Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Азияда шоғырланған тілдер тобы. Аустроазиялық тілдер (/ɒ//s//t//r//oʊ//.//eɪ//ʒ//i/'/æ//t//ɪ//k//, /,/ɔː// /) – Оңтүстік-Шығыс Азия, Оңтүстік Азия және Шығыс Азияның құрлықтарында кеңінен таралған үлкен тілдер тобы. Бұл тілдерде Вьетнам және Камбоджа халқының көпшілігі, сондай-ақ Таиланд, Лаос, Үндістан, Мьянма, Малайзия, Бангладеш, Непал және Қытайдың оңтүстік бөлігіндегі азшылықтар сөйлейді. Аустроазиялық тілдерде шамамен 117 миллион адам сөйлейді, олардың үштен екісі вьетнам тілінде сөйлейді. Аустроазиялық тілдердің ішінде тек вьетнам, кхмер және мон тілдері ғана тарихи жазбаларда ұзақ сақталған. Қазіргі уақытта тек екеуі ғана тәуелсіз мемлекеттердің мемлекеттік тілдері болып саналады: Вьетнамдағы вьетнам тілі және Камбоджадағы кхмер тілі. Мон тілі Мьянма мен Таиландта мойындалған халық тілі, ал Ва тілі Мьянмадағы де-факто автономиялы Ва штатында «мойындалған мемлекеттік тіл» мәртебесіне ие. Сантали тілі – Үндістанның 22 тілінің бірі. Тілдер отбасының қалған бөлігі азшылық топтарымен сөйлеседі және мемлекеттік мәртебесі жоқ. Ethnologue 168 австроазиялық тілді анықтады. Олар он үш толыққанды отбасыны құрайды (сонымен қатар, нашар зерттелген Шомпен тілін оның төртіншісі деп есептеуге болады), олар дәстүрлі түрде Мон-Кхмер және Мунда болып екіге бөлінеді. Алайда, бір жаңа жіктеме үш топты (Мунда, Мон-Кхмер және Хаси-Хмуик) ұсынады, ал тағы бірі Мон-Кхмерді жеке таксон ретінде қарастырмай, оны тілдер отбасымен теңестіреді. Аустроазиялық тілдер Оңтүстік-Шығыс Азияның түпкілікті тілдері болып саналады, ал көршілес Кра-Дай, Хмонг-Мьен, Аустронезия және Сино-Тибет тілдері кейінірек көшіп келген. Атының сөзбе-сөз мағынасына қарамастан, Оңтүстік Азияда тек үш австроазиялық тармағы қолданылады: Хасик, Мунда және Никобар.
The Austroasiatic languages (,/ɒ//s//t//r//oʊ//.//eɪ//ʒ//i/'/æ//t//ɪ//k//, /,/ɔː// / ) are a large language family spoken throughout mainland Southeast Asia, South Asia and East Asia. These languages are natively spoken by the majority of the population in Vietnam and Cambodia, and by minority populations scattered throughout parts of Thailand, Laos, India, Myanmar, Malaysia, Bangladesh, Nepal, and southern China. Approximately 117 million people speak an Austroasiatic language, of which more than two thirds are Vietnamese speakers. Of the Austroasiatic languages, only Vietnamese, Khmer, and Mon have lengthy, established presences in the historical record. Only two are presently considered to be the national languages of sovereign states: Vietnamese in Vietnam, and Khmer in Cambodia. The Mon language is a recognized indigenous language in Myanmar and Thailand, while the Wa language is a "recognized national language" in the de facto autonomous Wa State within Myanmar. Santali is one of the 22 scheduled languages of India. The remainder of the family's languages are spoken by minority groups and have no official status. Ethnologue identifies 168 Austroasiatic languages. These form thirteen established families (plus perhaps Shompen, which is poorly attested, as a fourteenth), which have traditionally been grouped into two, as Mon–Khmer, and Munda. However, one recent classification posits three groups (Munda, Mon Khmer, and Khasi–Khmuic), while another has abandoned Mon–Khmer as a taxon altogether, making it synonymous with the larger family. Austroasiatic languages appear to be the extant autochthonous languages in mainland Southeast Asia, with the neighboring Kra–Dai, Hmong Mien, Austronesian, and Sino Tibetan languages having arrived via later migrations. Despite the literal meaning of its name, only three Austroasiatic branches are actually spoken in South Asia: Khasic, Munda, and Nicobarese.
Типологиясы
Сөз құрылымына қатысты, австроазиялық тілдер иамбикалық "жартылай екі буынды" үлгісімен белгілі, негізгі есімдер мен етістіктер бастапқы, баса көрсетілмеген, азайтылған буыннан басталып, содан кейін баса көрсетілген толық буыннан тұрады. Бұл пресиллабтардың азаюы нәтижесінде, қазіргі тілдерде CVC буындарынан бастап, дауыссыз топтамаларға дейін, тіпті жалғыз дауыссыздарға дейін, себептік префикс сияқты, бірдей түпнұсқа австроазиялық префикстердің әртүрлі фонологиялық пішіндері пайда болды. Сөз жасауға келетін болсақ, көптеген австроазиялық тілдерде түрлі туынды префикстер бар, көбінде инфикстер кездеседі, бірақ мунда тілдерінен басқа көптеген тармақтарда суффикстер мүлдем жоқ, ал басқа австроазиялық тармақтарда кейбір мамандандырылған ерекшеліктер сақталған. Австроазиялық тілдерді ерекшелендіретін қасиеттері – өте кең дауыстылар тізімі және әлдебір регистрлік қарама-қайшылықты қолдану, яғни модальдық (қалыпты) дауыс пен демді (бос) дауыс немесе модальдық дауыс пен сыңғырлаған дауыс арасындағы айырмашылық. Пейрикалық тармақтағы тілдерде және кейбір виеттік тармақтағы тілдерде үш немесе тіпті төрт деңгейлі дауысты қарама-қайшылық болуы мүмкін. Дегенмен, кейбір австроазиялық тілдер көбірек дифтонгтарды дамыту арқылы немесе кейбір жағдайларда, мысалы, вьетнам тілінде тоногенез процесі арқылы регистрлік қарама-қайшылықты жоғалтты. Вьетнам тілі қытай тілінің күшті ықпалына ішкіріп, бастапқы австроазиялық фонологиялық ерекшеліктерін жоғалтқан, қазір Оңтүстік Қытай тілдеріне ұқсап кеткен, ал санскрит тілінің ықпалы зор болған кхмер тілі, әдеттегі австроазиялық құрылымын сақтап қалған.
Ішкі жіктеу
Тіл біліміндегі мамандар дәстүрлі түрде австроазиялық тілдердің екі негізгі тобын бөліп қарастырады: Оңтүстік-Шығыс Азия, Солтүстік-Шығыс Үндістан және Никобар аралдарындағы мон-кхмер тілдері мен Шығыс және Орталық Үндістанның, сондай-ақ Бангладеш пен Непалдың бір бөлігіндегі мунда тілдері. Дегенмен, осы жіктемеге қатысты ешқандай нақты дәлел жарияланған емес. Төменде қалың әріппен көрсетілген әрбір тілдік отбасы жарамды клад ретінде мойындалады. Ал, австроазиялық тілдер ішіндегі осы отбасылардың арақатынасы күмәнді және талқыланып келеді. Дәстүрлі жіктемеден өзге, жақында ұсынылған екі жаңа ұсыныс бар, олардың ешқайсысы дәстүрлі "мон-кхмер" бірлігін жарамды деп талмайды. Алайда, бәсекелес жіктемелер үшін қолданылған деректердің көп бөлігі жарияланбағандықтан, оларды тәртіптік сараптамадан өткізу мүмкін емес. Сонымен қатар, австроазиялық тілдердің тағы бірнеше тармағы Суматрадағы ачех тілінде (Дифлот), Вьетнамның чамик тілдерінде және Борнеодағы жер-даяк тілдерінде сақталған болуы мүмкін деген пікірлер де бар (Аделаар 1995).
Сидвелл (2009-2015 жж.)
Пол Сидвелл (2009), 36 тілдің лексико-статистикалық салыстыруын жасаған, қарыз сөздерді алып тастауға жеткілікті танымал, ішкі тармақталудың аз дәлелін табады, бірақ ол баһнар және катуи тілдері арасындағы байланыстың күшею аймағын анықтады. Сондықтан географиялық тұрғыдан алысқан мунда және никобар тілдерінен басқа, барлық тармақтардың тілдері баһнар және катуи тілдеріне жақындаған сайын, оларға ұқсастығы артады, ешқандай айқын жаңалықтарсыз. Осылайша, ол консервативті көзқараспен, қазіргі деректер бойынша австроазиялық тілдердің он үш тармағын тең қашықтықта деп қарастыру керек. Сидвелл және Бленч (2011) бұл ұсынысты егжей-тегжейлі талқылап, хаси-палаунг тобының жақсы дәлелденгенін, және оның хмуик тілімен де тығыз байланысты болуы мүмкін екенін атап өтті. Егер осылай болса, Сидвелл мен Бленч хаси тілінің палаунг тілінен батысқа қарай тараған ерте тармақ болғанын болжайды. Сидвелл және Бленч (2011) шомпен тілін қосымша тармақ ретінде ұсынады және вьето-катуи тілдерінің байланысын зерттеуге тұрарлық деп санайды. Дегенмен, жалпы алғанда, бұл тіл отбасының тереңдеген құрылымның қалыптасуына мүмкіндік бермейтіндей тез әртараптанғаны есептеледі, себебі Сидвеллдің пікірінше, прото-австроазиялық тілдер орталық Меконг өзенінің аңғарынан салыстырмалы түрде жылдам тараған. Кейін Сидвелл (2015a: 179) никобар тілдерінің аслиан тілдерімен, хаси және палаунг тілдерінің бір-бірімен топтасқанын ұсынды. Келесі есептеу филогенетикалық талдау (Сидвелл 2015б) австроазиялық тілдердің тармақтарында толық кесу сияқты емес, керісінше, бос ұялы құрылым болуы мүмкін екенін көрсетті, шығыс-батыс бөлінісі (мунда, хаси, палаунг және хмуик тілдерінің қалған барлық тармақтардан батыс топты құрайтыны) қазіргі уақыттан 7000 жыл бұрын пайда болған болуы мүмкін. Алайда, ол бұл бөліністі күмәнді деп санайды. Есептеу филогенетикалық лингвистиканы соңғы археологиялық зерттеулермен біріктіре отырып, Пол Сидвелл (2015c) Меконг өзені гипотезасын одан әрі кеңейтіп, австроазиялық тілдердің түптеп келгенде Индокитайға Қытайдың оңтүстігіндегі Линнань аймағынан тарағанын, ал кейіннен Меконг өзені арқылы таралу Оңтүстік Қытайдан неолит дәуіріндегі шаруалардың алғашқы келуінен кейін болғанын ұсынды. Сидвелл (2015c) австроазиялық тілдердің б.з.д. 5000 жылы Оңтүстік-Шығыс Азияның неолит дәуірінде бөліне бастағанын болжайды, ал барлық негізгі тармақтары б.з.д. 4000 жылға дейін қалыптасқан. Австроазиялық тілдер отбасы күріш шаруашылығының Индокитайға келгенімен байланысты шамамен 4000 жыл бұрын тез әртараптанған, бірақ прото-австроазиялық тілдің бастауы осы мерзімнен ертерек деп атап өтеді. Прото-австроазиялық тілдің лексикасын ерте және кеш қабаттарға бөлуге болады. Ерте қабатқа дене мүшелері, жануарлардың аттары, табиғи нысандар және есімдіктер сияқты негізгі лексика кіреді, ал мәдени заттардың аттары (ауыл шаруашылығы терминдері және мәдени артефакттарға қатысты сөздер, оларды прото-австроазиялық тілінде қайта құруға болады) кейінгі қабаттың бір бөлігін құрайды. Роджер Бленч (2017) сумен байланысты тіршілік ету стратегияларына қатысты сөздер (қайықтар, су жолдары, өзен фаунасы және балық аулау әдістері сияқты) прото-австроазиялық тілінде қайта құруға болатынын болжайды. Бленч (2017) «өзен, аңғар», «қайық», «балық», «күлті», «қайың», «шаян», «шаян» (Орталық австроазиялық), «қақа», «құба», «құбыршық», «құс», «балық аулау құсы» және «балық тұзағы» сөздері үшін кең таралған австроазиялық түбірлерді анықтады. Солтүстік Индокитайда (солтүстік Вьетнам, Лаос және басқа да жақын маңдағы аймақтарда) ауыл шаруашылығының пайда болуына қатысты археологиялық дәлелдер шамамен 4000 жыл бұрынғыға (б.з.д. 2000 жыл) дейін жетеді, ал ауыл шаруашылығы түптеп келгенде Янцзы өзені аңғарында 6000 жыл бұрын пайда болған. Прото-австроазиялық тілдің отанының Меконг өзенінің орталық аңғары емес, шамамен 4000-4500 жыл бұрынғы Қызыл өзеннің дельтасы болғанын ұсынады. Австроазиялық тілдер теңіз арқылы және өзен аңғарлары арқылы тараған. Хмуик, палаунг және хаси тілдерінің батысқа қарай таралуы нәтижесінде Қызыл өзен аңғарынан шыққан. Қазіргі таралуына сүйенсек, австроазиялық тілдердің жартысына жуығын (никобар және мунда тілдерін қоса алғанда) теңіз арқылы таралуымен байланысты анықтауға болады. Осылайша, бұл австроазиялық тілдердің өзен арқылы таралуының салыстырмалы түрде кеш болғанын көрсетеді, қытай-тибет тілдерінде сөйлейтіндердің өзенге байланысты емес ерекше мәдениеті болған. Сумен байланысты өмір салтын ұстанудан басқа, ертедегі австроазиялық тілдерде сөйлейтіндер мал шаруашылығына, егіндіктерге және жаңа типтегі су кемелеріне де қол жеткізген болуы мүмкін. Ертедегі австроазиялық тілдерде сөйлейтіндер су жолдары арқылы жылдам таралып, бұл аймақта бұрыннан қоныстанған қытай-тибет тілдерінде сөйлейтіндермен кездескен. (Сидвеллдің 2021 ж. еңбегінен цитата келтірілген) австроазиялық тілдердің 200 сөздік тізімін пайдаланып жасалған есептеу филогенетикалық талдауының нәтижесінде австроазиялық тілдердің тармақтарының ұялы құрылымы ұсынылған. Көптеген болжамды топтар байланысты болуы мүмкін. Паканик және шомпен тілдері қосылмаған.
Австрия тілдері
Аустроазиялық тілдері – австронезиялық тілдерін, сондай-ақ кейбір ұсыныстар бойынша кра-дай және хмонг-миен тілдерін де қамтитын, даулы австриялық гипотезаның ажырамас бөлігі болып табылады.
Хмонг-Мьен
Хмонг-миен және австроазиялық тілдер отбасылары арасында бірнеше лексикалық ұқсастықтар табылды (Ратлифф 2010), олардың кейбіреулерін бұрын Хаудрикорт (1951) ұсынған. Бұл Янгцзы өзені бойындағы туыстық қатынасқа немесе ерте тілдік байланысқа нұсқауы мүмкін. Цай (және басқалар 2011) мәліметтері бойынша, хмонг-миен халқы генетикалық тұрғыдан австроазиялық тілдерінде сөйлейтін адамдармен байланысты, ал олардың тілдері қытай-тибет тілдерінің, әсіресе тибет-бұрма тілдерінің күшті ықпалында болған.
Үнді-арий тілдері
Аустроазиялық тілдердің үнді-арий тілдеріне, оның ішінде санскрит және орта үнді-арий тілдеріне белгілі бір әсер еткендігі туралы пікір бар. Үнді тіл біліміндегі маман Сунити Кумар Чаттерджи хинди, пәнджәби және бенгал тілдеріндегі есімдердің бір бөлігінің мунда тілдерінен қабылданғанын көрсетті. Бұған қоса, француз тіл біліміндегі маман Жан Прилюски австроазиялық аймақтың ертегілері мен үнді мифологиясындағы Мацьяганда (Махабхаратадағы Сатьявати) және Нагалар туралы әңгімелердің ұқсастығын айтты.
Аустроазиялық көші-қон және археогенетика
Мицуру Сакитани болжайды, Оңтүстік Қытайдағы австроазиялық халықтарда және басқа этностарда кең таралған O1b1 гаплогруппасы, ал бүгінгі жапондықтар мен корейлерде кең таралған O1b2 гаплогруппасы Оңтүстік Қытайдан ертедегі күріш шаруашылығын таратушылар болған. Тағы бір зерттеу O1b1 гаплогруппасының негізгі австроазиялық аталық тұқым, ал O1b2 корейлер мен яойлардың "австроазиялыққа жақын" тұқымы екенін көрсетеді. Липсон және авторлар тобының (2018) толық геномдық зерттеуі австроазиялық тілдердің Оңтүстік-Шығыс Азияда таралуымен байланысты ерекше тұқымды анықтады, оны Вьетнамның солтүстігіндегі Қызыл өзен дельтасындағы Мэн Бау қонысының (шамамен б.з.д. 2000 жыл) неолиттік шаруаларының қалдықтарынан, сондай-ақ Таиландтағы Бан Чанг және Камбоджадағы Ват Комну қоныстарынан табуға болады. Бұл австроазиялық тұқымды австронезиялық халықтардың туысқан тобы ретінде қарастыруға болады, олар шығыс Еуразияның терең айырмашылығы бар көзінен (авторлар қазіргі заманғы Андаман аңшы-жинақшы тобы Онегемен генетикалық дрейфті бөліседі деп есептейді) шамамен 30% араласуға ұшыраған. Ол Оңтүстік-Шығыс Азияның қазіргі австроазиялық тілді топтарына, мысалы, Млабри және Никобар халқына, сондай-ақ Оңтүстік Азияның австроазиялық мунда тілді топтарына (мысалы, Джуанг) жатады. Суматра мен Борнеодағы австронезиялық тілді топтарда да австроазиялық тектің маңызды деңгейлері анықталды. Оңтүстік Қытайдағы австроазиялық тілді топтар (мысалы, Юньнаньдағы Ва және Бланг) негізінен континенттік Оңтүстік-Шығыс Азияның неолиттік шаруаларының тегін алып жүреді, бірақ тибет-бұрма және кра-дай тілдерінің таралуымен байланысты солтүстік және оңтүстік Шығыс Азияның генетикалық ағынына да ие.
Үндістанға көші-қон
Чаубей және басқалардың сөзінше, "Қазіргі Үндістанда австроазиялық тілдерінде сөйлейтін адамдар Оңтүстік-Шығыс Азиядан таралып, содан кейін жергілікті үнді халқымен гендік араласу арқылы пайда болған". Риччо және басқалар мунда халқының Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген австроазиялық көшіп келушілерден тарағанын айтады. Жанг және басқалардың зерттеулеріне сәйкес, австроазиялықтардың Оңтүстік-Шығыс Азиядан Үндістанға қоныс аударуы Соңғы мұз дәуірінің ең жоғары шегінен кейін, шамамен 10 000 жыл бұрын болған. Арункумар және басқалар Оңтүстік-Шығыс Азиядан австроазиялықтардың қоныс аударуы Солтүстік-Шығыс Үндістанға 5,2 ± 0,6 мың жыл бұрын, ал Шығыс Үндістанға 4,3 ± 0,2 мың жыл бұрын жүргенін көрсетеді.