Кіріспе

Хмонг халқы (RPA: Hmoob, Nyiakeng Puachue: , Pahawh Hmong: ,) – Оңтүстік-Шығыс Азия және Шығыс Азиядағы ежелгі халық. Қытайда Хмонг халқы Миао халқының бір тармағы ретінде жіктеледі. Қазіргі Хмонгтар негізінен Қытайдың оңтүстік-батысында (Гуйчжоу, Юньнань, Сычуань, Чунцин және Гуанси) және Вьетнам, Лаос, Таиланд, Мьянма сияқты Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде қоныстанған. АҚШ-та 300 000-нан астам диаспоралық қауым да бар. Хмонг диаспорасы Австралия және Оңтүстік Америкада (әсіресе Аргентина мен Француз Гвианасында, соңғысы Францияның теңіз арты аймағы) да шағын қауымдастықтар құрған.

Этимология

Хмонг термині – хмонгтардың өз атауының ағылшынша айтылуы. Бұл сөз жеке және көпше түрінде қолданылады (мысалы, жапон, француз сияқты). «Хмонг» сөзін айтқанда, «G» әрпі дыбысталмайды. Соңғы кезде «H» әрпі де дыбысталмайды, себебі Хмонг Ленг (Лиг) диалектісінде «H» әрпі жоқ (мысалы, Мооб), ал Хмонг Дер (Дауб) диалектісінде бар (мысалы, Хмооб). Хмонгтардың өздерінің нақты аты туралы мәлімет аз, себебі ол қытай тарихында көрсетілмеген, қытайлар хмонгтарды Миао деп атағандықтан. Оның мағынасы әлі де даулы, шығу тегі белгісіз, бірақ оны Қытайдың бірнеше провинциясына дейін табуға болады. Дегенмен, американдық және лаос хмонгтары оны «еркіндік» және/немесе «Хмув» (тағдыр) сөздерімен байланыстырады, бұл олардың қанаушылыққа қарсы күресінің тарихын еске түсіреді. 1970 жылдарға дейін хмонгтарды «Миао» немесе «Мео» (мағынасы «мысықтар», «варварлар», тіпті «жердің ұлдары») деп атаған. 1970 жылдары Лаостан келген хмонг америкалық ғалымы Ян Дао, клан басшылары мен генерал Ван Паоның қолдауымен «Хмонг» терминін қолдануға шақырды. Ян Дао «Мео» және «Миао» терминдерінің екеуі де қабылдауға болмайтынын айтты, өйткені оның халқы әрқашан өзін «Хмонг» деп атаған, оны ол «еркіндікке ие адамдар» деп түсіндірді. Айналасындағы елдер АҚШ Мемлекеттік департаменті Таиландтағы Бан Винай босқындар лагерінде иммиграциялық тексеру кезінде осы терминді қолданғаннан кейін «Хмонг» терминін қолдана бастады. 1994 жылы Побзеб Ван «Хмонг» терминін Біріккен Ұлттар Ұйымында тіркеді, осылайша ол халықаралық деңгейде хмонг халқын анықтау үшін ресми термин болды. Содан кейін американдық хмонг саясаткерлері мен белсенділері Қытайда «Миао» терминін «Хмонг» терминімен алмастыруға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Бүгінгі күні Қытай – «Хмонг» терминін мойындамайтын жалғыз ел. Олар 1949 жылдан бері үкімет тарапынан тағы үш коренной халықпен бірге «Миао» (苗) деп саналады. Тарихи тұрғыдан алғанда, «Миао» термині Қытайда да, Оңтүстік-Шығыс Азияда да жағымсыз мағынаға ие болған. Алайда, қазіргі уақытта Қытайда бұл терминнің жағымсыз мағынасы жойылды және ол хмонгтарды да қамтитын этнос ретінде ресми түрде танылды. Қытайдағы хмонгтар көбінесе «Миао» деп аталуына қуанышпен қарайды немесе мақтанады, ал Қытайдан тыс жердегі көптеген хмонгтар оны қорлау деп санайды. «Миао» терминінің шығу тегі және ол тарихи тұрғыдан қандай халықтарды білдіргені туралы мәлімет аз, себебі хань оны Оңтүстік Қытайдағы хань еместерді анықтау үшін еркін қолданған. Оның пайда болуы Цинь әулетінен (б.з.д. 221 жыл) бұрынғы кезеңге дейін жетеді. Кейіннен ол варварлықтың белгісі ретінде қарастырылды, әсіресе Мин және Цин әулеттеріне қарсы миаолардың көтерілістері кезінде (1300-1900 жылдар). Осы соғыстардың тарихын хмонгтар әлі күнге дейін жерлеу рәсімі кезінде, қайтыс болғандардың рухтарын олардың шығу тегіне қайтару үшін айтады. Олар Qeej Ntau Rog / Qeej Ntau Suav (Ханьмен соғыстар) және Hlais Suav (Ханьді кесу) деп аталады. Оңтүстік-Шығыс Азияда хмонг халқына басқа да атаулар беріледі, мысалы: вьетнамдық Mèo, Mông немесе H'Mông; лаос тілінде Maew (ແມ້ວ) немесе Mong (ມົ້ງ); тай тілінде Maew (แม้ว) немесе Mong (ม้ง); және бирмандық mun lu myo (မုံလူမျိုး). Лаос және тай тілдерінде «Мео» сөзінің айтылуына байланысты «мысық» деген мағынаны білдіруі мүмкін. «Маэу» және «Мео» терминдері «Миао» терминінен туындаған.

Генетикалық шығу тегі

2005 жылы Таиландта жүргізілген ДНК зерттеуі Хмонгтардың әкелік тегінің лу Миен және басқа Оңтүстік-Шығыс Азия тайпаларынан едәуір өзгеше екенін көрсетті. Хмонг-миен және сино-тибет тілдерінде сөйлейтін халықтар Таиландтағы тау тайпалары ретінде белгілі; олардың үлгілерінде патрилокалдық және матрилокалдық тұрмысқа орналасудың митохондриялық (mt) ДНК үлгілеріне тигізетін әсерін көрсеткен алғашқы зерттеулердің нысаны болды. Лингвист Марта Ратлиффтің сөзіне сүйенсек, олардың Қытайдың оңтүстігіндегі кейбір аймақтарды 8000 жылдан астам уақыттан бері мекендегенін көрсететін тілдік дәлелдер бар. Хмонг-миен тілдерінде сөйлейтін халықтардың митохондриялық ДНК деректері аналық тектің оңтүстік шығу тегінің одан да ертерек мерзімде бар екенін растайды, бірақ Хмонг тілінде сөйлейтін халықтардың солтүстік-шығыс азиялықтармен байланысы Миендерге қарағанда күштірек екені анықталды.

Отан

Хмонг-миен тілдерінің ең ықтимал отаны – Янцзы және Меконг өзендері арасындағы Оңтүстік Қытай. Бұл тілдерде сөйлейтін халықтың Оңтүстік Қытайдан Оңтүстік-Шығыс Азияға шамамен 1600–1700 жылдары (біздің заманымыздан бұрын) қоныс аударуы болған. Көне ДНК деректері Хмонг-миен тілдерінде сөйлейтін адамдардың ата-бабалары Янцзы өзені бойында тай-кадай және австронезиялық тілдерде сөйлейтін халықтан генетикалық тұрғыдан ерекшеленгенін көрсетеді. Жақындағы Y ДНК филогенезиясы Хмонг-миен тілдерінде сөйлейтін халықтың қазіргі мон-кхмер тілдерінде сөйлейтін халықпен алыс туысқандық байланысы бар деген теорияны қолдайды. Сагарт, Бленч және Санчес Мазас көптеген деректерді пайдалана отырып, дәстүрлі әдістермен Прото-хмонг-миеннің шамамен 2500 жыл бұрын (б.з.д. 500 ж.) пайда болғанын болжады, ал Автоматты ұқсастық бағалау бағдарламасы (ASJP) – 4243 жыл бұрын, бұл фонологиялық негіздегі филогенездерді автоматты түрде құруға арналған тәжірибелік алгоритм.

Қытай

Хмонгтардың дәстүрлері мен аңыздары олардың Қытайдың солтүстігіндегі Сары өзен аймағынан шыққандығын көрсетеді, бірақ бұл ғылыми дәлелдермен расталмаған. Тіл білімі маманы Марта Ратлиффтің сөзіне сәйкес, лингвистикалық мәліметтер олардың Қытайдың оңтүстігіндегі белгілі бір аймақтарда 8000 жылдан бері қоныстанғанын көрсетеді. Чи Ю – Хмонгтардың ежелгі соғыс құдайы. Бүгінде Чжуолу қаласында Чи Юға ескерткіш орнатылған. IV-V ғасырларда жазылған «Гуою» еңбегінің авторы Чи Юдың Жиу Ли тайпасын Хмонгтардың көне ата-бабалары – Сан Миао халқымен байланысты деп есептейді. 2011 жылы алынған Хмонг ДНК үлгілерінде 7,84% D M15 және 6% N(Tat) ДНК анықталды. Зерттеу нәтижелері Хмонг-Миен және Мон-Кхмер халықтарының ортақ тегінің Соңғы мұз дәуірінде, шамамен 15-18 мың жыл бұрын болғанын көрсетті. Қытайдың оңтүстігіндегі Хмонгтар мен жаңадан келген Хань қоныс аударушылары арасындағы қақтығыс XVIII ғасырда Цин әулеті жүргізген қатал экономикалық және мәдени реформалар кезінде күшейді. Бұл қарулы қақтығыстарға және XIX ғасырдың соңына дейін үлкен көлемдегі көші-қонға әкелді, осы кезеңде көптеген Хмонгтар Оңтүстік-Шығыс Азияға эмиграциялады. Дегенмен, көші-қон процесі әлеуметтік дүрбелең күшейе бастағанға дейін, яғни XVII ғасырдың соңында, шағын топтар жақсырақ егіс шаруашылығы мүмкіндіктерін іздеп кеткен кезде басталған. Хмонг халқы Цин әулеті үкіметі тарапынан қуғын-сүргінге және геноцидке ұшырады. Ким Лейси Роджерс былай деп жазды: «XVIII және XIX ғасырларда, Хмонгтар Қытайдың оңтүстік-батысында өмір сүрген кезде, маньчжу билеушілері оларды «Миао» деп атап, геноцидке ұшыратты». 1949 жылдан бері «Миао» термині Қытай Халық Республикасы үкіметі мойындаған 56 ресми аз ұлттық топтың бірін белгілейді. Миао халқы негізінен Қытайдың оңтүстігінде, Гуйчжоу, Хунань, Юньнань, Сычуань, Гуанси, Хайнань, Гуандун және Хубэй провинцияларында қоныстанған. 2000 жылғы халық санауы бойынша Қытайдағы «Миао» халқының саны шамамен 9,6 миллион адамды құрады. Миао ұлтына Хмонг халқымен қатар, өзін Хмонг деп атамайтын, бірақ мәдени және тілдік жағынан байланысты этностық топтар да кіреді. Оларға Хму, Хо (Кхо) Сионг және А Хмао жатады. Ақ Миао (Бай Миао) және Жасыл Миао (Кинг Миао) да бар.

Вьетнам

Хмонг немесе Миао тайпасы 19 ғасырда Тоңкинге (Солтүстік Вьетнам) көшіп келе бастады, онда олар биік тауларда өздерінің қауымдастығын құру үшін күресті. Олар тай тілінде сөйлейтін аңғарлардың билеушілерін мойындады, олар Вьетнамның Хюэдегі сарайының қарауындағы вассалдар еді. Ту Дук тұсындағы Хюе соты сол кезде Тонкин мен шекаралық аймақтарды қайта бағындыра алмай, бір дағдарыстан екінші дағдарысқа ұшырады. Тайпин көтерілісі және басқа қытай көтерілісшілері Вьетнамға таралып, хаостың тууына себеп болды; Хмонг қауымдастықтары Қызыл өзеннің екі жағында да қарапайым өмір сүріп, басқа этностармен үйлесімде болып, барлық тараптардан назарсыздау қарастырылды. 1883-1954 жылдар аралығында «Тоңкиннің» (Солтүстік Вьетнам) отарлану кезінде бірқатар хмонгтар вьетнамдық ұлтшылдар мен коммунистерге қосылуға шешім қабылдады, ал көптеген христиан хмонгтары француздардың жағына шықты. Вьетминдік жеңістен кейін көптеген французға жақын хмонгтар Лаос пен Оңтүстік Вьетнамға қайта шегінуге мәжбүр болды.

Лаос

Лао корольдіктерімен ондаған жылдық алыс қарым-қатынастан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыстан соң француз әскері мен Сян Хуан платосындағы бірқатар хмонгтар арасында жақын қарым-қатынас орнады. Сол жерде Ло және Ли тайпалары арасындағы бәсекелестік ашық дұшмандыққа ұласты, бұл олармен туыстық байланыстағы адамдарға да әсер етті. Тайпа басшылары қарама-қарсы тараптарға бөлінді; осының салдарынан бірнеше мың хмонг Патет Лао коммунистеріне қарсы күреске қатысты, ал шамамен осынша көп адам коммунистік Лао халық революциялық армиясына қабылданды. Лаоста көптеген хмонгтар соғыс кезіндегі өте қиын материалдық жағдайларға қарамастан, қақтығысқа араласпауға шынайы ниет білдірді.

АҚШ және Лаос азаматтық соғысы

1960 жылдардың басында, ішінара Солтүстік Вьетнамның Лаосқа басып кіруі салдарынан, АҚШ Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) арнайы іс-қимыл бөлімі Вьетнам соғысы кезінде Лаосқа басып кірген Солтүстік Вьетнам армиясының дивизияларына қарсы күресу үшін Лаостағы жергілікті хмонг халқын жұмысқа алуға, оқытуға және басқаруға кірісті. Бұл "Құпия армия" әртүрлі мобильді полктер мен дивизияларға, соның ішінде генерал Ван Пао басқарған Арнайы партизандық бөлімшелерге ұйымдастырылды. Лаостағы хмонг еркектерінің шамамен алпыс пайызы (60%) қатысты. Коммунистік Патет Лао және Солтүстік Вьетнаммен соғысқан хмонг сарбаздары болды, ал басқалары НВА мен Патет Лаоға қарсы соғыста қызмет еткені үшін, Лаоста Ханойдың Хо Ши Мин жолын тоқтатуға көмектескені үшін және құлаған американдық ұшқыштарды құтқаруға көмектескені үшін танылды. Олардың рөлі қақтығыстың алғашқы кезеңдерінде көбінесе құпия сақталғанымен, АҚШ-қа көмектесу үшін олар зор құрбандықтар жасады. Мыңдаған экономикалық және саяси босқындар екі жеке толқынмен Батыс елдеріне қоныстанды. Бірінші толқын 1970 жылдардың соңында, негізінен АҚШ-та, Солтүстік Вьетнам мен Патет Лаоның Оңтүстік Вьетнам мен Лаостағы АҚШ-қа жақтас үкіметтерді басып алғаннан кейін қоныстанды. Лаос ардагерлерінің Америка қоғамы және Лаос ардагерлерінің Америка институты көптеген лаос және хмонг босқындары мен пана іздеушілерді, әсіресе Вьетнам соғысы кезінде Лаостағы "АҚШ құпия армиясында" қызмет еткен бұрынғы хмонг ардагерлері мен олардың отбасы мүшелерін АҚШ-қа қоныстандыруға көмектесті.

Хмонг лаолықтардың қарсыласы

Көп жылдар бойы Нео Хом саяси қозғалысы 1975 жылы АҚШ-тың Лаостан шығуынан кейін Вьетнам халық армиясына қарсы тұруда маңызды рөл атқарды; Ван Пао осы қозғалыста елеулі үлес қосты. Сонымен қатар, рухани көшбасшы Зонг Зуа Хер, сондай-ақ Па Као Хер немесе Па Хао Хер сияқты басқа да Хмонг көшбасшылары, өз ізбасарларының бір бөлігін ЧаоФа (RPA: Cob Fab, Pahawh Hmong: ) деп аталатын фракциялық партизандық қарсылық қозғалысына біріктірді. Бұл оқиғалар АҚШ-тың Кеңес Одағын осы қақтығыста химиялық қаруды жеткізу және пайдалануда айыптауына әкеліп, «сары жаңбыр» деген дауды тудырды. Лаостың шалғай аймақтарында, үкімет тарапынан жазалаудан қорқып, көптеген бұрынғы ЦРУ сарбаздарының екінші немесе үшінші буын ұрпақтарынан тұратын Хмонгтардың шағын топтары ішкі қоныс аударушылар болып қалып отыр. Үкімет тарапынан оларға қарсы әскери операциялар жалғасуда және азық-түлік тапшылығына байланысты, кейбір топтар жасырынған жерлерінен шығып келеді, ал басқалары Тайланд және басқа елдерде пана сұрауда. Лаостағы Хмонгтар, әсіресе, Вьетнамдық Хмонгтарға қарағанда, Вьетнамның оларға қарсы жасаған тарихи қуғын-сүргініне байланысты Вьетнамға қарсы күштірек және терең сезімге ие болды.

Репатриациялау туралы дау

1991 жылдың маусым айында Лаос, БҰҰ-ның бас комиссариаты және Тайланд үкіметімен келіссөздер жүргізгеннен кейін, Таиландта тұратын 60 мыңнан астам лаос босқынын, оның ішінде ондаған мың хмонг халқын елге қайтаруға келісті. Алайда, лаос босқындарының өте азы ғана өз еркімен оралуға ниет білдірді. Тайланд үкіметі қалған босқындар лагерін жабуға кіріскендіктен, босқындарды қайта қоныстандыруға қысым күшейді. Кейбір хмонг халқы БҰҰ комиссариатының дамуға көмегімен Лаосқа өз еркімен оралса, мыңдаған хмонгтарды қашқан жерлеріне қайтару үшін мәжбүрлеу шаралары мен мәжбүрлі репатриация қолданылды. Лаосқа оралған хмонгтардың бір бөлігі тез арада Таиландқа қайта қашып, лаос билігі тарапынан дискриминация мен қатыгездікке ұшырағанын айтты. 1980-ші, 1990-шы жылдар мен 2000-шы жылдардың басында "Қоғамдық саясатты талдау орталығы" атты үкіметтік емес қоғамдық саясатты зерттеу ұйымы және оның атқарушы директоры Филип Смит, Тайланд пен Лаостағы хмонг және лаос босқындарының жағдайы туралы АҚШ Конгресінде және Вашингтондағы саясатты қалыптастыру орталарында хабардар етуде маңызды рөл атқарды. АҚШ Конгресінің мүшелері мен адам құқықтары ұйымдарынан құралған екіпартиялық коалициямен қолдау көрсетілген "Қоғамдық саясатты талдау орталығы", Таиландтағы Меконг өзені бойындағы хмонг және лаос босқындары лагерьлеріне, сондай-ақ Ват Там Крабок будда ғибадатханасына көптеген зерттеу миссияларын ұйымдастырды. Amnesty International, Лаос ветерандарының Америка қауымдастығы, Лаоста демократия үшін Біріккен лига, Лаос адам құқықтары кеңесі (Доктор Побзеб Ванг Побзеб басқарған, кейін Вогн Ванг басқарды) және басқа да үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) мен адам құқықтары ұйымдары мәжбүрлі репатриацияға қарсылық көрсетті. Мыңдаған хмонг халқы Лаосқа қайтудан бас тартты. 1996 жылы тай босқындары лагерін жабу мерзімі жақындағанда, күшейген саяси қысым астында АҚШ жаңа іріктеуден өткен хмонг босқындарын қайта қоныстандыруға келісті. Лагерь жабылып жатқан кезде қоныстандырылмаған шамамен 5000 хмонг халқы Тайландтың орталық аймағындағы будда монастырында баспана іздеді, онда бұрыннан 10 мыңнан астам хмонг босқыны тұрып жатқан еді. Тайланд үкіметі осы босқындарды елге қайтаруға тырысты, бірақ Ват Там Крабок хмонгтары кетуден бас тартты, ал Лаос үкіметі оларды қабылдаудан бас тартып, олардың заңсыз есірткі саудасына қатысқандығын және лаос емес екенін мәлімдеді. 2003 жылы Тайланд үкіметі күштеп шығарып тастау қаупі туғаннан кейін, АҚШ хмонг халқы үшін маңызды жеңіс однп, 15000 босқынды қабылдауға келісті. АҚШ-та қоныстандыруға рұқсат берілмесе, Лаосқа мәжбүрлі түрде қайта оралудан қорқып, бірнеше мың хмонг халқы лагерден Тайландтың басқа аймақтарына қашып, онда 19-шы ғасырдан бері қоныстанған үлкен хмонг халқы бар еді. 2004 және 2005 жылдары мыңдаған хмонг халқы Лаос джунглилерінен Тайландтың Пхетчабун провинциясындағы уақытша босқындар лагеріне қашып келді. Еуропалық Одақ, БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі жоғары комиссары және халықаралық ұйымдар мәжбүрлі репатриация туралы үн қосты.

Лаос үкіметін құлатуға ниетті деп айыпталған

2007 жылғы 4 маусымда "Бұзылған бүркіт операциясы" деп аталған тергеу аясында АҚШ федералды соты Ван Пао мен тағы тоғыз адамды Лаос үкіметін құлатуға қастандық жасағаны және бірнеше қару-жарақ бойынша қылмыс жасағаны үшін тұтқындауға бұйрық берді. Федералдық айыптауларға сәйкес, топ мүшелері 2007 жылғы маусымда Таиландқа сатып алу және контрабандалық жолмен жеткізу үшін AK-47 автоматтары, түтін гранаталары және Stinger зымырандарын қарап көрген, олар Лаостағы Хмонг қарсылық күштері қолдануы тиіс болған. Тұтқындалған 9 адамның бірі – америкалық Харрисон Джек, 1968 жылы Вест-Пойнт академиясын бітірген, зейнеткердегі армия офицері, ол арнайы операциялардың ветерандарын жалдамалы әскер ретінде жұмысқа алуға тырысқан. Қару алу үшін Джек АҚШ федералдық агенттерімен, қару сатушылар кейпінде жасырын кездескен, бұл АҚШ-та орналасқан Хмонг көшбасшылығы мен оның қолдаушыларының қызметін зерттеуге бағытталған ұзақ мерзімді тергеудің бір бөлігі болды. 15 маусымда үлкен жюри айыптама тағып, сондай-ақ, құлпына қатысты деген күдікпен 11-ші адамды тұтқындауға бұйрық берді. АҚШ-тың Орталық және Оңтүстік Калифорния штатындағы шамамен 15 қалада 200-ден астам федералдық, штаттық және жергілікті құқық қорғау органдарының қызметкерлері сотталушылардың үйлері мен жұмыс орындарында бірдей уақытта тінту жүргізді. Лаостағы Хмонг халқына қатысты жасалған зұлматқа наразылық білдіретін митингілер Калифорния, Миннесота, Висконсин және Аляска штаттарында өтті. Ван Паоның АҚШ-тағы жоғары лауазымды қолдаушылары Калифорния сотын сынап, Ванның американдық одақтас екенін және АҚШ пен шетелдегі Хмонгтардың құрметті көшбасшысы екенін айтты. Калифорнияның республикалық губернаторы Арнольд Шварценеггер мен президент Джордж Бушқа айыпталушыларды кешіру туралы өтініштер, аталған іс бойынша федералдық тергеу аяқталғанға дейін жауапсыз қалды. 2009 жылғы 18 қыркүйекте АҚШ федералды үкіметі Ван Паоға қарсы барлық айыптауларды түсіріп алып, "егер адам сотталса, оның күтілетін жазасы немесе басқа да салдары ескерілуі мүмкін" екенін мәлімдеді. 2011 жылғы 10 қаңтарда Ван Пао қайтыс болғаннан кейін федералды үкімет қалған айыпталушыларға қатысты барлық айыптауларды түсіріп алып, "іс бойынша барлық жағдайды ескере отырып, үкімет сот процесін жалғастыру қажет емес деп санайды" деді.

Тайланд

Хмонгтардың Таиландта қоныстануы XIX ғасырдың соңынан бастап құжатталған. Алғашқыда сиамдықтар оларға көп мән бермеді. Бірақ 1950 жылдардың басында мемлекет байланыс орнатуға бағытталған бірқатар шаралар қолға алды. Ярымкүнді жартылай аралда отаршылдықтан азату және ұлтшылдық күшейіп, тәуелсіздік үшін күрестер қайнап жатты. Сыртқы күштердің ықпалымен 1967 жылы Таиландтың солтүстігінде мемлекетке қарсы қарулы қарсылық көтерілісі басталды, бірақ көптеген хмонгтар осы қақтығысқа қатысудан бас тартты. 1982 жылға қарай коммунистік партизандық соғыс халықаралық жағдайлардың өзгеруі салдарынан мәнін жойып, тоқтатылды. Осыдан бері Тай мемлекеті тау халқының отырықшы өмірге көшуіне, коммерциялық ауыл шаруашылығы технологияларын енгізуге және ұлттық білім беру жүйесін дамытуға басымдық берді, мақсаты – тай емес, дәстүрлі сенімдерді ұстанатын осы топтарды ұлттық бірегейлікке интеграциялау.

АҚШ-та

Вьетнам соғысынан кейін көптеген хмонг босқындары АҚШ-қа қоныс аударды. 1975 жылдың желтоқсанынан бастап алғашқы хмонг босқындары АҚШ-қа келді, көбінесе Тайландтағы босқындар лагерлерінен; алайда, сол кезде 1975 жылғы Индокитай көші-қоны және босқындарға көмек көрсету туралы заң бойынша тек 3466 адамға ғана баспана берілді. 1976 жылдың мамыр айында тағы 11 000 адам АҚШ-қа кіруге рұқсат алды, ал 1978 жылға қарай шамамен 30 000 хмонг халқы көшіп келді. Бұл алғашқы толқын негізінен генерал Ван Паоның құпия армиясымен тікелей байланысты болған ер адамдардан құралды. 1980 жылғы босқындар туралы заң қабылданғаннан кейін ғана отбасылар АҚШ-қа кіре алды, осылайша хмонг иммигранттарының екінші толқыны құрылды. Хмонг отбасылары 50 штаттың бәріне таралып кетті, бірақ көпшілігі Калифорния, Миннесота және Висконсин штаттарында үлкен қауымдастықтар құрып, бір-бірін таба алды. Массачусетс (Лоуэлл), Мичиган (Детройт), Монтана (Миссула) және Аляска (Анкоридж) штаттарында да кішкентай, бірақ айтарлықтай қауымдастықтар пайда болды.

Мәдениет

Хмонг халқының мәдени жіктелуіне қатысты өздерінің терминдері бар. Хмонг Дер (Хмооб Дауб) және Хмонг Ленг (Хмооб Лиг) – АҚШ және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі екі топтың атаулары. Бұл топтар сондай-ақ, Ақ Хмонг және Көк немесе Жасыл Хмонг деп те аталады. Бұл атаулар әр топтағы әйелдердің киімдерінің түсі мен дизайнынан туындайды, Ақ Хмонг әйелдері арнайы жағдайларда киетін ақ киімдерімен, ал Көк/Жасыл Хмонг көк түсті батик киімдерімен ерекшеленеді. "Хмонг" атауын және айтылуын Ақ Хмонгтар өздерін атау үшін ғана қолданады, ал көптеген сөздіктерде тек Ақ Хмонг диалектісі қолданылады. 1950 жылдары Лаоста жасалған романизацияланған халық әліпбиінде бұл терминдер Хмуб Дауб (Ақ Хмонг) және Хмуб Лиг (Жасыл Хмонг) деп жазылады. Соңғы әріптер сөздің сегіз лексикалық тонның қайсысымен айтылатынын көрсетеді. Ақ Хмонг және Жасыл Хмонг Хмонг тілінің бір-бірін түсінетін диалектілерін қолданады, олардың айтылуы мен сөздік қорында кейбір айырмашылықтар бар. Ең ерекше айырмашылықтың бірі – Ақ Хмонг тілінде дауыссыз /m̥/ дыбысының қолданылуы, ол романизацияланған халық әліпбиіндегі "H" әрпімен белгіленеді. Жасыл Хмонг диалектінде дауыссыз мұрындық дыбыстар жоқ. Хмонг топтары көбінесе дәстүрлі киімдерінің басым түстері немесе өрнектері, бас киімдерінің стилі немесе олардың шыққан провинциялары бойынша аталады.

Хмонг-монг келіспеушілігі

Батыс авторлары Хмонг халқымен алғаш рет 18 ғасырда қарым-қатынас жасағанда, оларды қытайлықтар бұрын берген этнонимдермен (яғни Миао немесе оның түрлері) атады. Бұл практика 20 ғасырға дейін сақталды. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Хмонг халқын зерттеген этнографтар да оларды көбінесе Мёо деп атады, бұл Тай және Лао халықтарының Хмонг халқына қатысты қолданған Миао сөзінің өзгеруі. «Мео» ресми атау болғанымен, ол көбінесе Хмонг халқына қарсы ұяттау ретінде қолданылып, кемсітуші болып саналады. Бұл мәселе 2003–2004 жылдары Калифорния штатының Ассамблеясының 78-ші заң жобасын қабылдау кезінде күрт өршіді. Дуа Ву және Фресно қаласының 31-ші округінің мүшесі Сара Рейес ұсынған заң жобасы орта білім беру бағдарламасына Құпия соғыс және Хмонг халқының соғыстағы рөлі туралы ақпаратты қосуды көздеді. Бұдан өзге, заң жобасында соғысқа қатысқан және оның салдарынан зардап шеккен Хмонг халқының ауызша әңгімелері мен куәліктерінің пайдаланылуы талап етілді. Алғашқы нұсқада заң жобасында тек «Хмонг» халқы туралы сөз болды, осылайша бүкіл қауымды қамту ниеті болған. Доктор Паозе Тао (Калифорния мемлекеттік университетінің Лингвистика және білім беру профессоры, Монтерей шығанағы) бастаған бірнеше Монг Ленг белсенділері заң жобасының тілінен «Монг» сөзін алып тастаудың тудырған мәселелеріне назар салды. Олар АҚШ-та Хмонг Дер және Монг Ленг халқының саны шамалас болғанына қарамастан, ресурстардың басым бөлігі Хмонг Дер қауымдастығына бөлінетінін атап өтті. Бұл ғалымдық зерттеулерді ғана емес, сонымен қатар заң жобасында ұсынылған оқу бағдарламасын қоса алғанда, материалдарды аударуды да қамтиды. Осы аргументтерге қарамастан, «Монг» сөзі заң жобасына қосылмады. Ассамблеяда қабылданған заң жобасының нұсқасында «Хмонг» сөзі «Оңтүстік-Шығыс Азиялықтар» деген кең және кіріктірілген терминмен ауыстырылды. Доктор Паозе Тао және басқалар «Хмонг» сөзі тек Хмонг Дер халқына қатысты қолданылуы мүмкін деп санайды, өйткені ол «Монг» Ленг халқын қамтымайды. Олар «Хмонг» сөзін екі топқа қатысты қолдану Монг Ленг тілі мен мәдениетінің маргинализациясын жалғастырады деп есептейді. Сондықтан ол бүкіл этникалық топқа қатысты «Хмонг» және «Монг» терминдерін қолдануды жақтайды. Басқа ғалымдар, соның ішінде антрополог доктор Гэри Йиа Ли (Хмонг Дер адамы) соңғы 30 жылда «Хмонг» сөзі бүкіл қауымдастыққа қатысты қолданылып келеді және нәтижесінде Монг Ленг халқын қосу түсінікті екенін айтады. Кейбіреулер мұндай айырмашылықтар жаһандық қауымдастықта қажетсіз бөліністер тудырады деп, осы айырмашылықтарды қолдану Хмонг және Монг халқының тарихы мен мәдениетін білуге тырысатын Хмонг емес және Монг емес адамдарды шатастырады деп санайды. Келісімге келу үшін «Хмонг» терминінің бірнеше нұсқасы ұсынылды. Хмонг теологы, дін қызметкері доктор Пол Джозеф Т. Хамди Янг «HMong» терминін қолдануды ұсынды, онда Хмонг және Монг қауымдастықтарын білдіру үшін H және M әріптері үлкен әріппен жазылады. Этнолог Жак Лемуан да (H)mong терминін Хмонг және Монг қауымдастықтарын тұтастай білдіру үшін қолдана бастады. Қазіргі Қытайда «Миао» термині бұл теріс коннотацияларды білдірмейді, және осы ресми танылған ұлтты құрайтын әртүрлі кіші топтардың адамдары өздерін еркін Миао немесе қытай ретінде таныстырады, этникалық қарым-қатынас үшін нақты этнонимдерді әдетте сақтайды. 1949 жылдан кейін саяси тану үшін күрес кезінде осы этникалық азшылықтардың мүшелері «Миао» жалпы атауымен сәйкестендіру үшін науқан жүргізді, оның таныстығы мен тарихи саяси қысыммен байланыстылығын пайдаланды. 1975 жылғы Хмонг эмиграциясынан кейін Батыс пен Қытайдағы Хмонг және Миао топтарының арасындағы қазіргі заманғы трансұлттық өзара әрекеттесу Қытайдағы бұрын этникалық қатысы жоқ тілдік және мәдени жағынан байланысты азшылықтарды қамтитын жаһандық Хмонг сәйкестігінің дамуына әкелді. Интернеттегі ғылыми және коммерциялық алмасулар терминологияның алмасуына әкелді, соның ішінде кейбір Хмонг халқы Қытайға барғаннан кейін «Миао» атауын қабылдады және кейбір Хмонг емес ұлтшыл Миао халқы Хмонг ретінде танылды.

Вьетнам

Вьетнамдағы хмонг халқы әртүрлі қазіргі саяси ұйымдар мен әртүрлі тарихи кезеңдерде әртүрліше қарастырылған. Хмонгтар Вьетнамда этникалық азшылық болғандықтан, мемлекет олардың вьетнам мемлекетіне деген адалдығын жиі күдікпен қарады. Дегенмен, Вьетнамдағы көптеген хмонгтар үкіметтің қазіргі идеологиясына қарамастан, шын ниетпен адал; ал Лаос және Камбоджадағы хмонгтар белсенді қарсылықты ең жақсы қолдайды. Көбінесе бұл – үш Индокитай үкіметтерінің мақсатына айналған хмонг христиандары. Вьетнамдағы хмонгтар үкіметтен мәдени және саяси жеңілдіктер алады, бұл вьетнамдық хмонгтардың лаостық хмонгтардан одан да алыстауына себеп болды, себебі соңғылары Құпия соғыс пен коммунизмге байланысты Вьетнамға қарсы тұрады.

Лаос

Лаоста 595 028 хмонг халқы бар. Олар негізінен солтүстік облыстарда тұрады.

Тайланд

Хмонгтардың Таиландта болуы 20 ғасырдың басына дейін, көптеген авторлардың пікірінше, Қытайдан Лаос және Бірма арқылы көшіп келген отбасылармен байланысты. Олардың саны салыстырмалы түрде аз болғанымен, солтүстік провинциялардың бойында ондаған ауылдар мен шағын елді мекендер құрды. Хмонгтар мемлекеттік тіркеуде Мео тайпасы ретінде сақталды. 1975 жылы Патет Лао жеңіске жеткеннен кейін Лаостан Таиландқа одан да көп хмонгтар көшіп келді. Бір бөлігі босқындар лагерлеріне орналасса, қалғаны ежелгі тайпалармен бірге таулы аймақтарда қоныстанды.

Америка

Вьетнам соғысынан кейін көптеген хмонг босқындары АҚШ-қа қоныс аударды. 1975 жылдың желтоқсанынан бастап АҚШ-қа алғашқы хмонг босқындары келді, көбінесе Тайландтағы босқындар лагерлерінен; алайда, 1975 жылғы Индокитай көші-қоны және босқындарға көмек көрсету туралы заң бойынша тек 3466 адамға ғана баспана берілді. 1976 жылдың мамырында тағы 11 000 адам АҚШ-қа кіруге рұқсат алды, ал 1978 жылға қарай шамамен 30 000 хмонг көшіп келді. Бұл алғашқы толқын негізінен генерал Ван Паоның құпия армиясымен тікелей байланысты адамдардан құралған. 1980 жылғы босқындар туралы заң қабылданғаннан кейін ғана отбасылар АҚШ-қа кіре алды, осылайша хмонг иммигранттарының екінші толқыны құрылды. Хмонг отбасылары 50 штаттың барлығына таралып кетті, бірақ көпшілігі Калифорния, Миннесота және Висконсин штаттарындағы үлкен қауымдастықтарда бір-біріне қосылды. 2010 жылғы халық санауы бойынша АҚШ-та 260 073 хмонг тұрады, олардың көпшілігі Калифорнияда (91 224), Миннесотада (66 181) және Висконсинде (49 240) қоныстанған. Олардың 247 595-і немесе 95,2%-ы таза хмонгтар, ал қалған 12 478-і – хмонгтардың басқа ұлт өкілдерімен араласуынан туған. Хмонгтардың басым көпшілігі 10 жасқа дейін. Қалалар мен қалалар арасында ең ірі хмонг американдық қауымдастығы Сент-Полде (29 662 адам), одан кейін Фресно (24 328), Сакраменто (16 676), Милуоки (10 245) және Миннеаполисте (7 512) орналасқан. Сент-Пол, Миннесота штатының тумасы – Суниса "Suni" Ли, танымал американдық хмонг, ол көркем гимнастикадан үш дүркін Олимпиада жүлдегері. 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Ли әйелдер командасының көпсайысында күміс, жеке көпсайыста алтын және әйелдердің тепе-тең тақтасында қола медальді жеңіп алды. Осы нәтижелерімен Суниса Олимпиада ойындарында кез келген спорт түрінде жарысқан алғашқы хмонг американдық және Олимпиада медалін жеңіп алған алғашқы хмонг американдық болып тарихқа енді. Канададағы шағын хмонг халқы негізінен Онтарио провинциясында шоғырланған. Онтариодағы Китченерде хмонг тегінен шыққан 515 тұрғын бар және хмонг шіркеуі жұмыс істейді. Сонымен қатар, 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында Француз Гвианасына көшіп келген бірнеше мың хмонгтан тұратын шағын қауым бар, олар негізінен Жавуэй (1200 адам) және Какао (950 адам) ауылдарында кездеседі. Детройттегі хмонг иммигранттары 2008 жылғы "Гран-Торино" фильмінің орталық тақырыбы болды, бірақ бұл қалада хмонгтардың саны көп емес.

Діни қуғын-сүргін

Лаоста және Вьетнамда хмонг католиктері, протестанттары және анимистер діни негізде әскери шабуылдарға, полиция тұтқындауына, түрмеге қамауға, күштеп жоғалуға, соттан тыс өлімге және азаптауға ұшырады. 2005 жылдың 19 желтоқсанында Зуя Янг пен оның 27 баласын Тайландтан депортациялау осының айқын мысалы болды, себебі топ Тайландтың Пхетчабун провинциясындағы Бан Хо Нойдағы шіркеуге қатысқан кезде тұтқындалды. Янг ханым мен оның балалары Лаосқа оралғаннан кейін ұсталды, содан кейін отбасының көп бөлігінің қайда екені белгісіз болып қалды. 2011 жылы Филип Смит (Қоғамдық саясатты талдау орталығы), тәуелсіз журналистер және басқалардың мәліметінше, Вьетнам Халық Армиясының әскерлері Диен-Биен провинциясында және Солтүстік-Батыс Вьетнамның Диен-Биен-Фу аймағында жиналған хмонг католиктері, протестанттары және евангелистік христиандардың бейбіт шеруін жаншу үшін пайдаланылды. 2013 жылы Вьетнам полициясы мен қауіпсіздік күштері хмонг тегіндес христиан пасторын өлтірді. 2014 жылдың ақпан айында Ханойдағы Вьетнам үкіметінің өкілдері бүйрек ауруымен күресіп жатқан хмонг христиан көшбасшысы Дуонг Ван Минге медициналық көмек көрсетуден бас тартты. АҚШ-тың Халықаралық діни бостандық жөніндегі комиссиясы Лаоста және Вьетнамда лаос және хмонг халқына қарсы діни қуғын-сүргін мен діни бостандық бұзушылықтарын ресми түрде және үздіксіз құжаттап отыр. 2011 жылдың сәуір айында Қоғамдық саясатты талдау орталығы хмонг христиандарына шабуыл жасалып, дереу өлім жазасы орындалған жағдайларды зерттеді және құжаттады, оның ішінде төрт лаос хмонг христиандары болды.