Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мысыр перғауыны (бірінші династия)
Egyptian pharaoh (First Dynasty)
Хор Аха (немесе Аха немесе Хор Аха) кейбір египтологтардың пікірінше, Мысырдың бірінші династиясының екінші перғауыны, ал басқалары оны бірінші перғауыны деп санайды және оны Менеске теңейді. Ол шамамен б.з.б. 31 ғасырда өмір сүрген және ұзақ жылдар билік құрған деп есептеледі.
Hor Aha (or Aha or Horus Aha) is considered the second pharaoh of the First Dynasty of Egypt by some Egyptologists, while others consider him the first one and corresponding to Menes. He lived around the 31st century BC and is thought to have had a long reign.
Атауы
Көп қолданылатын Hor Aha есімі – фараонның Хорус есімінің берілісі, Хорус құдайымен байланысты корольдік титулдың бір бөлігі, және толыққанды түрде Horus Aha деп аталады, яғни «Хорус – жауынгер». Манетонның «Египет тарихы» деп аударылатын «Aegyptiaca» еңбегінде оның грекше аты Атотис, немесе «Атотис» деп жазылған. Ерте династиялық кезең үшін археологиялық деректер фараондарды олардың Хорус есімдерімен атайды, ал тарихи деректер, Турин және Абидос патшалар тізімдерінде көрсетілгендей, баламалы патша титулын – небти есімін пайдаланады. Фараон есімінің әртүрлі титулдық элементтері көбінесе ықшамдық үшін жеке қолданылған, бірақ таңдау жағдайға және кезеңге байланысты өзгерген. Басты египтологиялық консенсус екі деректерді үйлестіруде Флиндерс Петридің зерттеулеріне сүйенеді және Hor Aha (археологиялық) есімін небти есімі Итимен (тарихи) байланыстырады. Осыған ұқсас тәсіл тарихи Менес (небти есімі) пен Нармерді (Хорус есімі) археологиялық деректерде анықтауға алып келді (екі тұлға да Мысырдың бірігуіне және I династияның бірінші фараоны ретінде еңбек еткен), олар Hor Aha-ның (екінші фараон) ізашары болып табылады.
The commonly used name Hor Aha is a rendering of the pharaoh's Horus name, an element of the royal titulary associated with the god Horus, and is more fully given as Horus Aha meaning Horus the Fighter. Manetho's record Aegyptiaca (translating to History of Egypt) lists his Greek name as Athothis, or "Athotís". For the Early Dynastic Period, the archaeological record refers to the pharaohs by their Horus names, while the historical record, as evidenced in the Turin and Abydos king lists, uses an alternative royal titulary, the nebty name. The different titular elements of a pharaoh's name were often used in isolation, for brevity's sake, although the choice varied according to circumstance and period. Mainstream Egyptological consensus follows the findings of Flinders Petrie in reconciling the two records and connects Hor Aha (archaeological) with the nebty name Ity (historical). The same process has led to the identification of the historical Menes (a nebty name) with Narmer (a Horus name) evidenced in the archaeological record (both figures are credited with the unification of Egypt and as the first pharaoh of Dynasty I) as the predecessor of Hor Aha (the second pharaoh).
Теориялар
Хор-Аха туралы пікір таластар болған. Кейбіреулер оны аңызға толы Менаспен бір адам деп есептейді және ол Мысырдың барлық жерін біріктіргенін айтады. Ал басқалары оның Мысырды біріктірген перғауын Нармердің ұлы болғанын мәлімдейді. Нармер мен Менас – бір перғауынның әр түрлі есімдері болуы мүмкін. Дегенмен, сол дәуірден қалған маңызды тарихи дәлелдер Нармерді Мысырды алғаш біріктірген перғауын (Нармер палитрасына қараңыз) екенін, ал Хор-Аханы оның ұлы және мұрагері екенін көрсетеді.
There has been some controversy about Hor Aha. Some believe him to be the same individual as the legendary Menes and that he was the one to unify all of Egypt. Others claim he was the son of Narmer, the pharaoh who unified Egypt. Narmer and Menes may have been one pharaoh, referred to with more than one name. Regardless, considerable historical evidence from the period points to Narmer as the pharaoh who first unified Egypt (see Narmer Palette) and to Hor Aha as his son and heir.
Нармердің мұрагері
Гюнтер Дрейердің Дэн мен Каа қабірлеріндегі Умм-эль-Каабтан тапқан мөр басылымдары Хор-Аханы бірінші династияның екінші фараоны деп көрсетеді. Оның алдыңғысы Нармер Жоғарғы және Төменгі Египетті біртұтас мемлекетке біріктірген. Хор-Аха шамамен б.з.д. 31 ғасырында таққа отырған болуы мүмкін.
Seal impressions discovered by Günter Dreyer in the Umm El Qa'ab from Den and Qa'a burials identify Hor Aha as the second pharaoh of the first dynasty. His predecessor Narmer had united Upper Egypt and Lower Egypt into a single kingdom, Upper and Lower Egypt. Hor Aha probably ascended the throne in the mid 31st century BC.
Ішкі саясат
Хор-Аха көптеген діни шараларды өткізген сияқты көрінеді. Оның билік құрған кезіндегі бірнеше тақташада Нейт құдайының қасиетті орнына сапар жасауы тіркелген. Ол Нейт құдайының қасиетті орнына Нил дельтасының солтүстік-батысындағы Саис қаласына барған. Сонымен қатар, оның билік құрған кезіндегі жылдық тақташада Секер құдайының киелі кемесі Хенудің ең алғашқы бейнесі табылды. Хор-Аха мен Нейтхотептің қабірлерінен табылған ыдыстардағы жазулар, белгілер және мөрлер осы патшайымның Аха билік құрған кезеңде қайтыс болғанын көрсетеді. Ол оның қабірін Жак де Морган қазған әсем мастабада жерлеуін ұйымдастырды. Патшайым Нейтхотептің Аханың анасы болуы мүмкін. Нейтхотептің демалу орны ретінде Накада зиратын таңдауы оның осы аймақтан шыққанын көрсетеді. Бұл өз кезегінде Нармердің аймақтағы Тинит патшаларының үстемдігін нығайту үшін Накаданың ежелгі патшалық әулетінің мүшесіне үйленгенін қолдайды. Алайда, 2016 жылдың қаңтар айында тасқа жазылған жазу Нейтхотептің Хор-Аханың ізбасары Джердің билік басындағы алғашқы кезеңінде регенттік патшайым болғанын көрсетті. Сондықтан, зираттағы мәліметтер Нейтхотептің Хор-Аха билік құрған кезеңде өмір сүргенін, бірақ Джердің билігіне көшкенін дәлелдейді. Ең маңыздысы, Мемфистің Солтүстік Саккара некрополіндегі ең көне мастаба оның билік кезіне жатады. Бұл мастаба сол кездегі әдет бойынша Хор-Аханың туысы болуы мүмкін, әкімшіліктің жоғары лауазымды өкіліне тиесілі. Бұл Хор-Аха билік құрған кезеңде Мемфистің маңыздылығының артып баратынын көрсететін нақты дәлел.
Hor Aha seems to have conducted many religious activities. A visit to a shrine of the goddess Neith is recorded on several tablets from his reign. The sanctuary of Neith he visited was located in the north west of the Nile Delta at Sais. Furthermore, the first known representation of the sacred Henu barque of the god Seker was found engraved on a year tablet dating from his reign. Vessel inscriptions, labels and sealings from the graves of Hor Aha and Queen Neithhotep suggest that this queen died during the reign of Aha. He arranged for her burial in a magnificent mastaba excavated by Jacques de Morgan. Queen Neithhotep is plausibly Aha's mother The selection of the cemetery of Naqada as the resting place of Neithhotep is a strong indication that she came from this province. This, in turn, supports the view that Narmer married a member of the ancient royal line of Naqada to strengthen the domination of the Thinite kings over the region. However, in January 2016, a rock inscription demonstrated that Neithhotep was actually a queen regent early during the reign of Djer, Hor Aha's successor. Therefore, the cemetery evidence only proves that Neithhotep did live during the reign of Hor Aha but succeeded him into Djer's reign. Most importantly, the oldest mastaba at the North Saqqara necropolis of Memphis dates to his reign. The mastaba belongs to an elite member of the administration who may have been a relative of Hor Aha, as was customary at the time. This is a strong indication of the growing importance of Memphis during Aha's reign.
Экономикалық даму
Хор-Аханың билігінен қалған жәдігерлер аз. Дегенмен, өте шебер орындалған мыс балта бастары, фейенс ыдыс сынықтары, азу сүйегінен жасалған қорап және жазулары бар ақ мәрмәрлер Ах билік құрған дәуірде қолөнердің гүлденгенін көрсетеді.
Few artifacts remain of Hor Aha's reign. However, the finely executed copper axe heads, faience vessel fragments, ivory box and inscribed white marbles all testify to the flourishing of craftsmanship during Aha's time in power.
Мысырдан тыс қызмет
Абидостан табылған піл сүйегінен жасалған жазуда Хор-Аханың нубиялықтарға қарсы жорық басқарғаны айтылады. Жылдық тақташада бір жыл нақты түрде "Та Сетиді (яғни Нубияны) жеңген жыл" деп аталған. Хор-Аханың билігі тұсында Оңтүстік Левантпен сауда азайған сияқты. Оның алдыңғы бақтасы Нармерден өзгеше, Хор-Аха Нил өзені аңғарының шегінен тыс жерде кездеспейді. Бұл Мысыр мен оның шығыс көршілері арасындағы қашықтығы ұзақ сауданың египеттіктердің жергілікті ресурстарды тікелей игеруімен біртіндеп алмастырылғанын көрсетеді. Ен-Бесордағы египеттік бекінісінен табылған ыдыс сынықтарының талдауы оның Хор-Аха тұсында белсенді болғанын көрсетеді. Сол кезде басқа да египеттік елді мекендердің де жұмыс істегені белгілі (Библос және Ливан жағалауы бойында). Соңында Хор-Аханың қабірінен Оңтүстік Леванттан келген ыдыс сынықтары табылды.
Inscription on an ivory tablet from Abydos suggests that Hor Aha led an expedition against the Nubians. On a year tablet, a year is explicitly called 'Year of smiting of Ta Sety' (i. e. Nubia). During Hor Aha's reign, trade with the Southern Levant seems to have been on the decline. Contrary to his predecessor Narmer, Hor Aha is not attested outside of the Nile Valley. This may point to a gradual replacement of long distance trade between Egypt and its eastern neighbors by a more direct exploitation of the local resources by the Egyptians. Vessel fragment analysis from an Egyptian outpost at En Besor suggests that it was active during Hor Aha's reign. Other Egyptian settlements are known to have been active at the time as well (Byblos and along the Lebanese coast). Finally, Hor Aha's tomb yielded vessel fragments from the Southern Levant.
Мането
Мысырлық діни қызметкер Манетонның (Хор-Аха билік құрғаннан кейін 2600 жылдан астам өткен соң өмір сүрген) айтуынша, Аха Мемфисте сарай салып, анатомия саласында бірнеше кітап жазған шебер дәрігер болған.
According to the Egyptian priest Manetho (who lived over 2,600 years after Hor Aha's reign), Aha built a palace in Memphis and was a skilled physician who wrote multiple books on anatomy.
Отбасы
Хор-Аханың басты әйелі Беннериб еді, оның аты бірнеше [тарихи] ескерткіште, әсіресе Мысырдың Абидос қаласындағы Б14 қабірінде оның атымен бірге жазылған. Б14 қабірі Хор-Аханың бейітінің тікелей жанында орналасқан. Хор-Аханың тағы бір әйелі Кентап болды, ол Каир жылнама тасында Джердің анасы ретінде көрсетілген. Хор-Аханың анасы Нейтхотеп деп есептеледі. Ол сонымен қатар марқұм Нармердің әйелі болған және Нармер қайтыс болғаннан кейін Хор-Аханың үш ірі сарай кеңесшісінің бірі – Рехит есімді адамға қайта үйленген болуы мүмкін. Накададағы Нейтхотептің бейітінде оның 10 жазуы сақталған. Сол бейітте Рехитке арналған 15 жазу да бар.
Hor Aha's chief wife was Benerib, whose name was "written alongside his on a number of [historical] pieces, in particular, from tomb B14 at Abydos, Egypt". Tomb B14 is located directly adjacent to Hor Aha's sepulchre. Hor Aha also had another wife, Khenthap, with whom he became father of Djer. She is mentioned as Djer's mother on the Cairo Annals Stone. Hor Aha's mother is believed to be Neithhotep. She is also believed to be wife of the late Narmer and possibly remarried one of Hor Aha's top three Grand Viziers by the name of Rekhit after the death of Narmer. The massive Naqada tomb Neithhotep was believed to be buried has 10 inscriptions of her in it. The same tomb also has 15 inscriptions to Rekhit.
Қабір
Хор-Аханың қабірі Абидос қаласындағы 1-ші династия патшаларының некрополінде орналасқан, ол Умм-эль-Кааб деп аталады. Ол үш үлкен камерадан (B10, B15 және B19 деп белгіленген) тұрады, олар тікелей Нармер қабіріне іргелес жатыр. Камералар тікбұрышты, шөлдің жеріне тікелей қазылған, қабырғалары саз кірпіштермен қапталған. Нармер мен Ка қабірлерінде тек екі іргелес камера болған, ал Хор-Аха қабірінде үш айтарлықтай үлкен, бірақ бөлек камера бар. Мұндай архитектураның себебі сол кезде камералардың үстіне үлкен шатырлар салу қиын болды, себебі осы құрылыстар үшін қажетті ағаш көбінесе Қанааннан әкелінуі керек еді. Хор-Аха қабірінің ерекше жаңалығы – патшаның үйінің мүшелерімен бірге перғауынның жерленуі, бұл Мысырдағы ең ерте белгілі жеке бағыныштылардың құрбандығы. Олардың өлтірілгені ме, әлде өздеріне қол жұмсағаны ме, әлі белгісіз. Көмілгендердің арасында қызметшілер, ергежейлі кішкентай адамдар, әйелдер және тіпті иттер де болды. Хор-Аханың басты камераларының солтүстік-шығысына қарай үш қатарға орналасқан 36 қосалқы қабірлер салынған. Хор-Ахаға патшалық белгі ретінде жас арыстандар да сыйға тартылған.
The tomb of Hor Aha is located in the necropolis of the kings of the 1st Dynasty at Abydos, known as the Umm el Qa'ab. It comprises three large chambers (designated B10, B15, and B19), which are directly adjacent to Narmer's tomb. The chambers are rectangular, directly dug in the desert floor, their walls lined with mud bricks. The tombs of Narmer and Ka had only two adjacent chambers, while the tomb of Hor Aha comprises three substantially larger yet separated chambers. The reason for this architecture is that it was difficult at that time to build large ceilings above the chambers, as timber for these structures often had to be imported from Canaan. A striking innovation of Hor Aha's tomb is that members of the royal household were buried with the pharaoh, the earliest known retainer sacrifices in Egypt. It is unclear if they were killed or committed suicide. Among those buried were servants, dwarfs, women and even dogs. A total of 36 subsidiary burials were laid out in three parallel rows north east of Hor Aha's main chambers. As a symbol of royalty Hor Aha was even given a group of young lions.
Танымал мәдениетте
"Фрэнклин және Баш" сериалының 4-маусымының 1-бөлімі "Хор Аханың қарғысы" сирек кездесетін египеттік артефакт айналысында және басты кейіпкерлердің оны тауып, басшыларын қайтаруға жасаған әрекеттерін көрсетеді. Уильям Г. Коллинздің "Құдайлардың қолымен жасалған кісі өлтіру: Ежелгі Египет жұмбағы" кітабы Принц Аха (кейіннен патша Хор Аха) туралы триллер, ал Нармер – көмекші кейіпкер.
Episode 1 of season 4 of Franklin & Bash, "The Curse of Hor Aha" revolves around a rare Egyptian artifact and the protagonists trying to find it to get their boss back. Murder by the Gods: An Ancient Egyptian Mystery by William G. Collins is a thriller about Prince Aha (later king Hor Aha), with Narmer as a supporting character.