Кіріспе

1639 жылғы Клаудио Монтевердидің операсы "Улисс отанына қайтады" (SV 325) – Клаудио Монтевердидің Джакомо Бадоароның либреттосына жазған, пролог пен бес актіден (кейін үш актіге өңделген) тұратын операсы. Опера алғаш рет 1639–1640 жылдардағы карнавал маусымында Венециядағы Санти-Джованни-э-Паоло театрында қойылды. Гомердің "Одиссеясының" екінші жартысынан алынған оқиға, адалдық пен ізгілікке ақыры сыйлық берілетінін, ал сатқындық пен алдаудың жеңіліске ұшырағанын көрсетеді. Троя соғысынан ұзақ сапардан кейін Итака патшасы Улисс өз еліне оралады, онда оның адал жұбайы Пенелопаны үш зұлым күйеуші мазалап жатыр екенін біледі. Құдайлардың, ұлы Телемахтың және серігі Эвметтің көмегімен Улисс күйеушілерді жеңіп, патшалығын қайтарып алады. "Il ritorno" – Монтеверди өмірінің соңғы бес жылында Венецияның дамып келе жатқан опера индустриясы үшін жазған үш толық көлемді операның біріншісі. Венециядағы алғашқы табысты қойылымнан кейін, опера 1640–41 маусымында Венецияға оралудан бұрын Болоньяда қойылды. Содан кейін, 17 ғасырдың соңында Венадағы императорлық сарайда қойылған болуы мүмкін болса да, 20 ғасырға дейін қайта қойылған жоқ. Музыка 19 ғасырда толыққан емес партитураның табылуы арқасында қазіргі заманда танымал болды, ол көп жағынан сақталған либретто нұсқаларымен үйлеспейді. 1922 жылы жарияланғаннан кейін партитураның түпнұсқалығына күмән туды, ал келесі 30 жыл ішінде опера сирек қойылды. 1950 жылдары бұл шығарма Монтевердидің туындысы деп мойындалды, ал 1970 жылдардың басында Вена мен Глиндеборнда қайта қойылғаннан кейін оның танымаллығы артты. Одан бері ол әлемнің барлық опера театрларында қойылды және көптеген рет жазылды. Монтевердидің басқа венециялық сахналық туындыларымен бірге "Il ritorno" алғашқы заманауи опералардың бірі саналады. Оның музыкасы, бұрынғы туындылардың ықпалын көрсетсе де, Монтевердидің опера композиторы ретінде дамуын көрсетеді, өйткені ол ескі стильдегі речитативпен қатар ариозо, дуэт және ансамбль сияқты сәнді формаларды қолданды. Музыканың алуан түрлі стильдерін пайдалану арқылы Монтеверди әртүрлі кейіпкерлердің, құдайлар мен адамдардың сезімдерін және эмоцияларын музыка арқылы жеткізе алады. "Il ritorno" кейде "құрлы қаз" деп сипатталса, ал керісінше Монтевердидің сақталған операларының арасындағы ең нәзік және әсерлі опера деп аталады, ол бастапқыда көңілін қалдырса да, келесі тыңдауларда ерекше шешендікке толы вокал стилін ашады.

Тарихи контекст

Монтеверди 1606–1608 жылдары алғашқы операларын – «Орфео» және «Арианна» жазғанда Мантуядағы герцог Винченцо Гонзаганың қызметінде болды. Винченцоның мұрагері герцог Франческо Гонзагамен келіспей қалғаннан кейін Монтеверди 1613 жылы Венецияға көшіп, өмірінің соңына дейін Санкт-Марк базиликасының музыка директоры қызметін атқарды. Мадригалдар мен шіркеу музыкасын тұрақты түрде шығарумен қатар, Монтеверди опера емес, сахналық туындыларды жазуды жалғастырды. Ол бірнеше балеттер жазды және 1624–1625 жылғы Венеция карнавалы үшін «Танкред пен Клоринда шайқасы» («Il combattimento di Tancredi e Clorinda») атты балет, опера және оратория сипаттамаларын біріктірген гибридтік туынды жазды. 1637 жылы Сан-Кассиано театры ашылуымен толыққанды опера Венецияға келді. Бай Трон отбасы демеушілік еткен бұл театр әлемдегі операға арналған алғашқы театр болды. Театрдың ашылуы 1637 жылғы 6 наурызда Франческо Манелли мен Бенедетто Ферраридің «Андромеда» операсымен болды. Бұл туынды, келесі жылы осы авторлардың «La Maga fulminata» операсы сияқты, зор қуанышпен қарсы алынды. Республиканың билеуші отбасылары жаңа музыкалық үрдіске инвестиция салу арқылы өздерінің байлығы мен мәртебесін көрсетуге тырысқандықтан, қалада тағы үш опера театры ашылды. Алғашында Монтеверди бұл іс-шаралардан қалысқандай болды, мүмкін оның жасының (70-тен асып кеткендігі) себебінен, немесе Санкт-Марк базиликасының музыка директоры лауазымының мәртебесіне байланысты. Дегенмен, Монтевердидің үнсіздігіне қатысты бір замандасы, маэстро Венеция үшін опера жазатынын болжады: «Құдай қаласа, бір күні ол да сахнаға шығады». Бұл болжам расталды; Монтевердидің Венеция операсына алғашқы үлесі 1639–1640 жылғы карнавал маусымында, Сан-Моизе театрында «Арианна» операсын қайта қою арқылы жасалды. «Арианнадан» кейін Монтевердидің үш жаңа операсы тез арада жарық көрді, олардың біріншісі – «Иль риторно» операсы. Екіншісі, «Энеяның Лавиниямен некесі» («Le nozze d’Enea con Lavinia») 1640–1641 жылғы карнавал кезінде қойылды; Монтевердидің музыкасы жоғалып кетті, бірақ авторлығы белгісіз либреттоның көшірмесі сақталған. Үшіншісі, 1642–1643 жылғы карнавалға арналған «Поппеяның тажына отырғызылуы» («L'incoronazione di Poppea») операсы, композитордың 1643 жылы қайтыс болуына аз уақыт қалғанда қойылды.

Либретто

Джакомо Бадоаро (1602–1654) – венециялық диалектіде шығармашылығымен көзге түскен суырып салма ақын. Ол Accademia degli Incogniti академиясының мүшесі, Венецияда музыкалық театрды дамытуға мүдделі болған бостан ойлы зиялылар тобының құрамында болды. Бадоароның өзі Театро Новиссимоға қаржылық үлесі болған. Il ritorno – оның алғашқы либреттосы, ал 1644 жылы ол Франческо Сакрати үшін тағы бір либретто, «Улисс» негізінде жазды. Бадоаро мен Монтеверди өз заманындағы адамның жағдайын бейнелеу үшін классикалық оқиғаны пайдаланды. Монтевердиді зерттеуші Эллен Розанд алғашқы қойылымнан бері табылған либреттоның 12 нұсқасын анықтады. Олардың көпшілігі 18 ғасырға тән көшірмелер болып көрінеді, мүмкін, бір дереккөзден алынған; ал кейбіреулері театрлық қойылымдармен байланысы жоқ әдеби нұсқалар. 12 нұсқаның ішінде тек біреуі Бадоароны автор деп көрсетеді, ал қалғаны автор туралы ақпарат бермейді. Либреттоның тек екеуінде Монтеверди композитор ретінде аталған, бірақ бұл аса маңызды емес, өйткені композиторлардың есімдері басылған либреттоларда сирек жазылған. Мәтіндердің барлығы дерлік бірдей, бірақ Монтевердидің музыкалық партитурасының жалғыз сақталған көшірмесінен өзгеше – онда бес акті емес, үш акті, басқаша пролог пен финал, сондай-ақ көптеген көріністер мен бөлімдер жойылған немесе өзгертілген. Либреттоның кейбір көшірмелері операның тұңғыш қойылымын Театро Сан-Кассианода өткізгендігін көрсетеді, алайда қазір SS Giovanni e Paolo театры операның ашылу орны ретінде мойындалған.

Құрамы

Монтевердидің Бадоародан либреттоны қашан алғаны белгісіз, бірақ бұл, болжам бойынша, 1639 жылға дейін немесе осы жылы болған, өйткені шығарма 1639–40 жылдардағы карнавалға дайындалып жатқан еді. Венеция операсының жалпы сипатына сәйкес, шығарма шағын құрамда – шамамен бес скрипкашы және түрлі continuo аспаптары үшін жазылды. Бұл опера үйлеріне қаржылай демеушілік көрсеткен саудагерлердің экономикалық мүдделерін көрсетеді – олар коммерциялық және көркемдік табысқа қол жеткізуді талап етті және шығындарды азайтуға ұмтылды. Сол кездегідей, нотада нақты аспаптық құрам көрсетілмеген, ол 19 ғасырда Вена Ұлттық кітапханасында табылған бір қолжазбада сақталған. Нотаны зерттеу Монтевердидің сахналық және адам дауысына арналған өзге де шығармалардағы ұзақ тәжірибесінен туындаған көптеген ерекшеліктерін ашады. Розанд Монтевердидің авторлығына күмән келтірмей, нота мен либретто арасындағы маңызды айырмашылықтар оның авторлығын растауы мүмкін деп санайды, себебі Монтеверди өзіне ұсынылған мәтіндерді өңдеуімен белгілі болған. Бадоароның Микеланджело Торциглианиге 1644 жылы жазған хатында: «Il ritorno d'Ulisse in patria» Клаудио Монтевердидің музыкасымен безендірілді, ол зор даңққа ие және есімі мәңгілікке сақталатын адам» делінген.

Қазіргі жаңғырулар

Вена қолжазбасының музыкасын 1922 жылы Роберт Хаас жариялады. Жарияланудан кейін операның алғашқы заманауи қойылымы, Винсент д'Индидің басылымы, 1925 жылы 16 мамырда Парижде өтті. Келесі жарты ғасыр бойы қойылымдар сирек болды. Би-би-си операны британдық тыңдаушыларға 1928 жылы 16 қаңтарда радиохабар арқылы таныстырды, бұл жолы да d'Indy басылымын пайдаланды. Опера 1970-ші жылдардың басында Венада (1971) және Глиндеборнда (1972) қойылымдарымен кең репертуарға енді. Сол кезде сыншы Стенли Сейди әншілерді мақтағанмен, қойылымның "әдеміліксіздігі мен тіпті қабақтығы" үшін сынады. 1974 жылдың қаңтарында Il ritorno өзінің АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілімін Вашингтон опера қоғамы Кеннеди орталығында Харнонкорт басылымы негізінде қойып, таныстырды. Дирижер Александр Гибсон жетекшілігімен актерлік құрамға Фредерика фон Стаде L'humana Fragilità және Пенелопа рөлінде, Клод Корбейл Il Tempo және Антиноо рөлінде, Джойс Касл La Fortuna рөлінде, Барбара Хохер Amore және Меланто рөлінде, Ричард Стилвелл Улисс рөлінде, Дональд Грамм Нептун рөлінде, Уильям Нилл Юпитер рөлінде, Кармен Балтроп Минерва рөлінде, Дэвид Ллойд Эвмет рөлінде, Р. Г. Вебб Иро рөлінде, Говард Хенсел Эвримак рөлінде, Пол Сперри Телемах рөлінде, Денис Стрини Писандр рөлінде және Джон Ланкстон Анфином рөлінде ойнады. Соңғы уақытта опера Нью-Йорктің Линкольн орталығында Нью-Йорк Сити Операсы және АҚШ-тың басқа да сахналарында қойылды. 2006 жылы Уэльстің Ұлттық операсы Дэвид Алденнің қоюымен, Ян МакНейлдің дизайнымен, неон шамы, толған мысықтар, қанаттары мен суға түсетін костюмі бар Нептун, авиатор Амелия Эрхарт кейпіндегі Минерва және ұсақ-түйекпен айналысатын Юпитер бейнесінде сахналанды. Сыншы Анна Пикард бұл интерпретацияны қорғады: "Құдайлар әрқашан қазіргі заманғы қиял болған, ал тастап кеткен әйел мен мойынсұнған батыр – мәңгілік." Неміс композиторы Ханс Вернер Хенце екі актілік нұсқаның алғашқы қойылымын жасады, ол 1985 жылы 11 тамызда Салцбург фестивалінде көрсетілді, бірақ сыншылар пікірі екіге бөлінді. Екі актілік қойылымдар содан бері жиі кездеседі. Оңтүстік Африка суретшісі және аниматоры Уильям Кентридж операның нұсқасын жасады, ол қуыршақтар мен анимациялық фильмдерді пайдалануға негіделген, музыканың шамамен жартысы қолданылды. Бұл нұсқа 1998 жылы Йоханнесбургте көрсетілді, содан кейін әлемді аралап, 2004 жылы Линкольн орталығында және 2009 жылы Эдинбург фестивалінде көрсетілді.

Музыка

Денис Арнольдтың айтуынша, Монтевердидің соңғы операларында бұрынғы Ренессанс дәуіріндегі интермеццо мен пасторальдық формалардың элементтері сақталғанымен, оларды алғашқы заманауи опералар деп санауға болады. Алайда, 1960 жылдары Дэвид Джонсон «Il ritorno» тыңдаушыларына егер олар Верди, Пуччини немесе Моцарт сияқты опера күтетін болса, көңілі тоймайтынын ескерту қажет деп тапты: «Сіз өзіңізді әлдеқайда баяу темпке, әуеннің әлдеқайда таза түсінігіне, алғашқы немесе екінші тыңдауда құрғақ декламация сияқты естілетін, бірақ қайталап тыңдағанда ғана ерекше шешендікке ие болатын вокалдық стильге бағынуыңыз керек». Бірнеше жыл өткен соң, Джереми Нобл «Gramophone» журналындағы шолуында «Il ritorno» Монтевердидің операларының арасында ең аз танымал және ең аз қойылатын опера екенін жазды, «шындығында, оның музыкасы Орфео немесе Поппея сияқты мінез бен қиялға толы емес». Арнольд бұл туындыны «құрлы қаз» деп атады. Кейінгі зерттеушілер оған көбірек оң баға берді; Марк Рингер үшін «Il ritorno» – «Монтевердидің операларының ең нәзік және сезімтал туындысы», ал Эллен Розандтың пікірінше, композитордың музыка арқылы нағыз адамдарды бейнелеу қабілеті осы туындыда және бірнеше жылдан кейін жазылған «Поппея» операсында толыққанды көрініс тапқан. Дегенмен, бұл айырмашылық Монтевердидің бұрынғы «L’Orfeo» операсындағыдай формалды емес; «Il ritorno» операсында ақпарат көбінесе ариозо, тіпті кейде ария арқылы жеткізіледі, бұл әуенділік пен гармониялық бірлікті арттырады. Монтевердидің ғасырдың басындағы ескі речитатив стилімен бірге камералық дуэттер мен ансамбльдер сияқты сәнді формаларды үйлестіру қабілеті композитордың драмалық стилінің дамуын одан әрі көрсетеді. Алғашқы толық жазбасы 1971 жылы Харнонкорт пен «Concentus Musicus Wien» тобының жазбасы болды. Раймонд Леппардтың 1972 жылғы Глиндеборн нұсқасы Корольдік Альберт залында концерттік орындалымда жазылды; келесі жылы дәл сол Глиндеборн актерлері толық сахналық қойылымда жазылды. Леппардтың үшінші Глиндеборн нұсқасы 1980 жылы жарық көрді, ондағы струнный және мыс аспаптармен оркестрлеу Денис Арнольдтың «Gramophone» журналындағы шолуында сынға ұшырады: «Оригиналда қарапайым бассо континуо желісімен қалған музыканың көп бөлігі струнный және мыс аспаптармен толықтырылып оркестрленді, нәтижесінде речитатив, ариозо және ария арасындағы экспрессивті динамика жасырылды». (Толық мәліметтер үшін «Il ritorno d'Ulisse in patria (Raymond Leppard recording)» қараңыз.) Арнольдтың айтуынша, дәл осындай сын Харнонкорттың 1971 жылғы жазбасына да қатысты. Соңғы жарық көрген жазбалардың арасында 1992 жылы көп мақтаған Рене Джейкобстың «Concerto Vocale» тобымен жасаған орындалуы бар, «Фенлонның сөзіне сүйенсек, барлық Монтевердиді жақсы көретін тыңдаушылар жиі қайта тыңдайтын жазба».