Көл аймағының Herdwick қойы

Кіріспе

Қой тұқымы

Herdwick – Солтүстік-Батыс Англиядағы Көлдер аймағына тән үй қойының тұқымы. "Herdwick" атауы ескі норвег тіліндегі "herdvyck" сөзінен шыққан, ол "қояндар жайылымы" дегенді білдіреді. Көбінесе кездесетін коммерциялық тұқымдармен салыстырғанда, тоқтылау қабілеті және жүн сапасы төмен болғанымен, Herdwick қойлары берік денсаулығымен, тек шөппен күтінуге қабілеттілігімен және аумақтық болуымен, сондай-ақ Көлдер аймағының қиын таулы жерлерінде адаспауымен бағаланады. Барлық Herdwick қойларының 99%-ға дейін орталық және батыс Көлдер аймағында коммерциялық мақсатта өсіріледі деп саналады. 2001 жылы Англия мен Уэльсте болған ауыз ауруының таралуы Herdwick тұқымын қатты қауіпке тілді етті, бірақ осы бірегей жануарды дәстүрлі Лейкленд шаруашылығының маңызды бөлігі ретінде сақтау ниетімен тұқым аман қалды. Қазірдің өзінде көптеген коммерциялық тұқымдардан саны кем, Herdwick қойлары көбінесе шаруашылық субсидияларының арқасында сақталған.

Ерте тарих

Бұл тұқымның атының түбірі "ердвик" – "қой жайылымы" – деген сөзден басталады, және бұл атау 12 ғасырға дейін сақталған құжаттарда кездеседі. Тұқымның өзінің шығу тегі белгісіз, бірақ ең көп таралған теория бойынша, Хердвик қойларының ата-бабалары ертедегі норвегиялық қоныс салушылармен әкелінген. Хердвик қойы 12 ғасырдың соңына қарай Көлдер аймағында маңызды тұқым болғанға ұқсайды. Ғасырлар бойы Хердвик қойларын бағу Көлдер аймағының мәдениеті мен жер бедерін қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Жер бедері тұрғысынан алғанда, қойлардың жаюы тау беткейлерін көбінесе ағашсыз ұстап тұрады, ал аңғарлардағы кең таралған құрғақ тас қабырғалар жайылымдарды қорғау және малдың қозғалысын шектеу үшін салынған. Лейкленд диалектісінде көптеген сөздер қой шаруашылығымен байланысты. Ежелгі Ян Тан Тетера қой санау жүйесі – бұл бриттік санау жүйелерінің сақталған нұсқасы.

Беатрикс Поттер

Өмірінің соңғы жылдары (50 жастан асып), балалар авторы Беатрикс Поттер Herdwick қойларын ұстау және көбейтумен айналысты, тіпті бір кезде тұқымдық қауымдастықтың президенті болды. 1930 және 1938 жылдар аралығында ол Камбриядағы көрмелерде Herdwick қойлары үшін бірнеше жүлде жеңіп алды. 1943 жылы қайтыс болғаннан кейін ол Ұлттық треске шамамен 4000 акр (16 км²) жерді құрайтын он бес шаруашылықты мұра етті. Оның көрсетмесіне сәйкес, барлығы Herdwick малдарымен жайылымда жүреді. Қазіргі уақытта Трест өзі жүн саудагері болып табылады, осылайша Британдық жүн саудалық кеңесімен тікелей келісімдер жасап, жақсы бағаларға қол жеткізеді және Herdwick жұнының тауарлық белгісін пайдаланады. Бұл оларды аурудың таралуына өте осал етеді. 2001 жылы ауыз және тырнақ ауруының пайда болуы көптеген үйірлердің қырылуына және тұқымның, сондай-ақ Лейкленд қой шаруашылығының өмір сүруіне қауіп тудырды. Аурудың басталуына дейін болжамды 100 000 Herdwick қойының 25% жоғалды. Оларды ауыстыру оңай болған жоқ, өйткені ұзақ жылдар бойы сақталған үйірлер «hefted» (жерге бейімделген) болғандықтан, жаңа малдың енгізілуі үшін кең ауқымды қоршау қажет болар еді. Феллдер мен сортаңдақтың дәстүрлі сәйкестігінің бір бөлігі саналатын нәрсені сақтау үшін союдың орнына вакцинация жасау туралы шақыруды Вестминстер герцогы, Эрл Пил, Лорд Барнард және Лорд Лонсдейл бастады, олар өздерінің жерлеріндегі төбелік қойларды сақтап қалуды қалады. Көптеген Лейкленд тұрғындары бұл тұқымды аймақтың маңызды символы деп есептеді. Ұзақ жылдардан бері мұнда тұратын және The Guardian газетіне жазатын А. Гарри Гриффин осы сезімді былай білдірді: Лейкленд төбелерінде басқа да тау қойлары бар, әсіресе Свалейлдер және Раф Феллдер, бірақ мықты Herdwick – Даддон аңғарының және оның төңірегінде, Констон төбелерінде, Баттермер төбелерінде және Борроудейл немесе Уасдейл арқылы Англияның ең биік жеріне, Скафеллге дейін көруге болатын қой. Ескі құрғақ тас қабырғаларынан гөрі, төбелерді бөліп тұратын, жүкті аттардың көпірлерінен немесе ақталған шаруашылықтардан гөрі, шағын сұр Herdwick қойлары Лейклендтің бейнесі болып табылады. Егер олар мен олардың бақташылары кетсе, онда мен 80 жыл бойы көтеріліп, серуендеп, шаңғы тебіп және коньки тебуге үйренген Лейклендтің соңы болады; мен өмірімнің көп бөлігінде жазған Лейклендтің соңы. Бүкіл үйірлердің жойылғандығы бақташыларды жаңа қойларын тауға қайтадан «hefting» (жерге бейімдеу) процесін жүргізуге мәжбүр етті. Әдетте, аналық қойлар осы мінез-құлықты өз балаларына үйретеді, бірақ белгілі бір жерге бейімделген аналық қойлар болмағандықтан, мінез-құлықты жаңа аналық қойларға қайтадан үйретуге тура келді, бұл көбінесе қиын-қыстау төбелерде адасқан үйірлерді жинаумен байланысты болды. Егер олар бастапқы Herdwick қойларының орнына келсе, «hefted» емес қойлар да адасып, жайылымның артық пайдалануына себеп болуы мүмкін. Камбрия таулық қойлар бастамасы аурудан кейін «жағдайды қайта бағалау» үшін құрылды; тағы бір індеттің алдын алу үшін қатаң үкіметтік шектеулер әлі де күшінде. 2008 жылы Орегон штатының қой шаруашылығымен айналысатын фермер Herdwick қойларының тұқымын алу үшін АҚШ-қа Herdwick қошқарларынан сперма импорттауды бастады, бұл тұқымды елге әкелуге бағытталған жасанды ұрықтандыру бағдарламасын жүзеге асыруға мүмкіндік берді. 2013 жылы Лейкленд Herdwick еті Еуропалық Одақтан қорғалған атауын алды.

In the later years of her life (over 50), the children's author Beatrix Potter was involved with keeping and breeding Herdwicks, even acting as president of the breed association for a time. Between 1930 and 1938 she won a number of prizes for Herdwick ewes at shows across Cumbria. Upon her death in 1943, she bequeathed fifteen farms—a total of approximately 4,000 acres (16 km2) to the National Trust and, as per her instruction, all continue to graze Herdwick flocks. The Trust now acts as a wool merchant itself, thus being able to bargain for better prices directly with the British Wool Marketing Board and operate a Herdwick wool trademark. and this makes them particularly vulnerable to outbreaks of disease. The outbreak of foot and mouth disease in 2001 led to the destruction of many flocks, and to fears for the survival both of the breed and of the typical Lakeland sheep farming industry. Of the estimated 100,000 Herdwick sheep present before the outbreak, a full 25% were lost. They were not easily replaceable because long standing herds are hefted so the introduction of new stock to the fells would have required extensive fencing. The call for vaccination rather than culling to preserve what is considered a part of the traditional identity of the fells and moors was led by parties such as the Duke of Westminster, Earl Peel, Lord Barnard and Lord Lonsdale, who wished to save the hill sheep on their lands. Many Lake District residents saw the breed as an indispensable icon of the region. Longtime resident and writer for The Guardian A. Harry Griffin expressed this feeling:

There are other mountain sheep on the Lakeland fells, notably Swaledales and Rough Fells, but the hardy Herdwick is the sheep most likely to be seen in and around the Duddon valley, the Coniston fells, the Buttermere fells and, through Borrowdale or Wasdale, up to the highest land in England, the Scafells. More than the old drystone walls that quarter the fells, the packhorse bridges or the whitewashed farmsteads, the little grey Herdwick sheep typify the Lakeland. If they and their shepherds go, that is the end of the Lakeland where I have climbed, walked, skied and skated for nearly 80 years; of the Lakeland I have written about nearly all my life. The destruction of entire flocks meant that the shepherds were forced to undergo the process of again heafing (the local term for hefting) their new sheep to the hills. Normally, ewes teach this behaviour to their lambs, but with no more ewes left acquainted with a particular heaf the behaviour had to be taught all over again to new ewes, inevitably involving much rounding up of flocks that had strayed over the often inaccessible fells. Unheafed sheep might also cause overgrazing by wandering if they replaced the original Herdwicks. The Cumbria Hill Sheep Initiative was set up to "reassess the position and circumstances" in the aftermath of the disease; tough government restrictions in order to prevent another outbreak are still in place. In 2008, an Oregon sheep farmer began importing semen from Herdwick rams into the United States to begin a breeding programme using artificial insemination and designed to bring the breed to the country for the first time. In 2013, Lakeland Herdwick meat received a Protected Designation of Origin from the European Union.

Сипаттамалары

Herdwicks – қос мақсатты тұқым, олардың еті дәмді қозы және қой етін, ал жүні ірі, сұр түсті болады. Баяу жетілетін бұл тұқым британдық төбелік қой тұқымдарының ең төзімділерінің бірі болып саналады, және Көмбөлді айманының суық әрі тынымсыз жаңбырларына төтеп бере алады. Көптеген Herdwick қойлары қыс айларында, шамамен желтоқсаннан сәуірге дейін төбеде жайылады. Олар көбінесе төбе беткейлерінде қосымша жемсіз еркін жайылады, бірақ әр егіз өздігінің «хефтінде» (жергілікті атауы) – сол кішкентай төбелік аумақта қалады. Төбедегі қиын жағдайларға байланысты, тоқтылардың өлімі 25%-ға дейін жетеді. Осылайша, көмексіз өркендеу қабілеті – төбе фермерлері Herdwick тұқымын жазық жерлерде өнімдірек тұқымдардан бағалауының себебінің бірі. Herdwick қозының және қой етінің өте ерекше дәмі бар, және ол 1953 жылы Елизавета II патшайымның тағына отыруына арналған банкетте берілген. Көрмелер мен аукциондарда Herdwick қойларының жүнін бояу арқылы қызыл түске бояумен әшекейлейді (жергілікті атауы – «рудди»). Қошқарлар да егіздермен бірге шығарылғанда боялады, осылайша қайсысы ұрықтанғанын білуге болады, сондай-ақ бояу – қойлардың иесін анықтаудың бір тәсілі («смит» деп аталады). Химиялық бояулар қолжетімді болғанға дейін, бұл бояу темір кенінен немесе маймен араластырылған графиттен жасалған. Көп жылдар бойы белгілі бір шаруаның қойларын анықтаудың заңды тәсілі – қойдың құлағынан жасалған ойықтар, олар «lug marks» деп аталады, бірақ қазір құлақ таңбаларымен алмастырылған.