Кіріспе

Австралияға тән сүтқоректілердің бір түрі.

Солтүстік квокл (Dasyurus hallucatus), сонымен қатар солтүстік тума мысық, Солтүстік Австралия тума мысығы немесе сатанелл деп те аталады, ол Австралияға тән ет жейтін сүтқоректі жануар.

Таксономия

Солтүстік құл – Dasyuridae тұқымдасының мүшесі және көбінесе Австралияның ең ерекше құлы болып саналады. Австралияда тағы үш құл түрі, ал Жаңа Гвинея аралында тағы екі түрі кездеседі, олардың барлығы қазіргі уақытта Dasyurus тұқымдасына жатады. Солтүстік құлды алғаш рет 1842 жылы табиғатты зерттеуші және жазушы Джон Гулд сипаттады, ол оған hallucatus деген ерекше атау берді, бұл оның бірінші саусағы ерекше екенін көрсетеді. Бұл түр кейде жеке Satanellus тұқымдасына жатқызылған. 1920 жылдары солтүстік құлдың төрт түрлі морфологиялық нысаны анықталды, бірақ соңғы популяциялық геномдық талдау көрсеткендей, бұл нысандар түрдің таралу аймағындағы генетикалық айырмашылыққа сәйкес келмейді. Түр ішінде үш негізгі популяциялық геномдық кластер бар, олар Квинсленд, Солтүстік территория және Батыс Австралия аймандарының популяцияларына сәйкес келеді. Әйелдер еркектерге қарағанда кішірек, ересек әйелдердің салмағы арасында, ал ересек еркектердің салмағы болады. Бас және дене ұзындығы ересек еркектерде ал эми ересек әйелдерде дей шамада. Құйрық ұзындығы арасында өзгереді.
Солтүстік құлдар негізінен жәндіктермен қоректенеді, сонымен қатар ет тәрізді жемістерді (әсіресе інжірді) және кішкентай сүтқоректілер, құстар, кесірткелер, жыландар мен бақалар сияқты көптеген омыртқалы жануарларды жейді. Олар жол азабынан қалған жануарлардың денелерін, кемпингтер маңында және қоқыс жәшіктерінде де тамақтанады. Бұл түрдің ерекше ерекшелігі – аталықтары жұптасқаннан кейін толық қырылып, аналықтарын жас ұрпақты тәрбиелеуге жалғыз қалдырады. Әйелдерде қапшада сегіз сүт безі болады, бірақ олар сегізден астам бала туады, олар қапшаға жетіп, тірі қалу үшін сүт безіне ие болу үшін күресуі керек. Батыс Австралияның Кимберли аймағында жүргізілген зерттеуде еркектердің тестостерон деңгейі шілдеде ең жоғары деңгейге жетеді, ал әйелдер шілде немесе тамыз айларында туады. Табиғатта аталықтар шамамен бір жыл өмір сүреді, ал жабайы әйелдің ең ұзақ тіршілік ету мерзімі үш жылды құрайды.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Солтүстік кволл Батыс Австралияның Пилбара аймағынан Солтүстік территория арқылы Квинслендтің оңтүстік-шығысына дейін қоныстанды. Олардың тарихи ареалы Квинслендтің оңтүстік-шығысынан Батыс Австралиядағы Кимберлиге дейін үздіксіз созылған. Бірнеше шашыраңқы популяциялары бар. Бұл кволл түрі тасты жоталар мен ашық эвкалипт ормандарында ең көп кездеседі. Түрдің кездесу тіркелімдерін талдау, тасты жерлер олар үшін маңызды екенін көрсетті. Солтүстік кволлдар Австралияның еуропалықтар тарапынан отарлануынан бері қатты азайды, Солтүстік территориядағы бір зерттеу олардың ареалының шамамен 60%-ға қысқарғанын анықтады.

Қорғау мәртебесі

Қазіргі уақытта IUCN солтүстік квеллді құрып кету қаупі төнген түр ретінде жіктейді. Қаққабақ жабайы бастапқыда Квинслендте пайда болған, бірақ қазір Какаду ұлттық паркі мен Дарвин аймағын қоса алғанда, Солтүстік территорияның жоғарғы бөлігін алып, Батыс Австралияның Кимберли аймағына енген, онда Кунунура мен Аргайл көлі маңында бекініп алған. Қаққабақ жабайының Какадуға шапқыншылығынан кейін бір зерттеу алаңында квеллдер жойылып, екінші бір алаңда 45-тен 5-ке дейін азайды. Солтүстік квеллдің Top End аймағының көп бөлігінде таралу аймағы қаққабақ жабайының таралу аймағымен толығымен жабысқан кезде жойылу қаупі бар. Дегенмен, солтүстік квеллдердің қалдық популяциялары Квинслендте әлі де сақталған, онда қаққабақ жабайы ондаған жылдар бойы кездеседі. Бұл Квинслендтегі квелл популяциясы табиғи түрде қаққабақ жабайыдан аулақ жүреді (қашықтан бақыланатын камераларда байқалғандай). Какадудағы қаққабақ жабайының соңғы шапқыншылығы кезінде зерттелген солтүстік квелл популяцияларының бірінде шапқыншылықтан аман қалған бірнеше жеке тұлға болды. Бұл жеке тұлғалар, Квинслендтегі квеллдерге ұқсас, қаққабақ жабайыға генетикалық тұрғыдан қарсы тұратын болды. 2003 жылы солтүстік квеллдерді қорғау мақсатында көптеген квеллдер Арнем жерінің жағалауындағы қаққабақ жабайыдан таза ағылшын компаниясы аралдарына (Астел және Побассу аралдары) көшірілді. Бұл аралдарда квеллдер өркендеді, 2014 жылға қарай Астель аралында 2193 әйел солтүстік квелл болды. 2017 жылы Астел аралынан квеллдер жиналып, шартты дәмділік арқылы қаққабақ жабайыға шабуыл жасамайтындай оқытылды және Какаду ұлттық паркіне қайта енгізілді. Бұл қайта енгізу әрекеті кезінде бұрын квеллдер болған, бірақ қаққабақ жабайының шапқыншылығынан кейін жергілікті түрде жойылып кеткен Какаду аймағына қаққабақ жабайыға оқытылған (22) және қаққабақ жабайы туралы білімі жоқ (9) солтүстік квеллдер жіберілді. Қаққабақ жабайыға оқытылған квеллдер оқытылмағандарға қарағанда ұзақ өмір сүргенімен, бұл популяция ақырында динголардың жыртқыштығынан жылдам жойылып кетті. Кейіннен Астель аралы мен материктік Квинслендтегі квеллдердің жыртқыштарға қарсы мінез-құлқын салыстырған зерттеулер осы аралда сақталған квеллдердің кем дегенде 3500 және 150 жыл бойы Австралия материгінде бірге эволюциялаған жыртқыштар – динго мен мысықтарды тану және олардан аулақ болу қабілетін жоғалтқанын анықтады. Бұл зерттеулер аңшылардан толық оқшауланған жануарлар табиғи іріктеу арқылы сақталмай қалғанда, аңшыларға қарсы дамыған мінез-құлқын тез жоғалтатынын көрсетеді, бұл жағдайда тек 13 ұрпақ ішінде. Зерттеулер бір популяцияны немесе тіпті бірнеше популяцияны сақтау геномдық өзгерудің елеулі мөлшерін және түрлердің бейімделу қабілетін жоғалтудың алдын алмайды екенін көрсетті. Жобаға Австралия үкіметінің қоршаған ортаны қалпына келтіру қорынан грант қаржысы бөлінді. Жергілікті Kundjeyhmi, Kundedjnjenghmi және Mayali тілдерінде қаққабақ жабайы Kunwinjku тілінде djabbo, ал Wunambal тілінде wijingarri деп аталады. Батыс Арнем жеріндегі (Солтүстік территория) Куньюинку халқы djabbo-ны «жақсы тағам» деп санайды.

Жалпы сілтемелер

Брейтуайт, Р. В. & Р. Дж. Бегг (1995), "Солтүстік кволл", Рональд Страхан, Австралияның сүтқоректілері, Рид Букс.
Оуквуд, М. 2000. Солтүстік Австралияның жазық саваннасындағы солтүстік кволл (Dasyurus hallucatus) популяциясының көбеюі және демографиясы. Австралия зоология журналы 48, 519–539.
Оуквуд, М. және Спратт, Д. 2000. Солтүстік кволлдың (Dasyurus hallucatus, Marsupialia: Dasyuridae) тропикалық саваннадағы (Солтүстік территория) паразиттері. Австралия зоология журналы 48, 79–90.
Оуквуд, М., Брэдли, А. Ж., және Кокберн, А. 2001. Ірі сумкалы жануарларда бір реттік көбею. Лондон Корольдік қоғамының еңбектері, B. 268, 407–411.
Оуквуд, М. 2004. Жыныстан кейінгі өлім. Биолог 51, 5–8.
Оуквуд, М. 2004. Көшкін нүктелердің жоғалуы. Nature Australia 26, 26–35.