Кіріспе

Қытай императоры Дайцзун император Суцзунның тұңғыш ұлы болды – Тан әулетінің тұңғыш бала ретінде таққа отырған алғашқы императоры. Анши көтерілісі кезінде (император Суцзунның бүкіл билігі осы көтеріліске қарсы күреске арналған болатын), ол Тан мен Хуэйгэ біріккен әскерлерінің генералы болды. Олар көтерілісші Ян мемлекетінен бас қала Чанъань мен шығыс астанасы Луоянды қайтарып алды. Анши көтерілісі оның өзінің билігі басталғанда, 763 жылы толығымен басылды. Алайда, содан кейін Тан мемлекеті Тиан Ченси, Ли Баочен және Лян Чонги сияқты әскери сардарлардың билігінде болды. Олар императорға тек номиналды адалдық көрсете отырып, өз аймақтарын тәуелсіз мемлекеттердей басқарды. Бұл болашақ ұрпақтар үшін апатты болып жатты, себебі келесі Тан императорлары осы сардарларды жоюға немесе бақылауға күш жеткізбеді, осылайша орталық үкіметтің күші бірте-бірте әлсіреп, азайды. Сардарлардың күші Танның батыс аймақтарының тибет шапқыншылығына түсуіне және ақырында Тибет империясына қарауына жол ашты. Тибет империясы тіпті 763 жылы Чанъаньды қысқа мерзімге басып алды, бірақ кейіннен одан қуылды. Император Дайцзун жемқор евнух Ли Фугуоны тақтан түсіргені үшін мақталады, өйткені Ли Фугуо өзінің билігі мен саяси ықпалы арқылы оны таққа отырғызған еді. Кейіннен император Дайцзунның билігінің қалған бөлігі евнухтар Чэн Юаньчжэнь және Юй Чаоэн, сондай-ақ канцлер Юань Цай сияқты тұлғалардың үстемдігін көрді. Сондай-ақ, император Дайцзун евнухтардың араласуы нәтижесінде таққа отырған алғашқы Тан императоры болғанын атап өту керек. Император Дайцзунның өзі буддизмге аса берілгендігі де айтылады.

Ерте өмір және мансап

Даиззонгтың әкесі Ли Цзюнь, Даиззонг дүниеге келген кезде әкесі император Сюаньцзунның тұсында Чжун ханзадасы болған. Оның анасы Ли Цзюньдің қарындасы У болды. Ол император Сюаньцзунның 100-ден астам немерелерінің ең үлкені болды. 740 жылы, Ли Цзюньнің (сол кезде аты Ли Хенгке ауысқан) тақ мұрагері болғанда, Ли Чу Гуанпин ханзадасы атанды. Сол жылы анасы, У ханшайымы қайтыс болды. Император Сюаньцзун оның әйелі және ханшайымы ретінде Хан әйелінің қызы Цюй ханымды таңдады, Цюй ханым император Сюаньцзунның сүйікті ішкі әйелі Ян Юхуанның қарындасы еді; алайда оның үлкен ұлы Ли Куо Шэн ішкі әйелінен туған.

Император Сусонның тұсында

Император Сусон императорлық атақ алғаннан кейін Ли Танды қарулы күштердің жоғарғы бас қолбасшысы етуді ойлады, бірақ оның кеңесшісі Ли Ми Ли Чудың үлкен екенін және Ли Танды жоғарғы бас қолбасшы етіп тағайындау, оның мұрагері кім екеніне жатқызып, шатасу тудыратынын көрсетті. Император Сусон келісіп, Ли Чуды жоғарғы бас қолбасшы етіп тағайындады. Кейін Ли Чу мен Ли Миге уақытша сарайдың кілттері сеніп тапсырылды, және олар маңызды әскери хабарларды алуға әрқашан дайын болу керек еді. 757 жылдың күзінде Хуигеден әскерлер келді, олардың Баянчур ханы Яолуоге Моянчуо император Сусонның көмек сұрауына жауап берді. Ли Чу Хуиге ханзадасымен кездескенде, олар ағайын болуға ант берді. Ханзада Ли Чуға үлкен аға ретінде құрмет көрсетіп, қуанды. Содан кейін Тан және Хуиге әскерлері Чанъаньға қарай жорықтап, Чанъань маңындағы Сянцзи ғибадатханасында (香積寺) Ян әскерлерін жеңіп, Чанъаньды қайта басып алды. Император Сусон Хуиге әскерлеріне Чанъаньды тонауға рұқсат беруге уәде берген, бірақ Ли Чудың шын ниетімен келген өтініші бойынша Хуиге ханзадасы тонауды Ян астанасы болған Луоянды басып алғанға дейін күтуге келісті. Чанъань халқы Ли Чудың оларды Хуигелердің қасіретінен сақтап қалғанына сеніп, оны зор шерумен қарсы алып, «Гуанпин князі – хандар мен көшпенділердің сүйетін басшысы» деп жариялады. Бұл уақытта Пугу Хуайэнь Ян генералдары Ан Шоучжун (安守忠) мен Ли Гуйрен (李歸仁)ді тұтқындау үшін жылдам жорық жасауды ұсынғанда, Ли Чу өзінің әскерлерінің шаршағанын айтып, оны тоқтатты. (Чанъаньды қайта басып алғаннан кейін Ли Ми отставкаға келіп, Ли Чу одақтасынан айырылды.) Содан кейін Ли Чу, Гуо Цзы және Пугу Хуиге әскерлерімен бірге Луоянға қарай жорықтап, алдымен Шанчэнге (陝城, қазіргі Санменсия, Хэнань) шабуыл жасады, бірақ бастапқыда сәттілікке жете алмады. Бірақ Хуиге әскерлері шайқасқа түскенде, Ян әскерлері үрейге түсіп, қашқа жол тартты. Бұл жаңалықты естіген Ан Лушанның ұлы және оның мұрагері, Ян императоры Ан Цинсю Луоянды тастап, қашып кетті. Ли Чу халыққа көп мөлшерде жібек жинап, Хуиге ханзадасына пара беруге бұйрық берді, содан кейін ғана қақтығыстар тоқтады. Ол Ли Чудың есімін Ли Ю деп өзгертті. 762 жылы император Сусон ауыр сырқатқа шалдықты. 762 жылдың жазында император Сюаньцзонг қайтыс болғаннан кейін, император Сусонның қайғысы күшейіп, денсаулығы нашарлады. Ол Ли Юға регенттік билік беруге бұйрық берді. Осы кезде император Чжан мен Ли Фуго енді одақтас болмады, император Чжан Ли Юды шақырып, Ли Фуго мен оның қолдаушысы Чэн Юаньчжэнді өлтіру үшін онымен одақтас болуды қалады. Ли Ю бұған қарсылық көрсетіп, бұл өте ауырған император Сусонға алаңдаушылық тудыратынын айтты. Содан кейін император Чжан Ли Юдың інісі Ли Си (李係), Юэ князімен одақтасып, Ли Фугоға тұзақ құру үшін 200 мықты евнухты өзіне және Ли Сиге қарсы әрекет етуге дайын етіп қойды. 762 жылдың 14 мамырында ол император Сусонның атынан Ли Юды сарайға шақыру туралы бұйрық шығарды. Бірақ Чэн бұл жаңалықты Ли Фуго мен Ли Юға жеткізіп, Чэн Ли Юды император сақшыларының штабына жетелеп әкелді. Ли Фуго мен Чэннің басшылығындағы император сақшылары сарайға кіріп, император Чжан, Ли Си және олардың серіктестерін тұтқындады. Император Сусон Чаншен сарайында (長生殿) демалып жатқанда, сарбаздар император Чжанды және оған қызмет ететін әйелдер мен евнухтарды оның қасынан алып кетті. Император Сусон қызметшілерсіз жалғыз қалдырылды делінеді. Ол 16 мамырда қайтыс болды. Ли Фуго император Чжанды, Ли Сиді және Ян князі Ли Сяньды (李僩) өлімге жіберді. 18 мамырда Ли Ю таққа отырды (император Дайцзонг ретінде).

Баоин дәуірінің (762-763) және Гуанде, Йонтай дәуірлерінің (763766) қалдығы

Ли Фугуо императорлық үкіметті тиімді түрде өз қолына алды, тіпті император Дайцзонға: Ли Фугуоның сарайына кісі өлтіруші кіріп, оны өлтіріп, оның басын және бір қолын алып кетті. Император Дайцзонг кісі өлтірушіні тұтқындауға ресми бұйрық берді және Ли Фугуоны денесінің қалған бөлігімен бірге жерлеу үшін ағаштан бас және қол жасап, салтанатты түрде жерледі. ), сондай-ақ Ши Чаойиден одақ туралы ұсыныс алды. Яолуоге Идиджан бастапқыда император Дайцзоңның ұсынысын қабылдамады және Ши Чаойиге көмек көрсету үшін оңтүстікке аттанды, бірақ қызына үйленген Пугу Хуайэннің әрігі сөзімен Танның ұсынысына келісті. 762 жылдың қысында Тан мен Хуэйгэ күштері бірігіп Луоянды қайта басып алды, бұл Ши Чаойиді қашуға мәжбүр етті. (Ши Чаойи 763 жылдың көктемінде өзін-өзі өлтіріп, Янь мемлекетін жойды.) 763 жылдың күзінде император Дайцзон екі жаңа қауіпке тап болды. Пугу, басқа екі генерал – Син Юнцзин (辛雲京) және Ли Баою, сондай-ақ евнух Луо Фэнсян (駱奉仙) оның бүлік салуға тырысып жатқанына күдікпен қарады. Оған күдікпен қарағаны үшін ашуланған Пугу бірнеше шағымдану петицияларын жолдағаннан кейін императорлық үкіметтен тәуелсіз әрекет ете бастады. Осы арада Анши көтерілісі кезінде Танның батыс округтерін бірінен соң бірін басып алған Тибет Чанъанға күтпеген шабуыл жасады. Чэн билікте болғандықтан және генералдар оны Лай Тянь (來瑱) және Ли Хуайран (李懷讓) генералдарына қарсы бұрынғы айыптауларынан кейін олардың өліміне себеп болғаны үшін жек көретін болғандықтан, император Дайцзон провинциялық генералдардан шұғыл көмек сұрағанда ешкім оған көмектеспеді. 16 қарашада ол Чанъанды тастап, Шань префектурасына (яғни, Шанчэнге) қашуға мәжбүр болды. Тибет әскерлері император Суцзонның туысы Ли Ченгхонгты Гуанву ханзадасы деп жариялап, Тан императоры етіп тағайындады, бірақ бір ай ішінде Тан халқының қарсылығы мен Гуо Цзы басқаратын қарсы шабуылдарға байланысты шегінді. Император Дайцзон жақын арада Чанъанға оралды. Дегенмен, көптеген аумақтар Тибеттің қолына өтті және Тан әскерлері қарсы шабуыл жасай алмады. Сол кездегі халықтың пікірі Ченгті осы апатқа кінәлі деп бағалағандықтан, оны лауазымдарынан алып, үйіне қайтарды. Көп ұзамай сарайдағы ең ықпалды тұлғаларға император Дайцзонға жағымпаздық көрсеткен канцлер Юань Цай және императорлық сақшыларға басшылық еткен евнух Ю Чаоэн айналды.

Далидің ерте дәуірі

Осы уақытқа дейін Дайцзун императоры бұрын даоизмді жақтаған болса, енді канцлерлері Юань Цай, Ван Цзин және Ду Хунцзяньнің ықпалымен шын ниетпен буддизмге бет бұрды. Юань, әсіресе, Тан мемлекетінің Анши және Пугу көтерілісін Будданың күшімен басып өтті деген сенімді қолдады. Осының салдарынан Дайцзун императорының саясаты буддалық қағидалармен тығыз байланысты болды, ол буддалық монах Буконгты зор құрметпен сыйлады, тіпті оған герцог шені берді. Чанъаньдағы будда ғибадатханалары зор байлыққа ие болды, сондай-ақ Дайцзун императоры монахтар мен монахтарға дене жазасы бермеуді бұйырды. Император мен канцлерлердің барлығы буддистер болғандықтан, буддизм империядағы басты күшке айналды. (Сун әулетінің тарихшысы Сима Гуан сияқты дәстүрлі тарихшылар Дайцзун императорының тұсындағы нашар басқару мен әділетсіздік жүйесін осы жағдаймен байланыстырды.)

Танымал мәдениетте

Рен Цзялун "Танг әулетінің даңқы" сериалында сомдаған рөлі. (2017)