар тарапынан басылып алынды, олар оның ғимараттары мен жазбаларын қиратты: тек монастыры ғана өртенбеді. Соңғы император өлтіріліп, ондаған мыңдаған бейбіт тұрғындар қырғынға ұшырады. Алайда, көптеген тангут отбасылары Моңғол империясына қосылды. Олардың кейбіреулері, мысалы, Чаан, монғол әскерлерін Қытайды бағындыруға бастады. Юань әулеті (1271–1368) құрылғаннан кейін, тангут әскерлері орталық және оңтүстік Қытайдағы келесі әскери жорықтарында монғол армиясына қосылды. Тангуттар Юань таптық жүйесінде Сему деп есептелді, осылайша оларды Солтүстік қытайлықтардан бөліп алды. Мин әулетінің (1368–1644) кезінде Анхуэй және Хэнань провинцияларында шағын тангут қауымдастықтарының бар екендігіне куәліктер бар. Адамдар, соның ішінде патшалық әулеттің мүшелері, кейде жергілікті билеушілерге айналып, батыс Сычуаньға, солтүстік Тибетке және тіпті Солтүстік-Шығыс Үндістанға көшіп кетті. Орталық Қытайда тұратын тангут халқы өз тілін кем дегенде 16 ғасырға дейін сақтап келді.

Мәдениет

Тангут қоғамы екі топқа бөлінді: "Қызыл бет" және "Қара бас". Қызыл жүзді тангуттар қарапайым халық саналса, қара бас тангуттар діни элита құрады. Буддизм тангут халқы арасында кең таралғанымен, көптеген тангут малшылары Root West (Melie) деп аталатын шаманизмді сақтап келді. Батыс тамыр шамандары киетін қара бас киімдері Қара бас кастасына атау берген. Тангут мифологиясына сәйкес, қара бас тангуттардың арғы тегі аспандық ақ лелек, ал қызыл бет тангуттардың арғы тегі маймыл болған. Тангут патшалары Вузу титулын алып жүрген. Тангут тіліндегі деректерге қарағанда, қазір Батыс Ся деп танылатын тангут мемлекеті "Ақ және биік Ұлы мемлекет" (phôn¹ mbın² lhi̯ə tha²) деп аударылады. Бұл атаудың қытай тіліндегі нұсқасы кейде тангут деректерінде кездессе де, мемлекет көбінесе қытай тілінде "Ұлы Ся" (大夏) деп, ал Сун әулетіне қатысты айтылғанда "Ся мемлекеті" деп аталған. Кейінгі тарихнамада және қазіргі қытай тілінде тангут мемлекеті "Батыс Ся" (Xī Xià 西夏) деп аталады. Моңғолдар мен басқа да дала тайпалары тангут патшалығын "Каши" немесе "Кашин" деп атаған, бұл тангуттар бақылаған Хекси аймағының орталық қытай тіліндегі атауынан шыққан.