Қызыл құйрықты тропик құсы

Кіріспе

Үнді және Тынық мұхитының тропикалық аймақтарындағы теңіз құсы

Қызыл құйрықты тропик құсы (Phaethon rubricauda) – Үнді және Тынық мұхитының тропикалық аймақтарында мекендейтін теңіз құсы. Тропик құстар (Phaethontidae) отбасының үш жақын түрінің бірі, оны Питер Боддарт 1783 жылы сипаттаған. Сырт көрінісімен қауырсынға ұқсас, ақ қауырсыны, қара маскасы және қызыл мүсізі бар. Екі жыныстың да қауырсыны бірдей. Атауынан көрініп тұрғанындай, ересек құстардың дене ұзындығынан екі есе ұзын қызыл құйрық қауырсындары болады. Төрт түршесі танылған, бірақ дене мөлшері бойынша градиенттік өзгерістерге дәлелдер бар – солтүстікте кішкентай, оңтүстікте үлкен құстар кездеседі, сондықтан түршелерді бөліп қарауға негіз жоқ. Қызыл құйрықты тропик құсы балықтармен – негізінен ұшатын балықтармен және кальмарлармен – қоректенеді, оларды мұхитқа сүңгіп түсіп аулайды. Ұя салу мұхит аралдарындағы шашыраңқы колонияларда жүзеге асады; ұясы жартастың бетіндегі ойыс, жарық немесе құмды жағажайдағы сызау болып табылады. Бір жұмыртқа туады, оны екі жыныс та шамамен алты апта бойы күтіп бағады. Инкубация кезінде ата-анасы шамамен 150 сағатқа созылатын азық іздеу сапарларына шығады, бірақ балапан шыққаннан кейін ата-анасы азық іздеуде маманданады: біреуі балапанға бірнеше сағаттап азық іздейді, ал екіншісі өзін асырау үшін әлдеқайда ұзақ сапарға шығады. Бұл құс Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) мәліметінше, қорғауға алынбаған түр болып саналады, бірақ адамның әрекеті оған кері әсер етеді. Ұялайтын жерлерде егеуқырлар мен жабайы мысықтар жұмыртқалар мен жас құстарды жейді. Бұрын Гавайи және Маори халықтары осы құстың құйрық қауырсындарын бағалаған.

Таксономия

Британдық табиғат зерттеушісі сэр Джозеф Бэнкс 1769 жылғы наурыз айында Джеймс Куктың бірінші саяхатында Тынық мұхитында қызыл құйрықты тропик құсын кездестірді және оның бұрыннан таныс қызыл тұмсықты тропик құсынан өзге түр екенін байқады. Ол оған Phaeton erubescens деген ат қойды. Француз ғалымы Жорж Луи Леклерк, Буффон графы, 1781 жылы шығарған «Histoire Naturelle des Oiseaux» еңбегінде бұл түрді ресми түрде сипаттап, оның Маврикий (Isle de France) аралында таралғанын атап өтті. Құстың суреті Франсуа Николас Мартинет салған және Эдме Луи Даубентонның бақылауымен жасалған «Табиғат тарихының нұрлы суреттері» атты жинақта қолмен боялған түсте жарияланды. Бұл сурет Буффонның мәтініне қосымша ретінде дайындалды. Буффон сипаттамасына ғылыми атау бермеген, бірақ 1783 жылы голланд ғалымы Питер Боддарт «Plaques Enluminées» каталогында Phaethon rubricauda деген екі атаулы номенклатураны енгізді. Туыс атауы ежелгі грек тіліндегі phaethon, «күн» сөзінен, ал түрлік эпитеті латын тіліндегі ruber «қызыл» және cauda «құйрық» сөздерінен алынған. Ағылшын орнитологы Джон Латэм 1785 жылы шығарған «Құстардың жалпы шолуы» еңбегінде қызыл құйрықты тропик құсы туралы жазды. Ол сондай-ақ Палмерстон аралынан алынып, Бэнкстің коллекциясына қосылған қара тұмсықты тропик құсы туралы хабарлады. Бірақ Латэм оларға екі атаулы номенклатура бермеді. Неміс ғалымы Иоганн Фридрих Гмелинге 1788 жылы «Systema Naturae» еңбегінің 13-шы басылымында тиісінше Phaeton phoenicuros және P. melanorhynchos деп сипаттау қалды. Кейін Латэм бұл қара тұмсықты түрді «Жаңа Голландия тропик құсы» деп сипаттап, оған Phaethon novae hollandiae деген ат берді. Австралиялық әуесқой орнитолог Грегори Мэтьюс Ротшильдтің P. rubicauda erubescens түріне P. rubicauda roseotinctus деген атау қосты. Халықаралық орнитологтар одағы (ХОК) «қызыл құйрықты тропик құсы» деген атауды ресми атау деп белгіледі. Оның басқа да көп қолданылатын атаулары: қызыл құйрықты босанбёрд немесе күміс босанбёрд, олардың атаулары құйрық қауырсындарының босанбёрдтің және шабақтың марлин тікенегіне ұқсастығынан туындаған. Жаңа Зеландия маорилері оны амокура, ал Гавайи аралдарының жергілікті тұрғындары коаэ ула деп атайды. Оның ең жақын туысы – ақ құйрықты тропик құсы (P. lepturus), олардың ата-бабалары шамамен төрт миллион жыл бұрын бөлініп кеткен. ХОК төрт түршесін мойындайды: 1989 жылы жасалған кең ауқымды талдаулар осы және атаулы түршелердің қанаттары мен мүсіктерінің өлшемдерінің үйлесетінін көрсетті, ал түстің қарқындылығы ғана ерекшеленеді.

The British naturalist Sir Joseph Banks encountered the red tailed tropicbird on the Pacific Ocean in March 1769 on James Cook's first voyage, noting that it was a different species to the familiar red billed tropicbird. He gave it the name Phaeton erubescens. It was the French polymath Georges Louis Leclerc, Comte de Buffon who formally described the species in his Histoire Naturelle des Oiseaux in 1781, noting it was a native of Isle de France (Mauritius). The bird was also illustrated in a hand coloured plate engraved by François Nicolas Martinet in the Planches Enluminées D'Histoire Naturelle which was produced under the supervision of Edme Louis Daubenton to accompany Buffon's text. Buffon did not include a scientific name with his description but in 1783 the Dutch naturalist Pieter Boddaert coined the binomial name Phaethon rubricauda in his catalogue of the Planches Enluminées. The genus name is derived from Ancient Greek phaethon, "sun", while the species epithet comes from the Latin words ruber "red" and cauda "tail". English ornithologist John Latham wrote about the red tailed tropicbird in 1785 in his General Synopsis of Birds, recording it as common in Mauritius and the South Pacific. He also reported a black billed tropicbird collected from Palmerston Island that ended up in Banks' collection. Latham did not give them binomial names, however. It was left to German naturalist Johann Friedrich Gmelin to describe the species, which he did as Phaeton phoenicuros and P. melanorhynchos respectively in the 13th edition of Systema Naturae in 1788. Latham later described this black billed specimen as the New Holland tropicbird, giving it the name Phaethon novae hollandiae. The Australian amateur ornithologist Gregory Mathews then applied the name P. rubicauda roseotinctus to Rothschild's P. rubicauda erubescens. "Red tailed tropicbird" has been designated the official name by the International Ornithologists' Union (IOC). Other common names include red tailed bos'nbird or silver bos'nbird, the names derived from the semblance of the tail feathers to a boatswain's marlin spikes, and strawtail. The New Zealand Māori call it amokura, and the native Hawaiians koae ula. Its closest relative is the white tailed tropicbird (P. lepturus), the split between their ancestors taking place about four million years ago. Four subspecies are recognised by the IOC: More extensive analysis in 1989 showed that the wing and beak size overlap between this and the nominate subspecies, leaving intensity of colour as the only distinguishing feature.

Сипаттама

Қызылқұйрық тропик құсы орташа есеппен өлшенгенде, қоса алғанда, және салмағы шамамен келеді. Оның қанаттарының ұзындығы бар. Ол ақ түсті қауырсындарымен, көбінесе қызғылт реңмен көзге түсетін, жалпақ бітімді, бірақ мықты денелі. Екі жыныстың да қауырсындары ұқсас. Қара қоңыр түсті, үтір тәрізді жолақ, қабақтан басталып, көздер арқылы өтіп, құлақ жапқыштарына дейін созылады. Көздің қабыршағы қара қоңыр. Мұнығы қызыл, тамырында сәл ашық, ал мұрын тесігінің айналасы қара. Аяқтары мен саусақтарының табаны ақшыл көк түсті, ал тырнақтары мен саусақтарының қалған бөлігі қара. Басы мен құйрығының ақ қауырсындарының түбінде жасырылған қара қоңыр түс бар, ал мантиясының, арқасының, құйрық қауырсындарының және құйрық жапқыштарының сабағы қара қоңыр. Екі ұзын құйрық қауырсынының шамамен оннан бір бөлігі ақ түсті, қалғаны қызыл немесе қызыл түсті, құс ұшқанда оларды көру қиын. Ақ қанаттарында үштік қауырсындарында қара шеврон тәрізді белгілер бар, ал негізгі ұшу қауырсындарының қара сабақтары көрінеді. Қызғылт рең көбінесе жоғарғы қанаттың қауырсындарында жақсы байқалады. Қауырсындарды ауыстыру көбею маусымынан тыс жүреді, ал қауырсындардың қалған бөлігінен бұрын, ұзын қауырсындар жаңарып тұрады. Ұзын қауырсындар кез келген уақытта жаңарып отырады, біреуі өссе, екіншісі түсіп, ескі қауырсындар көбею ошағының маңында шашырап жатуы мүмкін. Жаңадан шайқасқан балапандар жұқа, ұзын, сұр-ақ түсті қауырсындармен жабылған, басы ақшыл. Қабақтары қалың. Балапандар өскенде қауырсындары сұрғылт түске енеді. Негізгі қауырсындар, құйрық қауырсындары және иық қауырсындары үшінші аптада көрінеді, ал алты аптадан кейін балапандар төменгі жағында және қанаттарының астында қауырсындардың қалдықтарымен жабылады, ал 11 аптада толық қауырсынды болады. Жастардың маңдайы, жауырыны, кеудесі және астыңғы бөлігі жылтыр ақ түсті, ал басының, мойнының, мантиясының, арқасының, құйрығының және жоғарғы қанат жапқыштарының үстінде қара жолақтар мен қабыршақтар бар. Мұнығы қара-сұр, тамыры ақшыл көк, ал аяқтары мен тырнақтары сұр. Австралия суларында қызылқұйрық тропик құсын күміс шағала (Chroicocephalus novaehollandiae) немесе түрлі шағала түрлерімен шатастыруға болады, бірақ ол ірілеу және ауыр, құйрығы үшкір. Оның қызыл мұнығы және толық ақ қанаттары оны ересек аққұйрық тропик құсынан ерекшелейді. Толысқан емес қызылқұйрық тропик құстарын толысқан емес аққұйрық тропик құстарынан мұнығының қызыл түсті емес, сары түсті болуымен ажыратуға болады. Қызылқұйрық тропик құсы ұшқанда көбінесе үнсіз болады. Құстың жұптасу кезіндегі демонстрацияларынан басқа, құстар ұядан келіп-кеткенде жұбайына қысқа дауыс береді. Құстар қорғану үшін төменгі өксігіш дыбыс шығарады, ал жас балапандар ата-аналары жақын болғанда жалбарыну үшін қайта-қайта сөйлейді.

The red tailed tropicbird measures on average, which includes the , and weighs around It has a wingspan of It has a streamlined but solid build with almost all white plumage, often with a pink tinge. The sexes are similar in plumage. A dark brown comma shaped stripe extends back from the lores, through and over the eyes and reaching the ear coverts. The iris is dark brown. The bill is bright red, slightly paler at the base and black around the nostrils. The legs and base of the toes are pale blue mauve, while the webbing and rest of the toes are black. The white feathers of the head and rump have concealed dark brown bases, while those of the mantle, back, tail rectrices and tail coverts have dark brown shaft bases. The two long tail feathers are orange or red with white bases for around a tenth of their length, and can be hard to see when the bird is flying. The white wings are marked by dark chevron shaped patches on the tertials, and the dark shafts of the primary flight feathers are visible. The pink tinge is often more pronounced in the remiges of the upper wing. Moulting takes place outside the breeding season, the streamers being replaced before the rest of the feathers. Streamers are replaced at any time, one growing while the other is shed, and old streamers may litter the area around a breeding colony. Newly hatched chicks are covered in thin, long, grey white down, which is paler on the head. The lores are bare. The down is greyer in older chicks. The primaries, rectrices and scapulars are evident in the third week, and chicks are mostly feathered with residual down on underparts and under the wings after six weeks, and fully feathered by 11 weeks. Juvenile birds have a glossy white forehead, chin, throat and underparts, and prominent black barring and scaling on their crown, nape, mantle, back, rump and upper wing coverts. Their bills are blackish grey with a light blue grey base, and grey legs and feet. In Australian waters the red tailed tropicbird could be confused with the silver gull (Chroicocephalus novaehollandiae) or various tern species, though it is larger and heavier set, with a wedge shaped tail. Its red bill and more wholly white wings distinguish it from the adult white tailed tropicbird. Immature red tailed tropicbirds likewise can be distinguished from immature white tailed tropicbirds by their partly red rather than yellow bills. The red tailed tropicbird is generally silent while flying. Aside from during courtship displays, birds may give a short greeting squawk to their mate when arriving or leaving the nest. Birds give a low growling call as a defence call, and young chatter repetitively as a begging call—made whenever the parents are nearby.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қызыл құйрықты тропикалық құс Оңтүстік Үнді және Батыс және Орталық Тынық мұхиттарында, Шығыс Африка жағалауынан Индонезияға дейін, Жапонияның оңтүстік бөлігіндегі суларда, Чили мен Гавай аралдарына дейін таралған. Олар солтүстік-батыс аралдарында көбірек кездеседі. Ол су температурасы және тұздылығы оңтүстік жарты шарда 35%-дан төмен, ал солтүстік жарты шарда 33,5%-дан төмен болатын мұхит аймақтарында мекендейді. Тынық мұхитында оның таралған аймағының оңтүстік шекарасы 22 °C (72 °F) жазғы беттік изотерма бойымен өтеді. Құстар көбейгеннен кейін кеңінен таралады. Дәлелдер Үнді мұхитындағы құстардың батысқа қарай бағытталған жел ағындарымен қозғалатынын көрсетеді, Суматра және Батыс Австралиядағы Sugarloaf Rock-та сақиналанған жас құстар Маврикий және Реюньон аралдарында табылды. Куре атолліндегі сақиналау Солтүстік Тынық мұхитындағы құстардың сол жердегі басым жел ағындарымен бірге шығысқа қарай таралатынын көрсетеді. Тынық мұхиты аймағында Австралияның Норфолк және Лорд-Хоу аралдарында, сондай-ақ Квинслендтің коралл аралдарында (Рейн аралы мен Леди Эллиот аралын қоса алғанда) ұялайды. 2020 жылдың ортасында австралиялық ғалымдар Леди Эллиот аралында 23 жыл бұрын балапан ретінде сақиналанған, бірақ содан бері көрінбеген, аралда көбейіп келе жатқан құсты тапты. Жаңа Зеландия аумағында ол Кермадек аралдарында көбейеді. Тынық мұхитының басқа аймақтарында Фиджи, Жаңа Каледония, Француз Полинезиясы, Гавайиде көбейеді, мұнда Куре атоллінде үлкен колония бар. Сондай-ақ, Үнді мұхитындағы Альдабра және Рождество аралдарында, Мадагаскардағы Nosy Ve, Сейшель және Маврикий аралдарында кіші колониялар бар. Үнді мұхитындағы Кокос (Килинг) аралдарында да кездеседі. Лиувин ағысының жылы сулары Австралияның оңтүстік-батысындағы Кейп Лиувинде олардың ұялауына жағдай жасайды, бірақ Австралияның шығыс жағалауындағы сәйкес ендіктерде Жаңа Оңтүстік Уэльске сирек келеді. Батыс Австралияның жағалауындағы Ашмор рифі мен Ротнест аралында, сондай-ақ Батыс Австралияның жағалауындағы Кэп Натуралисте және Бусселтон қалаларындағы Шугарлоф Рок тарында да ұялайды. Палауға кездейсоқ келуші болып табылады, көбейісі Оңтүстік-Батыс аралдарында тіркелген, ал алғаш рет 1992 жылы Гуамда тіркелген. Жаңа Зеландияда сирек кездесетін босқын, ол Солтүстік аралдың солтүстік бөлігінде, әсіресе Үш патша аралдарында тіркелген.

The red tailed tropicbird ranges across the southern Indian, and western and central Pacific Oceans, from the East African coast to Indonesia, the waters around the southern reaches of Japan, across to Chile, and the Hawaiian Islands, where they are more common on the northwestern islands. It frequents areas of ocean with water temperatures from and salinity under 35% in the southern hemisphere and 33.5% in the northern hemisphere. In the Pacific Ocean, the southern boundary of its range runs along the 22 °C (72 °F) summer surface isotherm. The birds disperse widely after breeding. Evidence suggests birds in the Indian Ocean follow prevailing winds westwards, young individuals banded in Sumatra and Sugarloaf Rock, Western Australia, being recovered at Mauritius and Réunion respectively. Banding on Kure Atoll suggests birds in the North Pacific disperse in an easterly direction, following prevailing winds there. In the Pacific area, it nests on the Australian offshore territories of Norfolk and Lord Howe Islands, and on Queensland's coral islands (including Raine Island and Lady Elliot Island). In mid 2020 Australian scientists found a bird on Lady Elliott Island that they had banded 23 years earlier as a chick, but had not seen since, which had come back to breed on the island. In New Zealand territory it breeds on the Kermadec Islands. Elsewhere in the Pacific it breeds in Fiji, New Caledonia, French Polynesia, Hawaii—with a large colony on Kure Atoll Aldabra and Christmas Island in the Indian Ocean, with smaller colonies in Madagascar, where it nests on the tiny island of Nosy Ve, the Seychelles, and Mauritius. It is also found on the Australian territory of Cocos (Keeling) Islands in the Indian Ocean. The warm waters of the Leeuwin Current facilitate the species nesting at Cape Leeuwin in southwestern Australia, yet is only a rare visitor to New South Wales at corresponding latitudes on the Australian east coast. It also nests at Ashmore Reef and Rottnest Island off Western Australia, as well as Sugarloaf Rock at Cape Naturaliste and Busselton on the Western Australian coastline itself. It is an occasional visitor to Palau, breeding being recorded from the Southwest Islands, and was first recorded from Guam in 1992. It is an uncommon vagrant to New Zealand proper, where it has been recorded from the northern reaches of North Island, especially Three Kings Islands.

Мінез-құлық

Қызыл құйрықты тропик құсы күшті ұшқыш, ал құрлықта қиындықпен, баяу-баяу қадаммен жүреді. Олар желге қарсы ұшып, ауада тоқтақтап қала алады; жұбырылу кезінде олар тіпті кері ұшып, бірін-бірі айналып жүреді.

Мәртебе

Қызыл құйрықты тропикалық құс IUCN бойынша ең аз алаңдаушылық тудыратын түр ретінде жіктеледі, себебі оның өте кең таралған ареалы бар. Еуропа аралында шамамен 9 000 құс, ал Гавай аралдарында 9 000–12 000 құс көбейеді. Жаңа Оңтүстік Уэльсте ол осал түр ретінде тіркелген. Батыс Австралияда тіркелген жыртқыштарға ақ жамбас теңіз бүркіті (Haliaeetus leucogaster) және шығыс оспрей (Pandion cristatus) сияқты ірі жыртқыш құстар жатады; ал күміс шағалар, қарғалар мен қара қарғалар (Corvus spp.) ұялардан жұмыртқа мен жас балапандарды ұрлайды. Хавайдағы ұяларда жұмыртқаның жоғалуына жолшыбай ұшқан қызыл мүңкірат (P. aethereus) себеп болуы мүмкін. 2010 жылы Тынық мұхитының солтүстігіндегі Джонстон атоллінде сары ақылсыз құмырсқалар табылды, олардың көп саны ұялаған жерлерді басып алып, құрбандарын шашыратып соқыр ете алады. Сондай-ақ Джонстон атолында 2000 жылға дейін Джонстон атолының химиялық қаруларды жою жүйесі (JACADS) жиналған химиялық қаруларды өртеп отырды. Оның әсерін анықтау үшін сегіз жыл бойы зерттеулер жүргізілді. Зерттеу кезеңінде тіршілік етуге ешқандай әсері байқалмады, бірақ зауыттан жел соққан жағындағы жас құстар, зауыттан жел соқпаған жағындағы құстарға қарағанда, сол жерге қайта оралу мүмкіндігі аз болды – бұл, мүмкін, соңғы жердегі өсімдік жамылғысының жақсы сақталғандығына байланысты. 2020 жылы Квинсленд жағалауындағы Леди Эллиот аралында осы құсты зерттеген ғалымдар, оның мінез-құлқы мен популяциясы туралы білімнің жетіспеуі оларға қоршаған ортаның өзгеруінің оның популяциясына қаншалықты әсер ететінін білуге мүмкіндік бермейтінін айтады. Олардың зерттеулері ДНК сынамаларын алуды, жаңа балапандарды сақиналауды және құстардың қозғалысын анықтау үшін оларды спутниктік бақылау құрылғыларымен жабдықтауды қамтиды.