Қой жунуші мамандығы және Австралиядағы даму тарихы

Кіріспе

Қой қырқышы – үй қойларының жүнін қырқу немесе арқасын қырқу кезінде қолмен немесе машинамен жұмыс істейтін пышақ немесе қайшы қолданатын жұмысшы.

Тарих

Австралияда қой шаруашылығының алғашқы жылдары қойшылар, тағайындалған қызметкерлер, Ticket of Leave иегерлері және еркін жұмысшылар пышақпен қой қыруды жүзеге асырды. Қой өсіру саласы кеңейген сайын, қырқып-шайырушылардың саны артты. Сұраныс өскенмен, жағдай жақсармады және қырқып-шайырушылар қорқынышты еңбек жағдайларымен, ұзақ жұмыс сағаттарымен және төмен жалақымен күресуге мәжбүр болды. 1888 жылы Австралия Dunlop станциясында машиналармен толық қырқып-шаюды аяқтаған әлемдегі алғашқы ел болды. 1915 жылға қарай Австралияның көптеген ірі қой шаруашылықтарында бу машиналарымен жұмыс істейтін машиналар орнатылды. Кейіннен, ауылдық жерлерге электр қуаты келгенге дейін, машиналар ішкі жану қозғалтқыштарымен жабдықталды.

Бүгінгі қой қырқылуы

Австралия сияқты ірі қой шаруашылығы бар елдерде қой қырқышы – мердігерлер тобының мүшесі болып табылады, олар бір шаруашылықтан екіншісіне барып қой қырқып, жүнін сатуға дайындаумен айналысады. Жұмыс күні сағат 7:30-да басталады және күн екі сағаттан тұратын төрт “сменаға” бөлінеді. Сағат 9:30-да және 15:00-де жарты сағаттық “демалыс” үзілісі қарастырылады. Түскі үзіліс сағат 12:00-де бір сағатқа созылады. Көптеген қырқыштарға қойдың әрбір басына еңбекақы төленеді. Қырқыш қойды ұстау қапасынан алады, оны қырқу тақтасындағы өз “орнына” қойып, қырқу машинасымен жұмыс істейді. Қырқыш қойдың ішкі бөлігінен жүнді алып бастайды, ал осы уақытта рұсхаба (көмекші) қойды қырқып жатқанда жүнді бөліп алады. Жүннің қалған бөлігі тиімді қозғалыстарды орындау арқылы бірден алынады. Электрмен жұмыс істейтін қайшыларда қолданылатын қозғалыс әдісі шамамен 1950 жылы Годфри Боуэн жасаған әдіс немесе “Tally Hi” әдісі болып табылады. 1963 жылы Кевин Сарр мен Австралиялық Жүн Корпорациясы “Tally Hi” қырқу жүйесін әзірледі және синхронды қырқу көрсетулерін ұйымдастыру арқылы бұл техниканы насихаттады. “Tally Hi” әдісін қолдану қойлардың қарсылығын азайтады, қырқышқа түсетін жүктемені жеңілдетеді және әр қойды қырқуға орташа есеппен 30 секунд үнемдейді. Қырқу аяқталғаннан кейін, қырқылған қой едендегі немесе қабырғадағы шұңқыр арқылы тақтадан шығарылып, санайтын қақпаққа жіберіледі, бұл оны шаруашылықтан тиімді түрде шығарып тастауға мүмкіндік береді. Әлемдегі ең тиімді қырқыштар, әлем рекордтарын иеленушілер, әлем чемпиондары және т.б. қолданатын соңғы қырқу үлгілері, қойларды жақсы бақылау және дұрыс орналастыру арқасында соққылардың санын азайтады. Бұл үлгілер қойлар мен қырқыштарға түсетін жүктемені азайтуға көмектеседі, себебі қолданылатын әдістер өте жетілдірілген. Кәсіби немесе “шебер” қырқыш әдетте қойдың өлшемі мен жағдайына қарай, оны жарақаттамай немесе жүнін нашарлатуға жол бермей, екі-үш минуттың ішінде жүнді алады, ал элиталық жарыстарда – екі минуттан да аз уақытта алады. Кроссбредтерді қырқанда күніне 400-ден астам қой қырқатын, ал меринос сияқты жұқа жүнді қойларды қырқанда шамамен 200 қой қырқатын қырқыштар “шебер қырқыштар” деп аталады. Жылына кем дегенде 200 қой қырқып алған қырқыштар, әдетте, пышақ қайшыларды қолданады. Оқушы (қырқыш) – белгілі бір мөлшерде қой қырқып көрген немесе қырқуға ниеттенген қырқыш. 1983 жылы Австралияның қырқу өнеркәсібі кең тарақ дауынан және одан кейін болған 10 апталық ереуілден қиын жағдайға түсті. Бұл дауға себеп болған кең тарақтарды одаққа әлсіз қолдау көрсеткен Жаңа Зеландиялықтар енгізген. 1984 жылы Австралия бұрынғы Австралия жұмысшыларының одағының шешімдеріне байланысты кең тарақтарды қолдануға рұқсат берген әлемдегі соңғы ел болды. “Шере аутбэк”, Австралиялық Шерешілердің Даңқ залы мен мұражайы 26 қаңтар 2001 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстің Хей қаласында Австралияның маңызды жүн өнеркәсібі мен ұлы шеберлерін еске алу мақсатымен ресми түрде ашылды. Австралиялық Шерешілердің Даңқ залына алғашқылар ретінде Джеки Хоу (1861–1920), Джулиан Стюарт (1866–1929), Генри Салтер MBE (1907–1997), Кевин Сарр (1933–1995) және Джон Хатчинсон OAM енгізілді. Бұл тұлғалар әлем чемпионаттарында жеңіске жеткендері немесе жоғары көрсеткіштерге ие болғандары үшін таңдалды.

In most countries like Australia with large sheep flocks, the shearer is one of a contractor's team that go from property to property shearing sheep and preparing the wool for market. A workday starts at 7:30 am and the day is divided into four “runs” of two hours each. “Smoko” breaks of a half hour each are at 9:30 am and again at 3 pm. The lunch break is taken at 12 midday for one hour. Most shearers are paid on a piece rate, i. e., per sheep. The shearer collects a sheep from a catching pen, positions it on his “stand” on the shearing board and operates the shearing hand piece. A shearer begins by removing the wool over the sheep's belly, which is separated from the main fleece by a rouseabout while the sheep is still being shorn. The remainder of the fleece is taken off in one piece by following an efficient set of movements. In the case of powered shears, the movements used are those devised by Godfrey Bowen, in approximately 1950, or the “Tally Hi” method. In 1963, the Tally Hi shearing system was developed by Kevin Sarre and the Australian Wool Corporation who promoted the technique using synchronised shearing demonstrations. Sheep struggle less using the Tally Hi method, reducing strain on the shearer and there is a saving of about 30 seconds shearing each sheep. When finished, the shorn sheep is removed from the board via a chute in the floor, or wall, to a counting out pen, efficiently removing it from the shed. The latest shearing patterns which are used by some of the most efficient shearers around the world, world record holders, world champions, etc. have fewer blows due to better sheep control and positioning. These patterns ensure that there is less strain placed on the sheep and the shearers due to the advanced techniques used. A professional or "gun" shearer typically removes a fleece, without badly marking or cutting the sheep, in two to three minutes depending on the size and condition of the sheep, or less than two in elite competitive shearing. Shearers who “tally” more than 400 sheep per day when shearing crossbreds, or around 200 for finer wool sheep such as merino, are known as “gun shearers”. Gun shearers using blade shears are usually shearers that have shorn at least 200 sheep in a day. A learner (shearer) is a shearer or intending shearer who has shorn less than a specified number of sheep. In 1983 the Australian shearing industry was torn apart by the wide comb dispute and the ensuing 10 week strike that followed. The offending combs had been introduced by New Zealanders who were weaker union supporters. In 1984, Australia became the last country in the world to permit the use of wide combs, due to previous Australian Workers' Union rulings. The Shear Outback, Australian Shearers' Hall of Fame and museum, was officially opened on 26 January 2001 at Hay, New South Wales in recognition the great wool industry and the great shearers of Australia, especially those of the Outback. The inaugural inductees into the Australian Shearers’ Hall of Fame are Jackie Howe (1861–1920), Julian Stuart (1866–1929), Henry Salter MBE (1907–1997), Kevin Sarre (1933–1995) and John Hutchinson OAM. These inductees were chosen because they had won world championships or had shorn high tallies.

Жазбалар

10 қазан 1892 жылы Джеки Хоу 7 сағат 40 минутта 321 қойдың жүнін қырқып, рекорд орнатты, бұл жұмысқа қолмен ұсталатын қайшы қолданды. Одан бұрын ол 44 сағат 30 минуттық жұмыс аптасында 1437 қойдың жүнін қырқып, апталық рекордты жаңартқан еді. Хоудың апталық рекорды кемінде 2005 жылға дейін сақталды, ал оның күндізгі рекорды 1950 жылы Тед Рейк машиналық қайшыларды пайдаланып бұзылды. Кевин Сарр (1933–1995) 20 ғасырдың ең ұлы машинамен жүн қырқушыларының бірі болды. Ол көптеген қырқу чемпионаттарында жеңіске жетті, оның ішінде бес Австралия чемпионаты, 1963 жылы «Алтын қайшы» жүлдесін жеңіп алды және 1965 жылы 346 мерино қойын қырқып әлемдік рекордты жаңартты. 1963 жылы Кевин Австралиялық Жүн Кеңесімен бірлесіп, революциялық Tally Hi қырқу техникасын жасауға үлкен үлес қосты және Австралия бойынша осы техниканы оқытуды ұйымдастырды. Tally Hi техникасы қойдың жүнін қырқуға кететін уақытты шамамен 30 секундқа қысқартты. Кевиннің қызы Дианн бір күнінде 392 қойдың жүнін қырқып, Австралиядағы әйелдер арасындағы рекордты иеленді. Генри Солтер (1907–1997) MBE 1934 жылы Пирамид Хиллде өткен алғашқы ұйымдастырылған қырқу жарысын жеңіп алды және 1953 жылы машинамен жүн қырқу бойынша чемпион атанды. Ол 80 жасқа жеткенге дейін қолмен ұсталатын қайшыларды қолдануын тоқтатпады. 1946 жылы Солтер Виктория штатының Керанг қаласында алғашқы Австралиялық қырқу мектебін ашты. Келесі 26 жыл ішінде ол 6557 оқушыға жүн қырқу өнерін үйретті. 1968 жылы Генри Солтер жүн өнеркәсібіне қосқан үлесі үшін Британ империясы орденінің мүшесі болып тағайындалды. Оңтүстік Австралиядан келген Джон Хатчинсон – Австралияның алты дүркін чемпионы, ол алғашқы жеңісін Осакадағы Дүниежүзілік көрмесінде көрсетті. 1999 жылы Хатчинсонға Австралия орденінің медалі табысталды. Австралиялық Дуэйн Блэк негізінен шыдамдылық пен марафондық жарыстарда алты әлемдік рекордты иеленді. 2002 жылдың 6 қазанында ол Батыс Австралиядағы Баджгингарадағы Йерамуллада 9 сағат ішінде 570 мерино қозының жүнін қырқып рекорд орнатты. 2005 жылдың сәуірінде ол 513 мерино қойдың жүнін 9 сағат ішінде қырқып, бұрынғы әлемдік рекордты 6 қойдан асып түсті. Сол жылдың қазан айында ол Бендиго, Викториядағы көрме алаңында 519 тоқтының жүнін қырқып рекорд жаңартты. 2007 жылдың 2 наурызында Брумхиллдегі қырқушы Брендан Бойл 841 толық жүнді мерино қойын қырқып, 24 сағаттық қой жүнін қырқу бойынша әлемдік рекордты орнатты және бұл процесте еркектер арасындағы простата қатерлі ісігіне қарсы күрес үшін 20 000 доллардан астам қаражат жинады. Бұл 24 сағат ішінде қой жүнін қырқу бойынша рекорд орнатудың алғашқы оқиғасы болды. Алайда, рекордты ресми мойындау үшін оны Дүниежүзілік қой жүнін қырқу рекордтары комитеті қадағалауы керек. Бұл комитетте ережелердің жиынтығы бар және осы елдерде бірдей ережелерге және дәйекті төрешілерге сәйкес рекордтар орнатылуын қамтамасыз ету үшін үш мүше елде ресми төрешілер бар. Жарыс спортында жүн қырқушылар, пышақтарды немесе машинамен басқарылатын қол құралдарын пайдалана отырып, көбінесе күндізгі қырқушыларға қарағанда қысқа мерзімді жоғары өнімділікке жете алады.

On 10 October 1892, Jackie Howe set a record of 321 sheep shorn in 7 hours and 40 minutes, using blade shears. He had previously set a weekly aggregate record of 1,437 sheep over a total working week of 44 hours and 30 minutes. While Howe's weekly aggregate record remained until at least 2005, his daily record tally was broken using machine shears by Ted Reick in 1950. Kevin Sarre (1933–1995) was one of the world's greatest 20th Century machine shearers. He won many shearing championships including five Australian Titles, was a Golden Shears Winner in 1963 and held World Shearing Record in 1965 of shearing 346 Merinos. In 1963, Kevin in association with the Australian Wool Board, was instrumental in the development of the revolutionary Tally Hi shearing technique, and went on to supervise the training of this technique throughout Australia. The Tally Hi shearing technique reduced the time taken to shear a sheep by approximately 30 seconds. Kevin's daughter Deanne holds the Australian women's shearing record, having shorn 392 sheep in a day. Henry Salter (1907–1997) MBE won the first organised shearing contest at Pyramid Hill in 1934 and in 1953 was a machine shearing champion. He continued to use blade shears until he was well into his 80s. In 1946 Salter organised the first Australian shearing school at Kerang, Victoria. During the next 26 years he taught 6,557 students the art of shearing. In 1968 Henry Salter was appointed as a Member of the Order of the British Empire for his services to the wool industry. John Hutchinson from South Australia is a former Australian Shearing Champion who won the first of six Australian championships and demonstrated shearing at the Osaka World Expo. In 1999 Hutchinson was awarded the Order of Australia Medal for his contribution as a shearer trainer and teacher. Australian Dwayne Black holds six world records, mainly in shearing endurance or marathon events. On 6 October 2002 he shore 570 Merino lambs in 9 hours at Yeeramulla, Badgingarra, Western Australia. In April 2005, he spent 9 hours shearing 513 Merino ewes, six more than the previous world record. In October of the same year he shore 519 crossbred lambs at the showground, Bendigo, Victoria. On 2 March 2007, Broomehill shearer Brendan Boyle set the world 24 hour sheep shearing record by shearing 841 full wool Merino sheep, and in the process raised over $20,000 for the fight against prostate cancer. It was the first time a record has been set in 24 hours sheep shearing. However, for the record to be officially recognized, it needs to be overseen by the World Sheep Shearing Records Committee. This committee has a set of rules, and official referees in three member countries for the specific purpose of ensuring records are set under the same rules and consistent referees in these countries. In competition sports shearers, using blades or machine driven hand pieces, can usually achieve short term rates that are greater than for day shearers.