Кіріспе
Иса мен оның шәкірттері арамей тілінде сөйлеген деген пікірде көптеген ғалымдар келіседі. Бірінші ғасырда Яһудеяда арамей тілі кеңінен қолданылған. Исаның көп уақытын өткізген Ғалилеядағы Назарет және Қапарнаум ауылдары арамей тілінде сөйлейтін қауымдастықтар болған. Иса, әдетте, Иерусалимдегі арамей тілінен өзгеше ғалилеялық диалектіде сөйлеген болуы мүмкін. Әппасталарына берген символдық есімдерінен немесе лақап атынан, Исаның және кем дегенде бір шәкіртінің Яһудеядан келмеген адамдармен сөйлесу үшін грек тілінің койна түрін білгені анық көрінеді. Исаның діни мақсаттар үшін еврей тілін жақсы білгені де болжамды.
There exists a consensus among scholars that the language of Jesus and his disciples was Aramaic. Aramaic was the common language of Judea in the first century AD. The villages of Nazareth and Capernaum in Galilee, where Jesus spent most of his time, were Aramaic speaking communities. Jesus probably spoke a Galilean variant of the language, distinguishable from that of Jerusalem. Based on the symbolic renaming or nicknaming of some of his apostles it is also likely that Jesus and at least one of his apostles knew enough Koine Greek to converse with those not native to Judea. It is reasonable to assume that Jesus was well versed in Hebrew for religious purposes.
Мәдени және тілдік негіздер
Арамей тілі Неоассирия, Нео-Вавилон және Ахеменид империялары кезінде және одан кейін (б.з.д. 722–330 жж.) Шығыс Жерорта теңізі аймағының ортақ тілі болды және бірінші ғасырда да ортақ тіл ретінде сақталды. Грек тілінің маңыздылығы артып келе жатқанына қарамастан, арамей тілінің қолданысы да кеңейе берді, және шамамен 200 жылы Қасиетті жерде және Таяу Шығыстың басқа аймақтарындағы еврейлер арасында басым тілге айналды, содан бері жетінші ғасырға дейін ислам жаулауларына дейін сол күйінде қалып келді.
Өлі теңіздегі шиыршықтар
Өлі теңіздің омыртқалары археологы Игаэль Ядиннің айтуынша, арамей тілі еврейлердің тілі ретінде Симон Бар Кохбаның көтерілісіне (132-135 жж.) дейін қолданылған. Ядин зерттеген құжаттарда арамейден еврей тіліне көшу байқалды, олар Бар Кохба көтерілісі кезінде жазылған. Игаэль Ядин "Бар Кохба: Рим империясына қарсы соңғы еврей көтерілісінің аңыздық батырының қайта жаңғыруы" атты кітабында: "Қызығы, ертеректегі құжаттар арамей тілінде, ал кейінгілері еврей тілінде жазылған. Бұл өзгеріс, мүмкін, еврей тілін мемлекеттік тіл ретінде қайта орнатуды көздеген Бар Кохбаның арнайы бұйрығымен жасалған болуы мүмкін", - деп жазады. Сигалит Бен Сионның тағы бір кітабында Ядин: "Бұл өзгеріс еврей тілін жаңғыртуды және оны мемлекеттік тілге айналдыруды қалаған Бар Кохбаның бұйрығының нәтижесі болған сияқты", - деген. Ядин сол кезде арамей тілі кең таралған тіл болғанын атап көрсетеді.
Грек тіліндегі Жаңа келісімдегі арамей тіліндегі сөз тіркестері
Грек тіліндегі Жаңа Келісімде бірнеше семит сөздері транслитерацияланған. Мәтіннің өзі осындай семит түсіндірмелерінің тіліне сілтеме жасағанда, "иврит" / "жұдайы" деген мағынадағы сөздерді қолданады (Елшілердің істері 21:40; 22:2; 26:14: têi hebraḯdi dialéktōi), бірақ бұл термин көбінесе арамей тіліндегі сөздер мен тіркестерге қатысты қолданылады; осы себепті, жаңа аудармаларда бұл көбінесе "жұдайылардың (арамей) тілі" деп түсіндіріледі. Ғалымдардың шағын тобы Жаңа Келісімнің көп бөлігі немесе барлығы бастапқыда арамей тілінде жазылған деп санайды. Бұл теория арамейлік басымдық деп белгілі.
Раббуни (Ραββουνί)
Иса оған: «Мәриям!» деді. Ол бұрылып, оған: «Раббуни!» деді, яғни «Ұстаз!» деді. (ҚҚ) Марқ 10:51-де де осылай жазылған. Еврей тіліндегі «рабби» сөзі Матай 26:25, 49; Марқ 9:5, 11:21, 14:45; Жохан 1:38, 1:49, 4:31, 6:25, 9:2, 11:8-де Исаға қатысты құрметті атау ретінде қолданылған. Арамей тілінде бұл «רבוני» деп айтылады.
Also in Mark 10:51. Hebrew form rabbi used as title of Jesus in Matthew 26:25,49; Mark 9:5, 11:21, 14:45; John 1:38, 1:49, 4:31, 6:25, 9:2, 11:8. In Aramaic, it would have been רבוני.
Елі, Елі, лема сабахтани (λί, λί, λεμὰ σαβαχθανί)
Исаның айқышқа шегеленгенде айтқан жеті сөзінің бірі – бұл сөз тіркесі екі нұсқада берілген: Матайдың Ізгі хабарында грек тілінен аударғанда Ἠλί, Ἠλί, λεμὰ σαβαχθανί; Марқдың Ізгі хабарында Ἐλωΐ, Ἐλωΐ, λαμὰ σαβαχθανί деп берілген. Екі сөздің арасындағы айырмашылық – Марқта элои деген сөздің ēли деген сөздің орнына, лама деген сөздің лема деген сөздің орнына қолданылуы. Жалпы алғанда, екі нұсқаны да еврейше емес, арамейше деп айтуға болады, өйткені שבק (šbq) "тастау" етістігі арамей тілінде ғана бар. Бұл сөздің еврей тіліндегі баламасы, עזב (‘zb) Ескі Келісімнің 22-ші Забур жырының екінші жолында кездеседі, бұл сөз тіркесінен алынған сияқты. Демек, Иса Дәуіт патшаның өзі айтқан еврей тіліндегі (ēlī ēlī lāmā ‘azabtānī) тараған Киелі кітаптың нұсқасын емес, арамей тіліндегі Таргум (Киелі кітаптың аудармасы) нұсқасын келтірген. 22-ші Забур жырының аудармаларында арамей тіліндегі таргумдар шбқ етістігін қолданады. Марқ Игі хабарындағы "құдайым" деп аударылған Ἐλωΐ сөзі арамей тіліндегі אלהי, elāhī деген сөзге сәйкес келеді. Матайдың Ἠλί түрінде жазылған сөздері еврей жазбаларындағы אלי сөздерімен жақсы сәйкес келеді. Исаның осы екі оқиғадағы келесі тармақтағы дауысын естіген кейбір адамдар оның Ілиястан (арамейше Элия) көмек сұрап жалбарынғанын түсінеді. Ежелгі грек жазбаларының бәрінде де Исаның Марқ пен Матайдағы сөздерінің екі түрлі нұсқасын бірдей етуге тырысқан көрінеді. Мысалы, ерекше Беза Кодексінде екі нұсқаны да ηλι ηλι λαμα ζαφθανι (ēli ēli lama zaphthani) деп береді. Александриялық, Батыс және Кесариялық мәтіндік отбасылары Матфей мен Марқ арасындағы мәтіндердің үйлесімділігін көрсетеді. Тек Византиялық мәтіндік дәстүр ғана айырмашылықты сақтайды. Арамей тіліндегі сөз түрі šəḇaqtanī – бұл šǝḇaq/šāḇaq етістігіне негізделген, "рұқсат ету, кешіру және тастау", t (екінші тұлға бірлік: 'сен') аяқталатын толыққанды аспекті және объект жұрнағы anī (бірінші тұлға бірлік: 'мен'). Исаның түпнұсқа арамей тіліндегі сөз тіркесінің ең ықтимал аудармасы "אלי, אלי, למה שבקתני", "Ели, Эли, ləmā šəḇaqtanī" деп транслитерацияланған. Еврей тілінде бұл сөз "אֵלִי אֵלִי, לָמָה עֲזַבְתָּנִי" (ēlī ēlī, lāmā ‘azabtānī) деп аударылады, ал сириялық арамей тіліндегі сөз тіркесі Пешитта бойынша (Матай 27:46) немесе (Марқ 15:34) деп аударылады. Бұл сөздерді кейбіреулер Әкенің Ұлын тастап кеткені деп түсінеді. Басқа бір түсіндірмеде Иса адамзаттың күнәларын өз мойнына алған кезде Әкесі Ұлдан бас тартуға мәжбүр болды, өйткені Әкесі "жамандықты көруден гөрі таза көзді және жамандыққа қарауға болмайды" (ESV). Ал басқа теологтар бұл дауысты толыққанды адам ретінде сезінген, тасталып қалған сезімді білдіргендей түсінеді. Жауларының қолынан қаза тауып, достарынан тасаланып қалған ол өзін Құдай да тастап кеткендей сезінген шығар. Басқалар бұл сөздерді 22-ші Забурдың контекстінде қарастырып, Иса осы сөздерді, тіпті бүкіл Забурды "өзін осы сөздер айтылған Зат екендігін көрсету үшін, яһуди дін мұғалімдері мен халық оның неге айқыштан түспейтінін тексеріп, көру үшін, атап айтқанда, осы Забур жыры оның осы азаптарды көруге тағайындалғанын көрсетті" деп айтады.
Жаңа келісімдегі арамей тіліндегі есімдер
Жаңа өсиеттегі жеке есімдер көптеген тілдерден келген; ең көп қолданылатындары – иврит және грек тілдері. Дегенмен, арамей тілінде де бірнеше есімдер кездеседі. Арамей тіліндегі есімдердің ең айқын ерекшелігі – bar (грекше транслитерациясы βαρ, арамейше bar), яғни «ұлы» деген мағынаны білдіретін, кең таралған аталық префиксі. Оның иврит тіліндегі баламасы – ben, бірақ ол мұнда кездеспейді. Мысалдар:
– Бартоломей (Βαρθολομαῖος, bar Tōlmay-ден, шамамен «егісшінің ұлы» немесе «тырмалаушының ұлы»). – Симон бар Йона (Σίμων Βαριωνᾶς, Šim‘ōn bar Yōnā-дан, «Йонаның ұлы Симон»). – Симон бар Йоханан («Йоханның ұлы Симон»). – Барабба (Βαραββᾶς, bar Abbā-дан, «әкенің ұлы»). – Бартимей (Βαρτιμαῖος, арамейше bar және грекше timaios сөздерінің үйлесімінен, мағынасы «құрметті» немесе «жоғары бағаланған», шамамен «құрметті ұл»). – Барсабба (Βαρσαββᾶς, bar Šabbā-дан, «сенбінің ұлы»). – Барнаба деп аталған Иосип (Βαρνάβας, bar Navā-дан, «болжамның ұлы», «пайғамбар», бірақ грекше аудармасы υἱὸς παρακλήσεως ескерілгенде; көбінесе «көңіл көтерудің/жігерлендірудің ұлы» деп аударылады, грекше «тілек» мағынасын да білдіруі мүмкін). – Бар Иешуа (Βαριησοῦς, bar Išo-дан, «Иешуаның/Исаның ұлы»).
– Bartholomew (Βαρθολομαῖος from bar Tōlmay, perhaps "son of furrows" or "ploughman"). – Simon bar Jona (Σίμων Βαριωνᾶς from Šim‘ōn bar Yōnā, "Simon son of Jonah"). – Simon bar Jochanan ("Simon son of John"). – Barabbas (Βαραββᾶς from bar Abbā, "son of the father"). – Bartimaeus (Βαρτιμαῖος possibly from combination of Aramaic bar and Greek timaios meaning "honorable" or "highly prized", perhaps "honorable son"). – Barsabbas (Βαρσαββᾶς from bar Šabbā, "son of the Sabbath"). – Joseph who is called Barnabas (Βαρνάβας from bar Navā meaning "son of prophecy", "the prophet", but given the Greek translation υἱὸς παρακλήσεως; usually translated as "son of consolation/encouragement", the Greek could mean "invocation" as well). – Bar Jesus (Βαριησοῦς from bar Išo, "son of Jesus/Joshua").