Кіріспе

Қарағайлар тұқымдасы

Pinus roxburghii, көбінесе шыршалы қарағай немесе ұзақ жапырақты үнді қарағайы деп аталады, Гималай тауларына тән қарағай түрі. Ол Уильям Роксбургтың есімімен аталған.

Сипаттама

Pinus roxburghii – үлкен ағаш, діңінің диаметрі 15 метрге жетеді, ерекшелігі – қабығы қызыл қоңыр, қалың және діңінің түбінде терең жарылысқан, ал жоғарғы бөлігінде жұқарақ және қабыршақты. Жапырақтары ине тәрізді, үштен бірге шоғырланған, өте жіңішке, ұзын және айқын сары-жасыл түсті. Шишанкалары жұмыртқа-конустық пішіндес, жабық күйінде ұзын және кең, бастапқыда жасыл, 24 айда жылтыр қоңыр түске дейін пісіп жетеді. Олар келесі бір жылдың ішінде немесе орман өртінен қызғаннан кейін тұқымдарды шығару үшін баяу ашылады, шамамен кең ашылады. Тұқымдары ұзын, қанатты және жел арқылы таралады.

Ұқсас түрлер

Pinus roxburghii P. canariensis (Канария аралдары қарағайы), P. brutia (түрік қарағайы) және P. pinaster (жағажай қарағайы) сияқты түрлермен тығыз байланысты, олардың көптеген қасиеттерін бөліседі. Бұл салыстырмалы түрде тұрақты түр, өсімдік таралу аймағының барлық бөлігінде морфологиясы өзгеріссіз қалады.

Химия

Pinus roxburghii таксифолинге бай.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Туған жері Тибет пен Ауғанстаннан бастап Пәкістан арқылы, Солтүстік Үндістанның (Джамму мен Кашмир, Химачал Прадеш, Уттаракханд, Сикким және Аруначал Прадеш), Непал мен Бутаннан Мьянмаға дейін созылады. Гималайдың басқа қарағайларына қарағанда көбінесе төменгі биіктікте кездеседі, кейде жоғарылай көтеріледі. Гималайдың басқа қарағайлары – P. wallichiana (көк қарағай), P. bhutanica (Бутан ақ қарағай), P. armandii (қытай ақ қарағай), P. gerardiana (чильгоза қарағай), P. densata (сиканг қарағай) және P. kesiya (хаси қарағай).

Экология

Оның тамыры шалғын болғандықтан, топырақ эрозиясына, әсіресе Гималайда оның себепкер екендігі айтылады. Жерге түскен инелері арқылы топырақты қышқылданып, айналасындағы өсімдіктердің өсуіне кедерес жасайды. Көбінесе, осы ағаштардың астындағы орман төсегінде жиналған инелердің қалың қабаты көптеген кәдімгі өсімдіктер мен ағаштардың өсуі үшін қолайсыз жағдай тудырады. Бұл ортада өсетін ең көп таралған ағаштар – рододендрон, банж емені (Quercus leucotrichophora) және Ericaceae тұқымдасына жататын ағаштар (жергілікті жерде eonr және lodar деп аталады). Бұл, мүмкін, олардың қалың қабығының оттан қорғауының нәтижесі болуы мүмкін. Гималай қызылшасы (Girardinia diversifolia) – бұл ағаш астында жақсы өсетін тағы бір өсімдік. Batrachedra silvatica көбелегінің дернәсілдері шыр қарағайдан басқа ешқандай өсімдікте табылған емес. Алу қаупі төнген ірі аққұйрық балықшы (Ardea insignis) шыр қарағайда қыстайды.

Қолданылуы

Чир қарағайы өз туған жерінде ағаш өнімдері үшін кеңінен егіледі, ол Солтүстік Пәкістан, Үндістан және Непалдың орман шаруашылығындағы ең маңызды ағаштардың бірі болып табылады. Жергілікті құрылыс мақсаттары үшін бұл ағаштың сүрегі жиі қолданылмайды, себебі ол басқа түрлермен салыстырғанда нашар және шіруға бейім. Дегенмен, төменгі биіктіктегі көптеген аймақтарда басқа таңдау жоқ, себебі бұл тропикалық ендіктерде төменгі жазықтықта өсетін басқа да ағаштар бар. Бұл қарағайдың діңі кең болғанда, қабығы жалпақ бөліктерге бөлінетіндей болады. Оның құрылымы фанераға ұқсас, бірақ жеке қабаттарында жылдар сақинасы болмайды. Жергілікті тұрғындар осы оңай кесілетін қабықты ыдыстардың қақпақтары сияқты пайдалы заттар жасауға қолданады. Аймақтың ұсталары осы қабықты пештерін жағу үшін отын ретінде ғана пайдаланады. Өрт немесе құрғақшылықтан өлген ескі ағаштардың сүрегіндегі шайырдың кристалдануы салдарынан ағаш өзгеріске ұшырайды. Бұл оған әртүрлі түстер (мөлдір сарыдан қою қызылға дейін) береді және оны хош иісті, сынғыш, шыны тәрізді етеді. Жергілікті тұрғындар "джукти" деп атайтын бұл ағашқа от жағу оңай, себебі ол суға тоймайды. Оны от жағуға және тіпті жарық беруге қолданады, өйткені ағаштың кішкентай бөлігі ұзақ уақыт бойы жанады (оның шайырлылығының арқасында). Бұл аймақтағы барлық қылқан жапырақты ағаштардың ішінде тек P. roxburghii ғана осы мақсатқа толыққанды жарайды. Әр күзде бұл ағаштың құрғақ жапырақтары орман төңірегінде тығыз кілем құрайды, жергілікті тұрғындар оны ірі буынды етіп жинап, жыл бойы малдарына төсек ретінде пайдаланады. Жасыл жапырақтарынан кішкентай шағын щеткалар жасалады. Уттаракханд штатының Жаунсар Бавар аймағындағы жергілікті тұрғындар бұл ағашты, жергілікті диалектіде "салли" деп аталатын, көптеген мақсаттарда қолданады. Оны кейде ыстық және құрғақ аймақтардағы саябақтар мен бақтарда сәндік ағаш ретінде де егеді, онда оның ыстыққа және құрғақшылыққа төзімділігі бағаланады.

Қатты қышқыл

Сондай-ақ, ол шайыр алу үшін коммерциялық тұрғыда қолданылады. Шайырды дистилляциялау арқылы терпентин деп белгілі эфир майы және ұшпайтын қатыр алынады. Чир қарағайындағы қатыр мен терпентин майының арақатынасы тиісінше 75% және 22%, ал 3% жоғалады. Терпентин негізінен фармацевтикалық препараттарда, парфюмерия өнеркәсібінде, синтетикалық қарағай майын өндіруде, дезинфекциялау, инсектицидтер және денатурациялау үшін еріткіш ретінде қолданылады. Ол терпен химиялық заттарын синтездеу үшін маңызды шикізат болып табылады, олар желімдер, қағаз және резеңке сияқты көптеген салаларда қолданылады. Чир қарағайының қатыры негізінен қағаз, сабын, косметика, бояу, лак, резеңке және жылтырату өнеркәсіптерінде қолданылады. Бұдан басқа, линолеум, жарылғыш заттар, инсектицидтер мен дезинфекциялау құралдарын өндіруде, дәнекерлеуде, сыра қайнатуда және минералдарды байытуда көбіктендіргіш ретінде де қолданылады. Қазіргі уақытта Үндістан сапасы жақсырақ және арзан шетелдік шайыр импорттайды. Шайырдың сапасы пинен мөлшеріне байланысты. Импортталған шайырда 75–95% пинен, ал чир қарағай шайырында шамамен 25% пинен бар.