Кіріспе

Кингсли Амистің романы – Кингсли Амистің "Полковник Сан" романы, 28 наурыз 1968 жылы Джонатан Кейп баспасынан "Роберт Маркхэм" псевдонімімен жарық көрді. "Полковник Сан" – 1964 жылы Ян Флемингтің қазасынан кейін жарық көрген алғашқы Джеймс Бонд романы. Романды жазу алдында Амис Бонд тақырыбында тағы екі туынды жазды: "Джеймс Бонд ісі" әдеби зерттемесі және "Бонд кітабы" юмористикалық туындысы. "Полковник Сан" романы британдық құпия қызметінің оперативтік қызметкері Джеймс Бондтың және оның жоғары лауазымды жетекшісі М-ді ұрлап кеткендерді іздеу миссиясы туралы. Миссия барысында ол халықаралық жағдайға әкеп соқтыратын коммунистік Қытайдың қастандық жоспарын ашады. Орыстар үшін жұмыс істейтін грек тыңшысының көмегімен Бонд М-ді Эгей теңізіндегі шағын аралда табады, оны құтқарып, қастандық жоспарының екі бас ұйымдастырушысын – полковник Сун Лян Танды және бұрынғы нацистік командир Фон Рихтерді өлтіреді. Амис грек аралдарында өткізген демалысынан грек ортасы мен кейіпкерлерін шынайы бейнелеу үшін шабыт алды. Ол Флемингтің канондық Бонд романдарында болғанынан гөрі сюжетте саяси интригаға көбірек назар аударды, сондай-ақ М-ді ұрлау арқылы Бондтың мотивациясына кек алуды қосты. Флемингтің Бонд романдарындағы формат пен құрылымға ұқсас болғанына қарамастан, "Полковник Сан" романы аралас пікірлерге ие болды. "Полковник Сан" 1968 жылдың 18 наурызынан 30 наурызына дейін Daily Express газетінде бөлім-бөлім жарияланды және 1969-1970 жылдары сол газетте комикс түрінде бейімделді. Оқиғаның кейбір элементтері Eon Productions Бонд сериясында қолданылды: 1999 жылғы "Әлем жеткіліксіз" фильмінде М-нің ұрлануы пайдаланылды, ал 2002 жылғы "Жаңа күн" фильмінің антагонисі полковник Тан Сун Мун өзінің атын полковник Сун Лян Таннан алды.

Сюжет

Құпия қызмет басшысы М-ді ұрлаушылар үйінен зорлықпен алып кетіп, келген Джеймс Бондты тұтқындауға шама келді. М-ді құтқаруға ниеттенген Бонд Эгей теңізіндегі аралдардың бірі – Враконисиге барады. Осы процесте Бонд Қытай Халық Азаттық Армиясының полковнигі Суньнің күрделі әскери-саяси жоспарларын ашады. Сунь Кеңес Одағы өткізіп жатқан Таяу Шығыс бейбітшілік конференциясын саботаждау үшін жіберілген. Ол конференция өткізілетін орынға шабуыл жасап, М мен Бондтың денелерін пайдаланып Ұлыбританияны апатқа кінәлауды және соның салдарынан дүниежүзілік соғысқа бастауды жоспарлаған. Бонд Афинада кеңес агенттерімен кездеседі, олар ұрлаудың артында үшінші ел ғана емес, сонымен қатар ұйымда сатқын бар екенін түсінеді. Кеңес штабына жасалған шабуылда грек коммунисі Ариадне Александrouдан басқа барлық агенттер қаза табады. Өлім алдында кеңес басшысы Бонд пен Ариаднаны халықаралық оқиғаның алдын алу үшін бірлесіп жұмыс істеуге шақырады. Ариадне Екінші дүниежүзілік соғыста қарсылық көрсеткен және оның қайтыс болған әкесінің досы болған Лицасты, бұрынғы нацист Вон Рихтердің қатысы туралы айтып, оларға көмектесуге көндіреді. М мен полковник Суньді табуға тырысқан Бондты ресейліктер ұстауға шама келді, бірақ Лицас оны құтқарады. Соңында Бонд Суньнің штабын табады, бірақ оны Суньнің бірі нокаутқа түсіреді; Бонд Вон Рихтердің конференция орнын минометпен жоятынын және Сунь Бонды оның сөзсіз өлімінен бұрын азаптайтынын біледі. Сунь оны қатыгездікпен азаптайды, үйдің қыздарының біріне Сунь Бонды жылы сүйеді. Осы процесте ол Бондтың бір қолын босатып, оған пышақ береді. Ол Суньға Бондтың өлгенін айтады: тексергенде Бонд Суньге пышақ салады. Содан кейін ол Бондқа Вон Рихтерді тоқтатуға көмектесетін басқа тұтқындарды босатады. Алайда Сунь пышақ жарасынан аман қалып, қашқандардың бірнешеуін өлтіреді. Бонд Суньді тауып, оны қарсыласта өлтіреді. Кеңес Бондқа конференцияны құтқарғаны үшін алғыс айтып, оған Қызыл Ту орденін ұсынады, ол әдеппен бас тартады.

Кейіпкерлер мен тақырыптар

Романның басты кейіпкері – Джеймс Бонд. Бонд туралы жазған жалғасы авторы Реймонд Бенсон Амистің Бондын Флемингтің ертерек романдарынан кейіпкерді бейнелеуіндегі юморсыз түсініктеме деп сипаттады. Бенсон бұл мінезді Флемингтің соңғы үш романында қалыптасқан Бондтың табиғи жалғасы ретінде бағалайды. Үш романның барлығында оқиғалар Бондқа әсер етеді: ол «Өзінің Маjestісінің құпия қызметінде» әйелін жоғалтады; «Тек екі рет өмір сүресіз» романында Жапонияда жадын жоғалтады; ал «Алтын тапаншалы адамда» Ресейде миы жуылады, MI6 оны қайта бағдарлайды және Франсиско Скараманганың уланған оғынан мүжілмей жаздап қалады. Бенсон Бондтың кек алуға құштарлығын романның орталық тақырыбы деп санайды. Сюжет Хаммондтардың өлімі мен М-нің ұрлануы үшін Бондтың кек алу қажеттілігіне ортақтасқан. Бенсон бұл тұрғысынан ерекше көзге түсетінін айтады: «Бонд өз мақсатына жетуде ерекше қатыгез. Кек алу өте қанағаттанулы. Бұл Бондтың ең күшті жағы». Бенсон М кейіпкерінің оқырманнан эмоционалдық жауапты тудыратынын, өйткені оның әдеттегі, іскерлік мінез-құлқы ұрланғаннан кейін жартылай кататоникалық күйге ауысқанын атап өтеді. Дегенмен, Амис кейіпкерге басқаша көзқарас білдірді: ол М-ді ұнатпады және бір сыншы атап өткендей, «Джеймс Бонд ісінде» оны сынауға бір тарау арнады. Романның басты жауласы – полковник Сунь Лян Тан. Сунь Қытай Халық Азаттық Армиясының Арнайы Іс-қимыл Комитетінің мүшесі, сонымен қатар садист және тәжірибелі азаптаушы. Реймонд Бенсон оны «Бонд сағасына лайықты тұлға» деп атады. Бенсон бұл романдағы саяси интриганың ертерек Бонд романдарымен салыстырғанда күшейгенін байқады. «Полковник Суньде» Бонд қытайларға қарсы орыстармен бірігіп әрекет етеді, бұл кітаптың басты тақырыптарының бірі – елдер арасындағы бейбітшілік. Әскери тарихшы Джереми Блэк романның екі партиялық «суық соғыс» саясатынан алыстаған әлемдік билік тепе-теңдігінің өзгеруін көрсететінін айтады. Шығыстың қаупі туралы бұл идеяны нығайту үшін роман қытайлардың адам өміріне немқұрайлы қарауын көрсетеді, бұл Флемингтің «Доктор Ноуда» Шығысқа қатысты ұстанымына ұқсас. Блэк сонымен қатар «Полковник Суньде» эмоционалдық және әлеуметтік қайғыны байқайды. Әлеуметтік қайғы – бұл қазіргі заман мәдениетіне реакция және оның орнына жоғалып бара жатқан нәрсеге деген қайғы. Амистің бұл тәсілі Флемингтің «Көріністен өлтіруде» Парижді сипаттаған ностальгиясына ұқсас.

Өмірбаян

Джеймс Бондтың алғашқы авторы Ян Флеминг 1964 жылғы 12 тамызда таңертең, "Алтын қаруы бар адам" романы жарыққа шығуға сегіз ай қалғанда қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін, Глидроуз Продакшн (қазіргі Ян Флеминг Публикациялары) Флемингтің шығармаларына құқықтарды иеленді. Компания 1966 жылғы 23 маусымда "Октопусси" және "Жанды күн сәулесі" атты екі повесть жариялады. Бонд кейіпкеріне авторлық құқық берілмегендіктен және Бонд өніміндегі құқықтарды сақтап қалу үшін Глидроуз оның жалғасын жазуға шешім қабылдады. Алғашқыда компания автор Джеймс Лизорға осы жалғау романын жазуды ұсынды, бірақ ол бас тартты. Содан кейін Глидроуз полковник Санды жазған Амиске тапсырыс берді. Сынақшы және болашақ романист Сәлли Боуман, белгілі автордың осылайша жұмысты қабылдауы "көзге түспейтін, тіпті бұрын-соңды болмаған жағдай" екенін атап өтті, бірақ ол "Бонд өте үлкен және өте табысты бренд, оны бейтаныс адамның қолына беруге болмайды" деп мойындады. Амис осы кітаптардан кейін 1966 жылы "Өлімге қарсы лига" романын шығарды, оның сюжеті танымал көркем әдебиет элементтерімен толы болды және Амиске полковник Санға дайындалуға көмектесті. Кітап 255 беттен тұрады және бір гинеяға сатылды. Роман жақсы сатылды – журналист және жазушы Эрик Хискок 1980 жылға қарай оның бүкіл әлемде 500 000-нан астам данасы сатылғанын мәлімдеді – және 1968 жылғы наурыз және сәуір айларында "Financial Times" газетінің "Сұранысқа ие кітаптар" тізімінде екінші орынды иеленді. Харпер & Роу романы АҚШ-та 1968 жылғы 1 мамырда жарияланды; АҚШ басылымы 244 беттен тұрды.

Пікірлер

Полковник Сан сыншылар тарапынан кеңінен қабылданып, құттықталды, бірақ көптеген сыншылар Амистің жазушы ретіндегі қабілеттеріне қарамастан, романнан Флемингтің өзіндік ерекшелігінің жоғалғанын атап өтті. Роджер Бейкер The Times газетінде жазған мақаласында, бір жағынан, «Полковник Сан» романын «жақсы жасалған, бірақ аса жаңалықтары жоқ, секстік көріністері аз, зорлық-зомбылыққа толы және әдеттегіден де қисынсыз» триллер деп сипаттады. Бірақ Бейкердің пікірінше, Бондтың жаңа бейнесі мен Кингсли Амистің авторлық стилі ескерілгенде, жағдай өзгереді. Амис осы әңгімені жазғандықтан, «адам қуанышты жаңаруды немесе кем дегенде Флеминг үлгісінен күрт бетбұрысты күтуі мүмкін еді. Бірақ ешқайсысы да орын алмады. Бұл - сүретке көшірме ғана». Ол «Полковник Сан Бондтың «балық пен картоп фри» мәдениеті үшін лайықты әдеби тағам ұсынады, оның невротиктеріне, алкоголиктеріне және өз-өзіне қол жұмсауға бейім адамдарына арналған. Оқып болған соң тез ұмытылатын жақсы ойын-сауық» деді. Алайда, Амистің жазу шеберлігінің арқасында «Полковник Сан» өте мұқият және жақсы жазылған – Флеминг гипнотикалық, бірақ салғырт жазушы еді. Мен кейде пародия сезімін алдым. Бұл қаупін тудыруы мүмкін». Брэдбери де «романда нақты риторика жоқ және дәстүрлі Флемингтің қызықты тұстары тек өте жұмсақ түрде көрінеді» деп атап өтті. Ол былай деді: «Кейбір эпизодтар өте жақсы жасалған және кейінгі Флеминг романдарынан көп айырмашылығы жоқ. Нағыз қиындық – спонтандылықтың жоқтығында». Жалпы, сыншы «Мистер Амис енді Бондты оқырмандарға қайтарды» деген қорытындыға келді. Обербек Амис «Флемингнің ерекше ырғағын толыққанды түсіре алмайды» деді. The Guardian газетіндегі мерейтойлық шолуда «Полковник Сан» романы «Фу Манчу және басқа да қатыгез шығыс бейнелерінің ұрпағы, барлығынан да ең жағымсыз нәсілдік карикатура» деп аталды. Сондай-ақ, «Амис этникалық топтарды білуші ретінде Флемингтің стилін бейімдеген» делінген. Шолуда «Амис 1968 жылдың наурызында солшыл көзқарастан оңшыл көзқарасқа өтіп, «Вьетнамдағы АҚШ саясатын қолдау» деген хатқа қол қойғандығы» атап көрсетілді.