Кіріспе
Солтүстік Америкадағы Юкатан жарты аралы (, /j//uː//k//ə/'t//ɑː//n/, сондай-ақ /UK/, /j//ʊ//k// /, /US// /'/t//æ//n//, /, /j//uː//k//ɑː/'/t//ɑː//n/; lang es ɟʝukaˈtan) – Мексиканың оңтүстік-шығысында және Белиз мен Гватемаланың іргелес аймақтарында орналасқан ірі жарты арал. Жарты арал солтүстік-шығысқа қарай созылып, солтүстік және батыстағы Мексика шығанағын шығыстағы Кариб теңізінен бөліп тұрады. Жарты аралдың солтүстік-шығыс бөлігі мен Куба арасындағы Юкатан бұғазы екі су алабын байланыстырады. Жарты аралдың ауданы шамамен құрайды. Оның рельефі төмен және көбінесе кеуекті әктастан тұрады. Алғашқы саяхатшылардың бірі Франсиско Эрнандес де Кордоба 1517 жылы жарты аралға келген кезде, белгілі бір елді мекеннің атын сұрағанда, юкатек майя тілінде "Мен түсінбеймін" деген жауап алды, ол испандықтарға "Юкатан" деп естілді. Осы мифтік кездесудің әртүрлі интерпретациялары туралы Castañeda 2002 name=for name info еңбегінде талқыланады: Бұл аңыз алғаш рет Хернан Кортес Карл V-ге жолдаған хатында айтылған. Екінші маңызды теория бойынша, атау юка өсімдігімен байланысты болуы мүмкін, бұл туралы Берналь Диас дель Кастильо жазған.
The Yucatán Peninsula (,/j//uː//k//ə/'/t//ɑː//n/, also /UK/,/j//ʊ//k// /, /US// /'/t//æ//n//, /,/j//uː//k//ɑː/'/t//ɑː//n/; lang es ɟʝukaˈtan) is a large peninsula in southeast Mexico and adjacent portions of Belize and Guatemala. The peninsula extends towards the northeast, separating the Gulf of Mexico to the north and west of the peninsula from the Caribbean Sea to the east. The Yucatán Channel, between the northeastern corner of the peninsula and Cuba, connects the two bodies of water. The peninsula is approximately in area. It has low relief and is almost entirely composed of porous limestone. In the first one, Francisco Hernández de Córdoba, having first arrived to the peninsula in 1517, inquired the name of a certain settlement and the response in Yucatec Mayan was "I don't understand", which sounded like yucatán to the Spaniards. For discussion of the different interpretations of this somewhat mythic encounter, see Castañeda 2002|name=for name info, see: This origin story was first told by Hernán Cortés in his letters to Charles V. The second major theory is that the name is in some way related to the yuca crop, as written by Bernal Díaz del Castillo.
Тарих
[[Файл:Chicxulub әсері суретшінің әсері.jpg|thumb|250px|right|Суретшінің көзқарасы бойынша, күкіртке бай Юкатан түбегінің тропикалық, азақ теңізіне астероидтың құлауы. Бұл орасан зор астероидтың шамамен 66 миллион жыл бұрын болған соқтығысы, құс емес динозаврлар мен Жердегі көптеген басқа да түрлердің жаппай жойылуына себеп болды деп саналады.
Тарихқа дейінгі дәуір
2020 жылы Жеронимо Авилес басқарған су асты археологиялық экспедициясы, Ярым аралдағы Кинтана-Ру штатындағы Тулум археологиялық ескерткішіне жақын Чан-Хол үңгірін қазып, кем дегенде 9900 жыл бұрын өмір сүрген, шамамен 30 жастағы әйелдің қаңқасын тапты. Краниометриялық өлшемдерге сәйкес, бас сүйегі мезоцефалиялық үлгіге жатады, Тюлум үңгірлерінен табылған басқа үш бас сүйек сияқты. Әйелдің бас сүйегіндегі үш түрлі із, оның қатты нәрсемен соққыға ұшқанын және бас сүйегінің сүйектерінің сынықтарға дейін зақымданғанын көрсетеді. Сондай-ақ, оның бас сүйегінде сифилис бактериясының туысынан туғандай кратер тәрізді деформациялар мен тіндердің өзгеруі байқалды. Зерттеуді жетекшілік еткен Вольфганг Стиннесбектің сөзіне қарағанда, «Бұл әйелдің өмірі өте қиын болған және өте қайғылы аяқталған сияқты. Әрине, бұл болжам, бірақ бас сүйегіндегі жарақаттар мен патологиялық деформацияларды ескере отырып, оның тобынан қуылған болуы мүмкін, ал үңгірде өлтірілген немесе өлмекке тасталған болуы ықтимал». Жаңадан табылған қаңқа Чан-Хол 2 орнынан 140 метр қашықтықта табылған. Археологтар суға түсушілердің жоғалған Чан-Хол 2 қалдықтарын тапқан деп болжаған, бірақ талдаулар бұл болжамның дұрыс еместігін көрсетті. Стиннесбек жаңа сүйектерді Чан-Хол 2-нің ескі фотосуреттерімен салыстырып, екі скелеттің екі түрлі адамға тиесілі екенін анықтады. Олардың ерекшеліктеріне байланысты, зерттеудің ынтымақтас зерттеушісі Сэмюэл Ренни плейстоценнен голоценге өту кезеңінде Мексикада бөлек өмір сүрген кем дегенде екі морфологиялық түрлі топ болғанын ұсынды.
Майя
Майяның негізгі археологиялық орындарын көрсететін Юкатан түбегінің рельефтік картасы. Юкатан түбегі ежелгі майялардың жазығының маңызды бөлігін құрайды және Майя өркениетінің орталық орны болған. Майя мәдениеті Юкатан түбегінің оңтүстігіне қарай Гватемала, Гондурас және Чиапас таулы аймақтарына дейін тараған. Түбек бойында көптеген Майя археологиялық орындары бар; олардың ең танымалдары Чичен-Ица, Коба, Тулум және Уксмал. Аймақ тұрғындарының көп бөлігін Майяның түпкілікті халқы мен Майя тегі бар метистер құрайды, ал Майя тілдері бұл жерде кеңінен қолданылады.
Су ресурстары
Бүкіл жарты аралдың өте карстық табиғатына байланысты, солтүстік жартысында жер үсті өзендері жоқ. Көлдер мен батпақтар кездесетін жерлерде су лайлы және көбінесе ішуге жарамсыз. Жағалау орналасуының нәтижесінде, бүкіл жарты арал қалың, тығыздығы біркелкі жағалау сулы-жер асты қабатымен жабылып жатыр, онда атмосфералық судан пайда болған тұщы су линзасы, жағалау бойынан келген тұзды судың үстінде орналасқан. Аймақтағы мыңдаған шұңғырлар, соқпақтар (сеноттар) жер асты су жүйесіне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Сеноттар ежелгі және қазіргі майя халқы үшін ұзақ жылдардан бері маңызды су көзі болып табылады.
Экология
Жарым аралдағы өсімдік жамылғысы мен өсімдік қоғамдастығы солтүстіктен оңтүстікке қарай өзгеріп отырады. Юкатан құрғақ ормандары құрғақ солтүстік-батыс жарты аралды алып жатыр, олар құрғақ ормандар, бұталы жерлер және кактус бұталарынан тұрады. Юкатанның ылғалды ормандары жарты аралдың орталық және шығыс бөліктерінде кездеседі, олар жартылай күрделі ормандармен сипатталады, онда ағаштардың 25-50% жазғы құрғақ маусымда жапырақтарын қырып тастайды. Белиздің қарағай ормандары Белиздің орталық бөлігіндегі бірнеше анклавтарда табылған. Жарты аралдың ең оңтүстік бөлігі Петен-Вера Cruz ылғалды ормандар аймағында, мәңгі жасыл жаңбыр орманында орналасқан. Солтүстік Гватемала (Эль-Петен), Мексика (Кампече және Кинтана-Роо) және батыс Белиз әлі де Орталық Америкадағы ең үлкен үздіксіз тропикалық жаңбыр ормандарының кең аумағын қамтиды. Дегенмен, бұл ормандар кең ауқымды ормандарды жоюға ұшырап отыр. Маңгрлер жағалау бойында өседі, оңтүстік-батыста Лагуна де Терминос маңындағы Усумасинта маңгрлері, батыс жағалаудағы Петенес маңгрлері, жарты аралдың солтүстік жағалауындағы Риа Лагартос маңгрлері, ал Кариб теңізі бойындағы шығыста Майя дәлізі маңгрлері және Белиз жағалауы маңгрлері кездеседі.
Халық саны
Юкатан түбегінің барлық аймақтарында халық саны әртүрлі. Халық тығыздығы және этникалық құрамы – жалпы халық санына әсер ететін екі маңызды фактор. Юкатан штатындағы Мерида қаласы және оның төңірегіндегі аймақ ең көп халыққа ие, ал Кинтана-Роо штаты түбектегі ең сирек қоныстанған аймақ болып табылады. Этникалық құрамына келетін болсақ, халықтың көп бөлігі майя және метистерден тұрады.