Солтүстік Рональдсей қойы: Шотландияның сирек кездесетін тұқымы

Кіріспе

Шотландиядан шыққан қой тұқымы

Солтүстік Роналдсей немесе Оркни – Шотландияның солтүстік жағалауындағы Оркни аралдарының ең солтүстік бөлігінде орналасқан Солтүстік Роналдсейден шыққан қой тұқымы. Ол Солтүстік Еуропаның қысқа құйрықты қой тұқымдары тобына жатады және заманауи тұқымдармен көптеген будандасуларсыз дамыған. Бұл қойлар көптеген тұқымдарға қарағанда кішірек, қошқарлары (еркектер) мүйізді, ал қойлары (әйелдер) көбінесе мүйізсіз болады. Бұрын негізінен жүн алу үшін өсірілген, бірақ қазіргі таңда ең ірі екі үйір – Солтүстік Роналдсейде және Оркни аралдарының бірі – Аускериде жабайы қалпында өмір сүреді. Rare Breeds Survival Trust (Сирек Тұқымдарды Сақтау Қоры) осы тұқымды 2021–2022 жылдарғы тізімінде басымдыққа ие деп жариялаған, және олардың саны азайып, құрып кету қаупі бар – Ұлыбританияда тіркелген өсіп-өндіретін аналықтарының саны 600-ден аспайды. Солтүстік Роналдсейдегі жартылай жабайы үйір – теңіз шөптерімен толығымен көректінуге бейімделген алғашқы үйір. Мұндай өмір салтын ұстанатын сүтқоректілердің бірі – олар. Аралды толығымен қоршап тұрған құрғақ тас қабырғалар оларды жағалауға шектейді, бұл қойларды осы ерекше қасиетті дамытуға мәжбүр етеді. Бұл қабырға теңіз шөптерінен сода күлін өндірудің (кельпинг) жағалауда тиімсіз болған кезде салынған. Қойлар дала мен шабындықтарды қорғау үшін жағалауға тығылып, кейіннен көбінесе теңіз шөптерімен тіршілік ететін. Бұл диета қойлардың ас қорыту жүйесінде түрлі өзгерістерге әкелді. Бұл қойлар басқа тұқымдарға қарағанда іздік элементтердің бірі – мысты әлдеқайда тиімдірек сіңіруі керек, себебі олардың тамақтануында мыстың мөлшері шектеулі. Осының салдарынан, олар шөппен қоректенгенде мыс уытуына ұшырауы мүмкін, өйткені мыс қойлар үшін жоғары концентрацияда улы. Жайылым әдеттері де қойлардың ортасына бейімделіп өзгерген. Толқынның күшеюінен қалыспау үшін, олар төмен суда жайылып, толқын жоғарылағанда кеулеп жатады. Жүндерінің түсі әртүрлі – сұр, қоңыр және қызыл түстер кездеседі. Солтүстік Роналдсей қойларының еті ерекше дәмімен ерекшеленеді, оны "күшті" және "жабайы" деп сипаттайды, немесе тіпті одан да ертерек дәуірдегі ет сияқты. Бұл оларды Ұлыбританияға келген ең алғашқы қойлардың бірі болуы мүмкін. Олардың оқшауланған орналасуына байланысты, Рим мен Еуропадан әкелінген тұқымдармен көп араласпай дамыған. Олардың кейбір ерекшеліктері, соның ішінде түстерінің диапазоны мен қысқа құйрықтары, 9-15 ғасырлар аралығында аралдар викингтердің билігінде болған кезде әкелінген скандинавиялық қойларға ұқсас.

The North Ronaldsay or Orkney is a breed of sheep from North Ronaldsay, the northernmost island of Orkney, off the north coast of Scotland. It belongs to the Northern European short tailed sheep group of breeds, and has evolved without much cross breeding with modern breeds. It is a smaller sheep than most, with the rams (males) horned and ewes (females) mostly hornless. It was formerly kept primarily for wool, but now the two largest flocks are feral, one on North Ronaldsay and another on the Orkney island of Auskerry. The Rare Breeds Survival Trust lists the breed as a priority on its 2021–2022 watchlist, and they are in danger of extinction, with fewer than 600 registered breeding females in the United Kingdom. The semi feral flock on North Ronaldsay is the original flock that evolved to subsist almost entirely on seaweed – they are one of few mammals to do this. They are confined to the foreshore by a drystane dyke, which completely encircles the island, forcing the sheep to evolve this unusual characteristic. The wall was built as kelping (the production of soda ash from seaweed) on the shore became uneconomical. Sheep were confined to the shore to protect the fields and crofts inside, and afterwards subsisted largely on seaweed. This diet has caused a variety of adaptations in the sheep's digestive system. These sheep have to extract the trace element copper far more efficiently than other breeds as their diet has a limited supply of copper. This results in them being susceptible to copper toxicity, if fed on a grass diet, as copper is toxic to sheep in high quantities. Grazing habits have also changed to suit the sheep's environment. To reduce the chance of being stranded by an incoming tide, they graze at low tide and then ruminate at high tide. A range of fleece colours are exhibited, including grey, brown and red. Meat from the North Ronaldsay has a distinctive flavour, described as "intense" and "gamey", or possibly even earlier, which would make them potentially the earliest ovines to arrive in Britain. Because of their isolated location, they have evolved without much admixture from imported Roman and European breeds. They share some characteristics, including their colour range and short tails, with Scandinavian sheep introduced when the islands were under Norse control, between the 9th and 15th centuries.

Қоршау

1832 жылы аралда құрғақ тастан қаланған қоршау орнатылды. Оның салынуы, теңіз шөптерін өртеп сода күлін өндірумен айналысқан кельпинг өнеркәсібінің құлдырауына жауап ретінде жасалды. Бұрын кельпингпен айналысқандардың күнкөрісі үшін ішкі ауыл шаруашылығы жерлері қайта ұйымдастырылды және қойлар егістік жерлерден немесе шағын қожалықтардан алыс ұсталды. Содан бері аралдағы қойлар жабайыланды. Қоршау аралдың барлық жағалауын айналып өтеді, биіктігі жоғары, оны әлемдегі ең ірі құрғақ тас қоршаулардың бірі етеді. 1999 жылы «Historic Scotland» оны «ерекше және маңызды құрылым» деп сипаттап, сақтауды талап ететін «А» тізіміне енгізді. Бұл мәртебе оған ерекше қорғау береді; кез келген құрылыс жобасы сақтау принциптерін ескере отырып мақұлдалуы тиіс. Қоршау орнатылғаннан бері Солтүстік Роналдсейдегі адам саны 500-ден шамамен 50-ге дейін азайды, ал қазіргі тұрғындардың қоршауды күтіп ұстауға жеткілікті күші жоқ. Бір-бірінен кейін келген дауылдардың ең зардаптысы 2012 жылғы желтоқсан айында болды, нәтижесінде құрылымда үлкен бұзылулар пайда болды. Жөндеу жұмыстарына кететін шығын бірнеше миллион фунт стерлингке бағаланды. 1902 жылы жағалаудан әкелінген таспен қоршауды жөндеуге сағатына 4 пенс жұмсалған. 2015 жылы Оркней аралдары кеңесі қоршаудың бір бөлігіне жөндеу қажет екенін және зақымдану қарқыны жөндеу қарқынынан асып түскенін хабарлады. Қойлар жылына екі рет осы қоршауларға жиналады, бұл олардың шөппен қоректенетін жалғыз уақыты. Ақпаннан тамызға дейін қойлар қозы туғызу және жүнді қырқу үшін қоршауға әкелінеді. Жүнді қырқу шілде және тамыз айларында жүзеге асырылады, ал бүкіл арал қауымдастығы қойларды жинау және жүнін қырқуға қатысады. Мал сою тек қыста жүргізіледі, осы кезде етке мұқтаждық туындайды, ал жануарлар семіп, еті көбірек шығады, себебі қыста теңіз балдырлары көп болады. Бүгінде Қой соты қойлардың меншігін ұйымдастыруға жауапты реттеуші орган болып табылады.

Қорғау

Солтүстік Роналдзэй қойлары қауымдастығы – бұл тұқымның сақталуына алаңдаған бірнеше ұйымның бірі. Олар 1974 жылы құрылған тұқымдық тізімді жүргізеді, онда барлық таза тұқымды жануарлар тіркелген. Аралдағы басқа ұйымдардың ішінде «The North Ronaldsay Trust» және «Orkney Sheep Foundation» бар, олар жыл сайынғы қой фестивалін (SheepFest) өткізеді, онда еріктілерді екі аптаға қой жайлауларын қайта жаңартуға шақырады. Бұл тұқымның негізгі екі популяциясы бар. Біріншісі – Солтүстік Роналдзэй аралында, ал екіншісі – 1983 жылы Тереза Проберт пен Саймон Броган құрған Аускери аралында орналасқан. Қазіргі ДНК-талдаулар көрсеткендей, олар Ұлыбритания материгіндегі басқа қой тұқымдарымен аз араласқан. Ұлттық скрейпи жоспары аясында жүргізілген зерттеулер скрейпи ауруына қарсы қорғаныш беретін және қазіргі селекциялық өсіруде қолданылатын ARQ аллелін іздеді, бірақ оны Солтүстік Роналдзэй қойларының тек 1,3 пайызында ғана тапты. Солтүстік Роналдзэйдің сүйектерін Солтүстік Еуропаның қысқа құйрықты қойларының қалдықтарымен салыстырған ДНК зерттеулері, шамамен 3000 ж.б.д. Скара Брейде табылған материалдармен өте жақын сәйкестік көрсетті, бұл Солтүстік Роналдзэйдің басқа тұқымдармен генетикалық араласпағанын көрсетеді. Қойлар өте баяу өседі және толық салмақтың денесінің салмағы тек... Солтүстік Роналдзэй – еуропалық қысқа құйрықты қой тұқымының ұрпағы. Атынан көрініп тұрғандай, олардың құйрықтары табиғи түрде қысқа. Олардың сүйектері басқа тұқымдарға қарағанда жұқа, ал басы иінді (ішке қарай еңкейген). Ересек қойлардың 20 пайызы ғана мүйізді, ал қалғаны – мүйізсіз. Зерттеулер көрсеткендей, қойлар негізінен кельптерді (Laminaria digitata және Laminaria hyperborea) жейді, себебі олар қол жетімді және дәмді. Бұл жаңалықтар осы кельптердің басқа малға балама азық ретінде пайдалы болуы мүмкін деген болжамдарға әкелді. Қойлардың жайылым әдеттері де олардың ерекше диетасына бейімделген: басқа қойлар сияқты күндіз жайылып, түнде азық қорытудың орнына, Солтүстік Роналдзэйлер су тасқан кезде жағалауда жайылады (24 сағат ішінде екі рет), ал су басығанда азық қорытады. Тамақтану жоғары толқыннан кейін 3,5 сағаттан кейін басталады, өйткені кельптер мен теңіз балдырлары ашыққа шығады. Төрт сағаттан кейін, яғни төмен толқыннан кейін, тамақтану аяқталады, бұл азық қорыту процесін бастауға мүмкіндік береді. Бұл циклдің арқасында қойлар толқынның келуінен теңізде қалып қоймайды. Көктемде аналық қойлар теңіз балдырларына қол жеткізбейтін жайылымдық жерлерге шағылысады және тамыз айында ғана жағалауға қайтарылады. Басқа қойлар (еркектер және жүкті емес аналықтар) жыл бойы жағалауда қалады және негізінен теңіз балдырларын жейді. Қойлар үшін ерекше, Солтүстік Роналдзэй қыста семіреді, өйткені дауылдар жағалауға көп мөлшерде кельптер мен теңіз балдырларын әкеледі, сондықтан азық-түлік көп болады. Қойлардың тұщы су көзі – теңіз жағалауындағы бірнеше тұщы сулы көлдер мен тоғандар. Бұл оларды тұзға төзімді етті, өйткені олардың диетасы тұзға бай, ал тұщы суға қол жеткізу шектеулі. Басқа қой тұқымдарымен салыстырғанда, олар теңіз тұзындағы элементтерді жақсы көтере алады. Бұл эмпирикалық қорытындылар 1997 жылғы зерттеуде жасалды, бірақ оның биологиялық механизмі әлі де толыққанды түсініксіз.

The North Ronaldsay Sheep Fellowship is one of several organisations concerned with the survival of the breed. They maintain the flock book, established in 1974, which is the breed registry containing all purebred animals. Other island based organisations include The North Ronaldsay Trust and the Orkney Sheep Foundation, who run an annual Sheep Festival (SheepFest) inviting volunteers to the island for a fortnight of sheepdyke rebuilding. There are only two main populations of the breed. The primary one is on the island of North Ronaldsay itself; the other is on the island of Auskerry, which was established in 1983 by Teresa Probert and Simon Brogan. Modern DNA analysis has shown little crossbreeding with other sheep breeds from mainland Britain. Testing carried out under the National Scrapie Plan looked for the ARQ allele, which protects against the scrapie disease and is present in modern selectively bred sheep, and found it in only 1.3 per cent of North Ronaldsay sheep. Further DNA studies comparing the bones of the North Ronaldsay with remains of North European short tailed sheep found on a Skara Brae site dating from around 3000 BCE have shown a very close match, suggesting that the North Ronaldsay has not genetically mixed with other breeds. The sheep are slow growing and a full size carcass may weigh only
The North Ronaldsay is a descendant of the primitive European short tailed sheep breed. As the name of the descent parent would suggest, they have naturally short tails. Their bones are finer than other breeds and their head is dished (sloping inwards). Only 20 per cent of the ewes are horned; the rest are polled (hornless). Studies have shown that, due to preference and availability, the sheep eat mainly kelps (Laminaria digitata and Laminaria hyperborea). This discovery led to suggestions that these kelps may be of use as an alternative food source for other livestock. The grazing habits of the sheep have also adapted to their unusual diet: instead of grazing during the day and ruminating (digesting) at night as other sheep generally do, the North Ronaldsays graze as the tide uncovers the shore (twice in 24 hours), ruminating at high water. Feeding begins around 3.5 hours after high tide as the areas of kelp and seaweed are exposed. Four hours later, which is just after the low tide, feeding ends, allowing rumination to begin. This cycle reduces the chance of the sheep becoming stranded at sea by the incoming tide. In spring, mother ewes are taken to grasslands without access to seaweed for lambing, and are only returned to the shore around August. The other sheep (males and non pregnant females) remain on the shore, primarily consuming seaweed, throughout the year. Unusually for sheep, the North Ronaldsay fattens in winter when storms throw larger amounts of kelp and seaweed onto the shore and food is abundant. The sheep's source of fresh water is limited to the few freshwater lochs and ponds along the seashore. This has led them to become very salt tolerant, as their diet is salt rich, and access to fresh water is limited. Compared with other breeds of sheep, they can far better handle elements present in the sea salt. These empirical conclusions were drawn in a 1997 study, but the underlying biological mechanism has yet to be understood.

Ғылыми талдау

Қойлардың ерекше тамақтануының нәтижесінде басқа қойлардан біршама өзгеше физиологиясы қалыптасқан: олардың ас қорыту жүйесі теңіз балдырындағы қантты тиімдірек өңдеуге бейімделген. Өйткені теңіз балдырында мыстың сіңуін тоқтататын химиялық зат бар, сондықтан қойлар қажетті мөлшерде мысты тиімді сіңіруге мәжбүр. Ливерпуль және Миннесота университеттерінде жүргізілген зерттеулер олардың дәстүрлі тұқымдарға қарағанда төрт есе көп мысты тамақтан алатынын көрсетті. Теңіз балдырын жейтін Солтүстік Роналдзэй қойларының сүйек коллагені мен тіс эмалының тұрақты изотоптық құрамын талдау, C3 өсімдіктерімен қоректенетін қойларға қарағанда жоғары тұрақты көміртек изотоптық құрамын (δ13C) анықтады. Солтүстік Роналдзэй қойларын зерттеу арқылы табылган, тамақтанудағы айырмашылықтардан туындаған, тұрақты көміртек изотоптарының арақатынасындағы бұл ерекшелік археологиялық зерттеулерде қолданылады, олар 5000 жыл бұрын Оркней аралдарында теңіз балдырын жейтін қойлар болғанын көрсетті.

Ет

Ұлыбритания Еуропалық Одақта болған кезде, қой еті мен тоқты еті "Оркни қозысы" деп сатылатын еді, бұл өнімге қорғалған атау тегінің статусы берілген. Ет ерекше, мол дәмді, оны "күшті және аң етіне ұқсас" деп сипаттайды.

Жүн

Олардың шағын мөлшеріне қарамастан, Солтүстік Роналдзэй қойлары тарихи түрде жүндері үшін өсірілді. Жүні түрлі-түрлі түстерде болады және олардың ортақ ата-бабасы болғандықтан Шетланд тұқымына өте ұқсас. Көбінесе ақ және сұр түстер кездеседі, бірақ қоңыр, беж, қызыл (танай деп те аталады) және қара түстер, қалың түктерімен бірге, кездесуі мүмкін. Толық жүннің салмағы шамамен... Солтүстік Роналдзэй қойлары екі қабатты жүнді тұқым, яғни олардың жүнінде астыңғы және үстіңгі қабаттар болады. Астыңғы қабат нәзік және жұмсақ, теріге тиетін киімдерге жарайды, ал үстіңгі қабат ұзын түктерімен қойларды табиғи ортасының суық, ылғалды ауа райынан қорғайды. Бұл талшық берік және көбінесе сырт киімдерге қолданылады.