Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мал шаруашылығы
Animal husbandry
Қой шаруашылығы немесе қой өсіру – үй қойларын өсіру және көбейту. Бұл мал шаруашылығының бір саласы. Қойлар негізінен еті (қозы және қой еті), сүті (қой сүті) және жұны үшін өсіріледі. Олардан қой терісі мен паршмент те алынады. Қойларды түрлі температуралық аймақтарда өсіруге болады, оның ішінде экваторға жақын шөлейт аймақтар мен басқа да ыстық аймақтарда. Шаруалар өз жерлерінде қоршаулар, тұрақтар, жүн қырқу орындары және су, жем, көлік, зиянкестермен күресу сияқты қажетті жабдықтарды орнатады. Көптеген шаруашылықтар қойларды жайылымдарда бағуға бейімделген, кейде шопан немесе қой итінің қадағалауымен. Шаруалар өз аймағы мен нарық талаптарына сәйкес әртүрлі тұқымдарды таңдай алады. Егер шаруа едік қойдың (ана қойдың) қызу белгілерін байқаса, олар оны қошқарлармен жұптастыруды ұйымдастырады. Жаңа туған қозыларға әдетте құйрық қысқару, құлақ белгілеу және еркек қозыларды қастрау сияқты шаралар жасалады.
Sheep farming or sheep husbandry is the raising and breeding of domestic sheep. It is a branch of animal husbandry. Sheep are raised principally for their meat (lamb and mutton), milk (sheep's milk), and fiber (wool). They also yield sheepskin and parchment. Sheep can be raised in a range of temperate climates, including arid zones near the equator and other torrid zones. Farmers build fences, housing, shearing sheds, and other facilities on their property, such as for water, feed, transport, and pest control. Most farms are managed so sheep can graze pastures, sometimes under the control of a shepherd or sheep dog. Farmers can select from various breeds suitable for their region and market conditions. When the farmer sees that a ewe (female adult) is showing signs of heat or estrus, they can organise for mating with males. Newborn lambs are typically subjected to lamb marking, which involves tail docking, mulesing, earmarking, and males may be castrated.
Дүниежүзілік қой өнімі
БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының FAOSTAT дерекқорына сәйкес, қой саны бойынша ең көп бес ел (1993 жылдан 2013 жылға дейінгі орташа көрсеткіш) мыналар: Қытай (146,5 миллион бас), Австралия (101,1 миллион), Үндістан (62,1 миллион), Иран (51,7 миллион) және бұрынғы Судан (46,2 миллион). Жыл сайын дүние жүзінде шамамен 540 миллион қой ет үшін сойылады. 2013 жылы ең көп қой санына ие бес ел – Қытай (175 миллион), Австралия (75,5 миллион), Үндістан (53,8 миллион), бұрынғы Судан (52,5 миллион) және Иран (50,2 миллион). 2018 жылы Моңғолияда 30,2 миллион қой болды. 2013 жылы қойлардың таралуы былай болды: Азияда – 44%, Африкада – 28,2%, Еуропада – 11,2%, Океанияда – 9,1%, Америкада – 7,4%. Қой етінің ең ірі өндірушілері (1993-2013 жылдар аралығындағы орташа көрсеткіш) мыналар: Қытай (1,6 миллион бас); Австралия (618 000), Жаңа Зеландия (519 000), Ұлыбритания (335 000) және Түркия (288 857). Қойлардың саны 1884 жылы 51 миллион басқа жеткен, содан кейін уақыт өте келе шамамен 6 миллион басқа дейін төмендеді. Күзгі қозыларды көму жиі жасалмайды, себебі қозы өнімінің көрсеткіші төмен болуы мүмкін; қойлар көбінесе еструс пен овуляцияны қозғау үшін гормондық терапияға мұқтаж, ал шаруалар күзгі қозыларды көму кезінде басқа жұмыстармен айналысады. Сонымен қатар, жазғы жүктілік кезінде ыстықтан әсер етуі салдарынан көктемде туған қозылар әлсіз және кішкентай болуы мүмкін. Көктемгі қозылар табиғи көбейту және қозы туу маусымымен сәйкес келеді, бірақ қосымша жем беру қажет болуы мүмкін. Қыста қозыларды бауыздаудың артықшылығы – көктемде, жайылымдардың құнарлылығы жоғары болған кезде, қозыларды емізуге болады. Бұл қозылардың тез өсуіне және жаз айларында (бағалар көбінесе жоғары болатын кезде) сойылуға сатылуына мүмкіндік береді, бірақ осының салдарынан әр төрт жаңа туған қозының біреуі туғаннан кейін бірнеше күн ішінде нашар тамақтанудан, аурудан немесе суықтан өледі. Ұлыбританияда шамамен 4 миллион жаңа туған қозы осы аурудан өледі. "Жеделдетілген қозылау" – жылына бір реттен артық қозылау, әдетте 6-8 ай сайын. Жеделдетілген қозылаудың артықшылықтары: қозы өндірісінің артуы, қозыларды әртүрлі маусымдарда союға дайын ету, еңбек және жабдықтарды жыл бойы пайдалану, қойдан түсетін табыстың ұлғаюы. Ол үшін қарқынды басқару, ертерек сүтінен ажырату, экзогенді гормондар және жасанды ұрықтандыру қажет. Бұл әдіс көбінесе қарт немесе бала туу мүмкіндігі азайған қойларды сойылғанға дейін тағы бір рет тудыру үшін қолданылады. Бұл құлаққа таңба қою, құлаққа құю, құлаққа құйғызу және құрттау процедураларын қамтиды. Қойларды кейіннен оңай анықтау үшін құлақтарына нөмірлері бар таңбалар немесе құлақтағы белгілер қойылады. Ауысты құйрықтан алу әдетте әл-ауқатты жақсарту мақсатында жасалады, себебі бұл құс ұрықтарының құрт-құртты жинап алуына қарағанда құрт-құртты азайтады. Австралияда өндірілетін жүннің шамамен 80% -ын құрайтын мерино тұқымындағы қойлардың терісі қырсық болуы үшін селекциялық жұмыс жүргізілген, нәтижесінде жүннің мөлшері өте көп, бірақ олар құрт-құртқа бейім. Жазғы уақытта құрт-құртқа ұшырау қаупін азайту үшін мерино қозылары бір мезгілде көптеп теріледі, бұл олардың ішектерінің айналасындағы тері мен құйрығының негізін металл қайшымен кесуді қамтиды. Егер қозылар 6 айдан кіші болса, Австралияда бұл процедураны ауырсынуды жеңілдетпей-ақ жасауға болады. Еркек қозылар әдетте кастрацияланады. Кастрация көк қозыларды асыл тұқымды етке жатқызбайды, бірақ кейбір малшылар этикалық, экономикалық немесе практикалық себептермен бұл процедураны жасамайды. Эластрация да жиі қолданылады. Бағушының қалауына байланысты, шұңқырлау мен кастрация әдетте 24 сағаттан кейін жасалады (анасымен байланысқа кедергі келтірмеу және бауырмалдықтың қабылдануын қамтамасыз ету үшін) және көбінесе ауырсынуды, стрессті, қалпына келу уақытын және асқынуларды азайту үшін туғаннан кейін бір аптадан кешіктірілмей жасалады. Жыныстық жетілуіне дейін сойылатын немесе қойлардан бөлінген қозылар әдетте кастрацияланбайды. Жануарларды қорғаушы ұйымдар осы процедураларға қарсылық білдіреді, бірақ фермерлер оларды шығындарды азайтады және уақытша ғана зиян келтіреді деп қорғайды. Жүнді қырқуды қолмен немесе машинамен жасауға болады. Австралияда қой қырқып жүргендерге сағатына емес, қырқылған қойлардың санына қарай ақы төленеді, сондай-ақ, арнайы дайындық немесе біліктілік талаптары жоқ. Осыған байланысты жылдамдыққа дәлдік пен жануарға қамқорлық жасаудан артық көңіл бөлінеді.
According to the FAOSTAT database of the United Nations Food and Agriculture Organization, the top five countries by number of head of sheep (average from 1993 to 2013) were: mainland China (146.5 million head), Australia (101.1 million), India (62.1 million), Iran (51.7 million), and the former Sudan (46.2 million). Approximately 540 million sheep are slaughtered each year for meat worldwide. In 2013, the five countries with the largest number of head of sheep were mainland China (175 million), Australia (75.5 million), India (53.8 million), the former Sudan (52.5 million), and Iran (50.2 million). In 2018, Mongolia had 30.2 million sheep. In 2013, the number of head of sheep were distributed as follows: 44% in Asia, 28.2% in Africa; 11.2% in Europe, 9.1% in Oceania, 7.4% in the Americas. The top producers of sheep meat (average from 1993 to 2013) were as follows: mainland China (1.6 million); Australia (618,000), New Zealand (519,000), the United Kingdom (335,000), and Turkey (288,857). The numbers of sheep peaked in 1884 at 51 million head, and then declined over time to almost 6 million head. Fall lambing is generally not done as the lamb crop percentage is likely to be low; ewes often need hormone therapy to induce estrus and ovulation, and farm labor is often busy elsewhere during fall lambing. Furthermore, fall born lambs can be weak and small because of heat stress during the summer gestation period. Spring lambing has the advantage of coinciding with the natural breeding and lambing seasons, but supplemental feed is often needed. The advantage of winter lambing is that the lambs are weaned in spring when pastures are most fertile. This allows the lambs to grow more quickly, and to be sold for slaughter during the summer (when prices are generally high), but it results in roughly one in every four newborn lambs dying within a few days of birth of malnutrition, disease, or exposure to the harsh cold. In the UK, it results in around 4 million newborn lamb deaths. "Accelerated lambing" is the practice of lambing more than once a year, typically every 6 to 8 months. The advantages of accelerated lambing include increased lamb production, having lambs available for slaughter at different seasons, year round use of labor and facilities, and increased income per ewe. It requires intensive management, early weaning, exogenous hormones, and artificial impregnation. It is often used to make old or soon to be infertile ewes give birth one more time before they are slaughtered. This involves ear tagging, docking, mulesing, and castrating. Ear tags with numbers are attached, or ear marks are applied, for ease of later identification of sheep. Tail docking is commonly done for welfare, having been shown to reduce risk of flystrike when compared to the alternative of letting sheep collect waste around their buttocks. The Merino breed, accounting for around 80% of the wool produced in Australia, have been selectively bred to have wrinkled skin resulting in excessive amounts of wool while making them much more prone to flystrike. To reduce the risk of flystrike caused by soiling for the lambs who make it to summer, Merino lambs are often mulesed at the same time, which involves cutting off the skin around their buttocks and the base of their tail with metal shears. If the lambs are younger than 6 months, it is legal to do this in Australia without any pain relief. Male lambs are typically castrated. Castration is performed on ram lambs not intended for breeding, although some shepherds choose to omit this for ethical, economic or practical reasons. Elastration is also commonly used for docking. Based on the preference of the shepherd, docking and castration are commonly done after 24 hours (to avoid interference with maternal bonding and consumption of colostrum) and are often done not later than one week after birth to minimize pain, stress, recovery time, and complications. Ram lambs that will either be slaughtered or separated from ewes before sexual maturity are not usually castrated. Objections to all these procedures have been raised by animal rights groups, but farmers defend them by saying they reduce costs, and inflict only temporary pain. Shearing can be done with either manual blades or machine shears. In Australia, sheep shearers are paid by the number of sheep shorn, not by the hour, and there are no requirements for formal training or accreditation. Because of this, it is alleged that speed is prioritised over precision and care of the animal.
Қалқалау
Кручтау – гигиеналық мақсатта, көбінесе бет және мүжік айналасындағы жүнді жою амалы.
Crutching is the practice of removing wool for hygiene reasons, typically from around the face and buttocks.
Салейлер
Сойысқа сатылатын қойлар көбінесе сауда алаңдарынан, сондай-ақ аукциондар арқылы өтеді.
Sheep sold for slaughter often pass through saleyards, also known as auctions.
Сойылу
Қойлар енді пайдалы мөлшерде жүн өндіре алмай қалғанда, оларды сойып, қой еті ретінде сатады. Ал ет үшін өсірілген қошақтар 4-12 ай аралығында сойылады. Қойлардың табиғи өмір сүру мерзімі 12-14 жылды құрайды.
When sheep can no longer produce enough wool to be considered profitable, they are sent to slaughter and sold as mutton, and lambs raised for meat are killed between 4 and 12 months of age. Sheep have a natural lifespan of 12–14 years.
Қоршаған ортаға әсері
Джордж Монбиоттың 2013 жылғы "Feral" кітабы Ұлыбританиядағы қой шаруашылығын "климаттық өзгерістер мен өнеркәсіптік ластанудан да артық зиян келтірген, жайлап өршіген экологиялық апат" деп сынап, шабуылдайды. Дегенмен, мұны көбісі байқамайтын сияқты. Ол ерекше назарды Уэльстегі қой шаруашылығына аударады.
George Monbiot's 2013 book Feral attacks sheep farming in the United Kingdom as "a slow burning ecological disaster, which has done more damage to the living systems of this country than either climate change or industrial pollution. Yet scarcely anyone seems to have noticed." He particularly looks at sheep farming in Wales.