Кіріспе
Қытайдағы аймақтық әскери губернаторлардың атағы Тан және Юань әулеттерінен бастап Жиэдуши (節度使) немесе Жиэду – Қытайдағы аймақтық әскери губернатор; атағы Тан әулетінде құрылып, Юань әулетінде жойылған. Жиэдуши лауазымы «әскери комиссар», «делегат» немесе «аймақтық қолбасшы» деп аударылған. 711 жылы сыртқы қауіп-қатерлерге қарсы тұру үшін енгізілген Жиэдуши, бірнеше префектураны қамтитын қорғаныс басқаруының қадағалауымен берілген лауазым болды, олар өз әскерлерін ұстауға, салық жинауға және қарастырылатын адамдарды жоғарылатуға және тағайындауға құқылы болды. Күшті Жиэдушилер ақырында Фаньчжэн билеушілеріне (де-факто соғыс лордтарына) айналып, Танның орталық үкіметінің билігін басып тастады. Бұған ерте мысал ретінде Ан Лушань үш аймақтың Жиэдушиі болып тағайындалды, ол осы лауазымды Ан Лушань көтерілісін бастау үшін пайдаланды, бұл Тан әулетінің алтын ғасырын күрт аяқтады. Тіпті сол көтерілісті басу қиын болғаннан кейін де, Хэбэйдің Үш Фаньчжэні сияқты кейбір Жиэдушилер соттың әлсірегендігіне байланысты өз биліктерін сақтауға рұқсат алды. Жиэдушилер Бес әулет және Он патшалық кезеңінің саяси бөлінуіне ықпал еткен басты факторлардың бірі болды – бұл кезең бәсекелес патшалықтар, әулеттер және Жиэдушилер құрған аймақтық режимдер арасындағы үздіксіз қақтығыстармен ерекшеленді.
The jiedushi (節度使), or jiedu, was a regional military governor in China; the title was established in the Tang dynasty and abolished in the Yuan dynasty. The post of jiedushi has been translated as "military commissioner", "legate", or "regional commander". Originally introduced in 711 to counter external threats, the jiedushi were posts authorized with the supervision of a defense command often encompassing several prefectures, the ability to maintain their own armies, collect taxes and promote and appoint subordinates. Powerful jiedushi eventually became fanzhen rulers (de facto warlords) and overrode the power of the central government of Tang. An early example of this was An Lushan, who was appointed jiedushi of three regions, which he used to start the An Lushan Rebellion that abruptly ended the golden age of the Tang dynasty. Even after the difficult suppression of that rebellion, some jiedushi such as the Three Fanzhen of Hebei were allowed to retain their powers due to the weakened state of the court. The jiedushi were one of the primary factors which contributed to the political division of the Five Dynasties and Ten Kingdoms period, a period marked by continuous infighting among rival kingdoms, dynasties, and regional regimes established by jiedushi.
710-шы жылдар
Hexi Jiedushi 711 жылы құрылып, штаб-пәтері Лян префектурасында орналасқан. 766 жылы Тибет империясының билігіне қарады. Ван Цзюньчуо (王君㚟), Сяо Сонг, Ню Сяньке, Гешу Хан және Цюй Сий (崔希逸) – Hexi Jiedushi лауазымында болғандар. Longyou Jiedushi 713 жылы құрылып, штаб-пәтері Шан префектурасында (Лэду, Цинхай) орналасқан. 747 жылы Гешу Хан Longyou Jiedushi болып тағайындалды. Shuofang Jiedushi 713 жылы құрылып, штаб-пәтері Линг префектурасында (Лингву, Нинсяның оңтүстік-батысында) орналасқан. Ол Ордос, Нинксия және солтүстік Шансиді басқарды. 756 жылы Shuofang Jiedushi Гуо Цзий Хэбэйдегі көтерілісші Ши Симинге қарсы жеңіс алып, 757 жылы Чанъань мен Луоянды көтерілісшілерден қайтарып алды. 762 жылы Фенянның қолбасшы князі атанды және 763 жылы Тибет империясынан Чанъаньды қайтарып алды. 887 жылы Shuofang Хан Цун (韓遵) бақылауына көшті. Youzhou Jiedushi, сондай-ақ Fanyang Jiedushi деп те аталатын, 713 жылы құрылды. 762 жылы Лулонгты басып алып, Ю, Цзи, Пинг, Тан, Гуй және Ян префектураларын басқарды. Оның аумағы негізінен Хай өзенінің солтүстігіндегі Тяньцзинь және Пекиннің бір бөлігін қамтыды. Штаб-пәтері Цзи округінде (Пекиннің оңтүстік-батысында) орналасқан. Ан Лушань Пинлу, Фаньян (солтүстік Хэбэй) және Хэдонг (Шаньсидің орталығы) Jiedushi лауазымына 150 000 сарбаздық әскермен тағайындалды. 755 жылы Тан әулетіне қарсы көтеріліс жасады. Ли Гуанби Хэбэйдегі көтерілісшілерден көп аумақты қайтарып алғаннан кейін Fanyang Jiedushi болды, бірақ ол 764 жылы көп ұзамай қайтыс болды. Ан Лушаньның бұрынғы генералы Ли Хуайсянь Ши Чаоидің басын Танға тапсырып, 763 жылы бағынып, Youzhou және Lulong Jiedushi лауазымына тағайындалды. Чжан Шуги (張守珪) – Youzhou Jiedushi. Чжу Тао – Lulong Jiedushi. Jiannan Jiedushi 719 жылы құрылып, штаб-пәтері И префектурасында (益州) (Ченгду) орналасқан. 757 жылы Jiannan Dongchuan Jiedushi және Jiannan Xichuan Jiedushi болып бөлінді, содан кейін 763 жылдан 764 жылға дейін қайта біріктірілді, ал 766 жылдан 779 жылға дейін қайта бөлінді. Ол Чэндудағы 25 префектураны және Сычуаньдағы оның солтүстігіндегі және оңтүстігіндегі аймақтарды басқарды. Шығыс өзендері Цзянгеден Лучжоуға дейінгі 12 префектураны басқарды. Штаб-пәтері Ци префектурасында (梓州) (Сантай, Сычуань) орналасқан. Батыс өзен Чэнду аймағын және оны қоршаған префектураларды басқарды. Вэй Гао және Сяню Чжунтонг – Jiannan Jiedushi лауазымында болғандар. Pinglu Jiedushi 719 жылы құрылып, штаб-пәтері Инг префектурасында (營州) (Чаоян, Ляонин) орналасқан. Ол Пинлу, Лулонг және Ляоян, Цзиньчжоу, Ляонин және солтүстік-шығыс Хэбэйдегі басқа префектураларды басқарды.
730-шы жылдар
Хэдун цзиэдуши 730 жылы құрылып, штаб-пәтері Тайюань қаласында орналасқан. Ол Шаньсидің орталық және солтүстік бөлігіндегі Ши, Лань, Фен, Синь және Дай префектураларын бақылаған. Лю Гунчуо (柳公綽) – Хэдунның цзиэдушиі болған. 883 жылы Ли Кэён Хуан Чаодан Чанъаньды қайтарып алғаннан кейін Хэдунның цзиэдушиі болып тағайындалды. 885 жылы Ли Кэён Чанъаньды жаулап алып, оны қиратты. 902 жылы Чжу Вэньге жеңіліп, 908 жылы қайтыс болды. Лю Чжиюань – Хэдунның цзиэдушиі болған. Лингу цзиэдуши 733 жылы құрылып, штаб-пәтері Хуэй (回樂) (Лингу, Нинсяның оңтүстік-батысында) қаласында орналасқан. Ол Лин, Хуэй және Ян префектураларын басқарған.
750-ден
Хуайнань батыс аймағының жиедушиі, сондай-ақ Хуайси жиедушиі деп аталады, 756 жылы құрылған және 818 жылға дейін болды. Оның штаб-пәтері Инчуань (潁川郡) (Хучан, Хэнань), Чжэнчжоу (Хэнань), Шоу (Шоу округі, Анхуй), Ан (Анлу, Уханның солтүстік-батысы, Хубэй), Цай (Рунан округі, оңтүстік-шығыс Хэнань) префектураларында 773 жылдан 776 жылға дейін және Бьян (Кайфэн, Хэнань) префектурасында 776 жылдан 779 жылға дейін орналасқан. 757 жылы Гао Ши Хуайнаньдың жиедушиі болып тағайындалды. Ли Чжунчен өзінің немере інісі Ли Сили оны қуғанға дейін жиедушиі болды. У Юаньцзи және Ван Бо – Хуайнаньдың жиедушилері. Цзянси жиедушиі 756 жылы құрылған және Хонг префектурасында (Нанчан, Цзянси) орналасқан. 865 жылы Чжэньнань жиедушиі деп аталды. Ол Хонг, Цзян, Син, Юань, Фу, Рао, Цян және Цзи префектураларын басқарды, көбінесе Цзянсиді қамтыды. Ли Гао Ли Силие көтерілісі кезінде Цзянсидің жиедушиі болды. Линнань жиедушиі 756 жылы құрылған және штаб-пәтері Гуанчжоу қаласында орналасқан. 862 жылы оның аумағы Батыс және Шығыс аймақтарына бөлінген кезде таратылды. Линнань батыс аймағы Гуанси және Солтүстік Вьетнамды қамтыды. Оның штаб-пәтері Ён префектурасында (邕州) (Гуанси провинциясының Наннин қаласының оңтүстігінде) орналасқан. Линнань шығыс аймағы Гуандунды қамтыды және штаб-пәтері Гуанчжоуда болды. Хэчжун жиедушиі 757 жылы құрылған және штаб-пәтері Хэдун қаласында (Шаньси провинциясының Юнцзи қаласының оңтүстік-батысында) орналасқан. Ол Цзинь, Цзян, Цзи және Си префектураларын басқарды. Цзинли жиедушиі 757 жылы құрылған және штаб-пәтері Цзиньчжоу қаласында (Цзиньчжоу ауданы, оңтүстік орталық Хубэй) орналасқан. Ол Цзиньчжоу, Хубэй, Чандэ және Хунань қалаларындағы 17 префектураны басқарды. 905 жылы Чжу Вэнь оны жаулап алды. Шаньнань шығыс аймағының жиедушиі 757 жылы құрылды және штаб-пәтері Сянчжоу қаласында орналасқан. Оның аумағы Суйчжоу, Шиян, Хубэй, Наньян және Хэнань аймақтарын қамтыды. 763 жылы Лян Чонги Шаньнань шығыс аймағының жиедушиі болып тағайындалды. 781 жылы өзіне-өзі қол жұмсады. Ю Ди Шаньнань шығыс аймағының жиедушиі болды. Чжэньхай армиясының жиедушиі, сондай-ақ Чжэцзян батыс аймағының жиедушиі (浙江西道) деп аталады, 758 жылы құрылған және Цзянсу, Чжэцзян, Анхуй және Цзянсидің кейбір бөліктерінде орналасқан. Оның штаб-пәтері Шэн префектурасында (昇州) (Наньцин, Цзянсу) және Сучжоу (Цзянсу) болды. 761 жылы Сюаньчжоуға (Сюаньчжэн, Оңтүстік-Шығыс Анхуй), 787 жылы Рунчжоуға (Жэньцзян, Цзянсу), ал 808 жылы Ханчжоуға (Чжэцзян) көшірілді. Чжэньхай армиясының жиедушиі Ду Шэнькуан көтерілісші Панг Сюньді жеңуде маңызды рөл атқарды. 785 жылы Чжэньхай армиясының тағы бір жиедушиі Хан Хуан бас министр болды. Чжэньу жиедушиі 758 жылы құрылған және штаб-пәтері Чанью протекторатында (Хорингердің солтүстік-батысында) орналасқан. Ол Чанъю протекторатын, Лин префектурасын (麟州), Шэн префектурасын (勝州), Шығыс Шошян қаласын (東受降城) және Шэнму (Шаньси) және Ішкі Монголиядағы Баоту аймақтарын басқарды. 764 жылы Шуфанг жиедушиіне қосылды. Чжуе Чисин – Чжэньудің жиедушиі. Биннин жиедушиі 759 жылдан 885 жылға дейін болды, содан кейін ол Цзиньнань армиясы деп аталды. Оның штаб-пәтері Бинь префектурасында (Шаньси) орналасқан және Чанву мен Ганьсудың кейбір бөліктерін басқарды. Шангуо жиедушиі 759 жылы құрылған және штаб-пәтері Шанчжоу қаласында орналасқан. Ол Шан, Гуо және Хуа префектураларын басқарды. 889 жылы Баойи армиясы деп аталды.
760-шы жылдар
Фэньсянь Цзиэдуши 760 жылы құрылды және Фэньсянь мен Лонг префектурасын (州) (Лонг округі, Шэньси және Хуатин округі, Гансу) қамтыды. Оның штаб-пәтері Фэнсянда орналасқан. Ли Маочжэнь мен Чжэн Чжу Фэнсианның джиедушилері болды. Чэндэ армиясы Цзиэдуши - Ан Лушан көтерілісінен кейін Хэбэйдің Үш Фанчжэнінің бірі. 762 жылдан бастап бас кеңсесі Хэн (恒州) / Чжэнь (鎮州) (Чжэньдин, Хэбэй) префектурасында болды және Хэн, Цзи, Шэнь, Чжао, Дэ және Ди префектураларын бақылады. Оның аумағы негізінен Шицзячжуан, Занхуан және Хэбэйде орналасқан. Ли Баочэнь, Ан Лушанның асырап алған ұлы, Ан Циньшудың басқаруымен Хэн префектурасын басқарды. Ол Танға беріліп, Тайхан тауларынан шығысқа қарай Хэбэйдің орталығында билікті сақтап қалды. Ли Вэйюэ 781 жылы Чэндэ армиясының мұрагерлігін сұрады, бірақ оған рұқсат берілмеді, сондықтан ол көтеріліс жасады және бір жылдан кейін оның бағынышты генералы Ван Вуджунь оны өлтірді. Хан Линкунь, Ван Чэнцзун, Ван Тинькоу - Чендэ әскерінің джиедушилері. Хэнань Цзиэдуши 762 жылы қайта жаңғыртылды және кейде Бьянсон Цзиэдуши деп аталды. Ол ресми түрде 776 жылы Бьянсон Цзиэдуши болды, 781 жылға дейін ол Сюаньу армиясы деп аталды. Бьянсон Цзиэдуши Бьян префектурасында (Кайфэн) орналасқан және Шанцзяу мен шығыс Хэнаньды басқарды. 781 жылы оның ордасы Сонг префектурасына (州) (Шанкюдың оңтүстігінде, шығыс орталық Хэнань) көшірілді. Бьянсон Цзиэдуши - Чжу Вэннің туған жері. Цзыцин Пинлу Цзиэдуши 762 жылы құрылды және штаб-пәтері Шандоңның Цинчжоу қаласында орналасқан. Ол Шандоңның көп бөлігін және Хэнань, Анхуэй және Цзянсу аймақтарының бөліктерін қамтитын 15 префектураны басқарды. Ли Чжэндзи Ан Лушан көтерілісінен кейін Цзыцин Пинлудың джиедушиі болды және император сотының жергілікті билікті әлсірету әрекетіне кедергі келтіру үшін Тянь Юэмен бірге жұмыс істеді. Вэйбо Цзиэдуши 763 жылы құрылды және штаб-пәтері Вэй префектурасында (Дамин округінің солтүстік-шығысында және Ханьданның оңтүстік-шығысында, Оңтүстік Хэбэйде) орналасқан. Ол Шаньдун, солтүстік Хэнань және оңтүстік Хэбэйдегі Вэй, Бо, Бэй, Вэй, Чан және Сян префектураларын басқарды. 904 жылы Тяньсинь армиясы деп қайта аталды. Тянь Чэнси, Тянь Хуньчжэн, Тянь Сюй - Вэйбоның джиедушилері. Жаои армиясы Цзиэдуши 766 жылы құрылды және штаб-пәтері Сян префектурасында (Аньян, Хэнань) орналасқан. Цзиньюань Цзиэдуши 768 жылы құрылды және 894 жылға дейін созылып, Цзян-И армиясы деп аталды. Цзиньюаньның аумағы Цзиньчуань, Чжэньюань, Гансу және Нинся аймақтарында орналасқан. Оның штаб-пәтері Цзинь префектурасында (Цзиньчуаньның солтүстігінде, Гансудың солтүстік-шығысында) болды. 751 жылы Талас шайқасынан аман қалған Дуань Сюши 780 жылы Ян Ян оны босату үшін Цзиньюаньның джиедушиі болды. 783 жылы Цзиньюань бүлігі кезінде ол Зю Цзиді айыптап өлтірілді. Цзиньюаньды 899 жылы Ли Маочжэнь басып алды.
780-жылдар
Шаньнань Батыс контурлы жиэдуши 780 жылы құрылған және штаб-пәтері Лян префектурасында (梁州) (Шаңси провинциясының Ханчжунның шығысында) орналасқан. 902 жылы Ван Цзянь оны басып алды. Хеянг Санченг жиэдуши 781 жылы құрылған және штаб-пәтері Хеянг (河陽) (Мэнчжоудың оңтүстігінде) орналасқан. Ол Менчжоу мен Менджин қалаларын басқарды. Иу әскері жиэдуши 782 жылы құрылды және штаб-пәтері Дингчжоуда (Хэбэйде) орналасқан. Сунь Фанцзянь (孫方諫) – Иу әскерінің жиэдушиі. Хенгхай әскері жиэдуши 785 жылы құрылған және 829 жылға дейін болды. Оның штаб-пәтері Канчжоуда (Хэбэйдің оңтүстік-шығысында) орналасқан және Кан, Цзин, Дэ және Ди префектураларын бақылады. Сиасуй жиэдуши 787 жылы құрылған және Шэнмудағы Ся, Суй, Инь және Ю префектураларын, сондай-ақ Ішкі Монголиядағы оңтүстік Их-Джу лигасын бақылады.
790-шы жылдар
Вунь Цзиэдуши 795 жылы құрылып, штаб-пәтері Сючжоу қаласында орналасқан. Ши Пу Вуньнің джиедушиі болған. 862 жылы Ван Ши Вуньнің джиедушиі қызметіне тағайындалды.
813-шы жыл
813 жылы Цайчжоу Цзиедюши Цай, Шэнь және Гуан префектураларын басқарды. Оның штаб-пәтері Хэнаньның оңтүстік-шығысындағы Рунан қаласында орналасқан. Чэньсю Цзиедюши 813 жылы Чэнь және Сю префектураларын басқарды. Оның штаб-пәтері Сючан қаласында орналасқан. 813 жылы Эюэ Цзиедюши Э, Миань, Ань, Хуан, Ци және Юэ префектураларын басқарды. Оның штаб-пәтері Цзянся (Учань, Хубэй) қаласында орналасқан. Сянян Цзиедюши 813 жылы солтүстік Хубэй және оңтүстік-батыс Хэнаньдағы Сян, Дэн, Фу, Ин, Тан, Суй, Цзюнь және Фан префектураларын басқарды. Оның штаб-пәтері Сянян қаласында орналасқан. 813 жылы Сюси Цзиедюши Сю, Су және Хао префектураларын басқарды. Оның штаб-пәтері Сючжоу қаласында орналасқан. 813 жылы Чжэнхуа Цзиедюши Чжэн және Хуа префектураларын басқарды. Оның штаб-пәтері Байма қаласында орналасқан.
850-ші
851 жылы Цзян Ичао Тибет империясынан қайтарып алған аумақтарда Гуйи армиясы Цзиедуши құрылды. Ол Шығыс Сіңжаң және Гансуда орналасқан, ал штаб-пәтері Ша префектурасында болған (Гансудың Дунхуаннан батысында).
940-шы жылдар
Циньюань армиясының Цзиэдуши 949 жылы құрылды және штаб-пәтері Куанчжоу қаласында орналасқан. Ол Фуцзянь провинциясындағы Чжанчжоу, Сямен және басқа да аймақтарды бақылап тұрды. Ван Янцзэннің құлауынан кейін Лю Коньсяо 949 жылы Циньюань армиясының цзиэдушиі болды.
950-ші жылдар
951 жылы Бьян Хао Чу мемлекетін талқандап, Хунаньдағы Вуань армиясының джиедушиі қызметіне тағайындалды.