Кіріспе

Дуан Сиуши (段秀實) (719 – 783 жылғы 6 қараша), Сыпайылық аты Ченггон (成公), ресми түрде Чжанье ханзадасы, Орталық Ерен (張掖忠烈王), Қытай Тан әулетінің генералы. Ол қатаң әскери тәртібімен белгілі болды. 783 жылы император Дэцзун генерал Чжу Цзи бастаған Чанъаньдағы көтеріліс кезінде астана Чанъань қашып кеткеннен кейін, Дуан Чжуды өлтіруге әрекеттенді және сол әрекетте қаза тапты.

Император Сюаньцзунның тұсында

Дуан Сюши 719 жылы император Сюаньцзун билігінде дүниеге келді. Оның әулеті Лонг префектурасынан (隴州, қазіргі Цинъян, Ганьсу) шыққан, себебі оның бес атасы Дуан Шицзюнь (段師濬) Лонг префектурасының префекті қызметін атқарғаннан кейін әулеті сол жерге қоныстанған. Оның атасы Дуан Да (段達) және әкесі Дуан Синчэнь (段行琛) әскери шенеуніктер болды. Дуан Сюши бала кезінде ата-анасына құрмет көрсеткендігі айтылады, анасы ауырғанда бес жасында жеті күн бойы тамақ ішпей, су ішпегендей күйзелген. Анасы жазылғаннан кейін ғана тамақтанып, су ішкен. Өскен соң, ол үнсіз және шешімді болған. Достары оны императорлық емтиханға, әсіресе, Бес классиканың бірін оқуды талап ететін Минцзин (明經) емтиханына ұсынуды қалаған. Дуан: «Кітапты қарап, сөздерді жаттап алу – үлкен жетістік емес», – деп жауап берді және емтиханға түсуден бас тартты. Кейін Дуан Анси округінің (安西, қазіргі Аксу облысы, Сіньцзян) әскери губернаторы (Jiedushi) Фумэн Линча (夫蒙靈詧) басшылығында қызмет етті. 745 жылы Фумэннің Хумиге (護蜜, қазіргі Файзабад, Уттар-Прадеш) қарсы жорығында өзін ерекше көзге шығарғаннан кейін, ол Анси армиясының маңызды офицері болды. 748 жылы Гао Сяньцзи Фумэннің орнын басып алғаннан кейін, Дуан Гаоның басшылығында қызметін жалғастырды. Ол 751 жылы Гаоның Аббасид әскеріне қарсы Талас шайқасымен аяқталған батысқа жасаған жорығына қатысты. Жеңілістен кейін Гаоның орынбасары Ли Сие Гаоға шайқастан кейін жоғалған жауынгерлерді тастап, толыққанды кері шегінуді ұсынды. Дуан Ли Сиеге: «Дұшпаннан қорқып қашу – ерлік емес, ал өзіңді сақтап, басқаларын қиын жағдайға түсіру – мейірімділік емес», – деді. Ли Сие ұялып, Дуанмен бірге шашырап кеткен әскерлерді жинап, оларды реттеп, ұйымдастырылған кері шегінуге тырысты. Армия Ансиге оралғаннан кейін Ли Сие Дуанды Гаоға округ хатшысы қызметіне ұсынды. 753 жылы Гаодың ізбасары Фэн Чанцин Үлкен Болуға (大勃律, қазіргі Гилгит, Пәкістан) шабуыл жасағанда, алғашқы табыстардан кейін Фэн Үлкен Болу патшасын қуалауға ниеттенген. Дуан патшаның қашуы тұзақ болуы мүмкін екенін көрсетті, және Дуанның ұсынысымен Фэн шайқас болған аймақта жан-жақты іздестіру жүргізіп, жасырынып қалған көптеген Үлкен Болу сарбаздарын тапты. Бұл Фэнге Үлкен Болудағы жеңісті аяқтауға мүмкіндік берді. Осыдан кейін Дуан шені жоғарылатылды.

Император Сусонның тұсында

755 жылы генерал Ан Лушань Фаньян қаласында (范陽, қазіргі Пекин) көтеріліс жасап, Ян мемлекетін құрды. 756 жылы оның әскерлері Тан астанасы Чанъаньға жақындады, император Сюаньцзун Чэндуға қашуға мәжбүр болды. Император Сюаньцзунның ұлы және тақ мұрагері Ли Хэн императормен бірге Чэндуға бармады, керісінше Лингвуға қашты, онда ол император деп жарияланды (Император Судзун ретінде), бұл акт кейіннен император Сюаньцзун мойындады. Император Судзун негізгі әскери округтерге оған көмек үшін әскер жіберуді бұйырды. Бұл бұйрық Ансиге жеткенде, Ли Сиемен кеңескеннен кейін әскери губернатор Лян Цай (梁宰) бастапқыда бұйрыққа сәйкес әрекет етпеуді және жағдайдың қалай дамитынын күтуді шешті. Дуан Сюши Ли Сиеге сөгіс айтты: Ли Сие ұялып, кейін Лянмен кездесіп, Лянды әскер жинауға көндірді, Ли Сие өзі қолбасшылыққа, ал Дуан оның орынбасары ретінде император Судзунға Лингвуға қосылу үшін әскерді бастап келеді. Ұзақ өтпей Дуанның әкесі қайтыс болды, ол аза тұрды. Ли Сие Дуанның қызметінің маңызды екенін сезіне, оны қайтадан қызметке алуды өтінді. 757 жылы Тан және Хуиге әскерлері бірлесіп Чанъаньды, содан кейін шығыс астанасы Луоянды қайта басып алды, бұл Ан Лушанның ұлы және мұрагері Ан Циньсюді Йеченгке қашуға мәжбүр етті. Тан әскерлері Йеченгті қоршауға алды, ал қоршауға қатысқан Тан қолбасшыларының бірі Ли Сие Дуанды Хуаи префектурасының (懷州, қазіргі Жаодзуо, Хэнань) префекты етіп тағайындады, ол аймақтан әскерге азық-түлік жеткізіп беруге жауапты болды. 759 жылдың көктемінде Ли Сие қоршау кезінде шайқаста қаза тапты. Анси әскері Ли Сиеге бағынышты Лифэй Юаньлиді (荔非元禮) қолға алуды қолдады, император Судзун да келісті. Дуан Лифэйдің орынбасары болып қалды. Кейіннен Дуанның өтініші бойынша Ли Сиенің табыты Хэчжунға (河中, қазіргі Юньчэн, Шанси) жіберілді, онда ол Дуанның қаржатында салтанатты түрде жерленді. Бұл Лифэйге үлкен әсер етіп, ол Дуанды жоғарылау үшін ұсынды. 762 жылы, Анси әскерімен қоса, көптеген әскерлер Хэчжунға жиналғанда, Лифэй көптеген басқа офицерлермен бірге әскерлік бүлікте қаза тапты, бірақ сарбаздар Дуанды құрметтеді және оған зиян келтіруге батылмады. Кейіннен Бай Сяоде (白孝德) Анси әскеріне қолбасшы болып тағайындалды, ал Дуан Байдың орынбасары болып қалды. Бұл Бай Фуфан округінің (鄜坊, штаб-пәтері қазіргі Янань, Шэньси) әскери губернаторы болғаннан кейін де жалғасты.

Император Дайзонгтың тұсында

762 жылы Сусонг императоры қайтыс болып, оның орнын ұлы император Дайцзон иеленді. 763 жылы Туфан әскерлері Чанъанға күтпеген шабуыл жасап, император Дайцзонды Шан префектурасына (陝州, қазіргі Санменсия, Хэнань) қашуға мәжбүрледі. Дуан Сюши Бай Сяодені императорға көмектесу үшін басқа округтердің күштеріне қосылуға көндірді. Соңынан Бай Биннинг округінің (邠寧, штаб-пәтері қазіргі Сяньян, Шэньси) әскери губернаторы болды, ал Дуан оның орынбасары болып қызмет етті. Бір кезде округ азық-түлікпен қамтамасыз етілмеген кезде, Бай әскерін уақытша Фэнтяньға (奉天, қазіргі Сяньян) көшірді. Бірақ Фэнтяньда жергілікті билік құлап, солдаттар аймақты тонап жатқандықтан, жағдай шатас болды. Дуан тәртіп сақшысы болып қызмет етуді сұрады, сосын ол әскерге қатаң тәртіп орнатып, тонауды тоқтатты. Әскер Биннингтің астанасы – Бинь префектурасына оралған соң, Дуан Чжанье князі атанды. Кейін сол жылы Туфан шабуылы болды. Қарулы күштердің бас қолбасшысының орынбасары Гуо Цзий (де-факто бас қолбасшы, себебі император Дайцзонның ұлы, Таңбалы ханшайым Ли Куо номиналды бас қолбасшы еді) басқаратын әскер Бин префектурасын Туфан күштерінен қорғауға көмектесті. Туфан қауіп-қатері сейілген соң Гуо Чанъанға оралды, бірақ оның ұлы Гуо Си (郭晞) басқаратын күштері Бин префектурасында қалды. Гуо Сидің әскерлерінің тәртіпсіздігі Бинь префектурасының халқы үшін үлкен мәселеге айналды, Бай мазасыз болды, бірақ не істеу керегін білмейді, себебі Гуо Си Гуо Цзидің ұлы еді. Дуан тағы да тәртіп сақшысы болуға ерікті келісім берді. Бір айдан кейін Гуо Сидің 17 әскері шарап сатушымен дауласып, оны өлтіріп, шарап жасау құралдарын қиратты. Дуан оларды тұтқынға алып, басын шапты. Гуо Сидің әскерлері ашуланып, қаруланып, Байдың штабына шабуыл жасауға дайындалды. Дуан Гуо Сидің штабына жалғыз қарт кісіні алып барды. Ол келгенде, әскерлер оның дерлік жалғыз келгеніне таң қалды. Дуан: "Бұл ескі әскерге неге қару киесіңдер? Мен өзіммен бірге басымды әкелдім". Гуо Си шатырдан шығып Дуанмен кездескенде, Дуан оны сөкпеді: 778 жылы тағы бір Туфан шабуылы болғанда, император Дайцзон Дуанды, Гуо Цзи және Чжу Цзимен бірге шабуылға қарсы қорғануға жіберді.

Император Дзэзонг билік құрған кезде

779 жылы император Дайцзун қайтыс болды, оның орнын Ли Куо (император Дзонг ретінде) басты. 780 жылы канцлер Ян Ян өте күшті болды және Юань Цайдың жақын серігі болғандықтан, Юаньның 777 жылы оның құлдырауынан кейін тоқтатылған Туфанға қатысты ұсыныстарын қайта жандандыруға ниеттенді. Бұл ұсыныстардың ішінде Юань префектурасын (原州, қазіргі Гуюань, Нинся) қайта құру, ол кезде Тан мен Туфан арасындағы бейтарап аймақта алдыңғы қадамдық позиция ретінде пайдалану; және Lingyang каналын (陵陽渠, Баян Нур арқылы ағып, Ішкі Моңғолия) қалпына келтіру, бұл аймақтағы әскерлерге шаруашылық жүргізуге мүмкіндік беруді қамтиды. Император Дзонг Дзинюаньға Дуань Сюшидің пікірін сұрау үшін евнухты жібергенде, Дуань оған қарсылық көрсетті, себебі Танның шекарада жеткілікті әскері болған жоқ және бұл әрекеттер Туфанның шабуылына себеп болар еді. Ян бұған наразы болды, Дуаньды әскери губернатор лауазымынан алып тастады және Чанъаньға шаруашылық министрі (司農卿, Синьонг Цин) қызметіне шақырды. Чанъаньға қайту жолы Фэнсяң (鳳翔, қазіргі Баоцзи, Шэньси) арқылы өтті, ол кезде Чжу Цының басқаруында болды, ол отбасы мүшелеріне, олар да Чанъаньға оралғанда, Чжу оған үлкен сыйлық беруге тырысатынын және оны оның атынан қабылдамау керектігін ескертті. Олар Фэнсяңға келгеннен кейін, Чжу көп мөлшерде жібек сыйлады; Дуаньның отбасы мүшелері бас тартуға тырысты, бірақ Чжу талап еткеннен кейін оны қабылдады. Олар Чанъаньға жеткенде, Дуань олардың сыйлық алғанына ашуланып, сыйлықты өз сарайына кіргізуден бас тартты; оның орнына ол жібекті шаруашылық министрлігіне алып барып, шатырдың тірегінің үстіне сақтады. (Дуань Цзиньюаньдан кеткеннен кейін, оның бағыныштысы Лю Вэньси (劉文喜) оның кеткенін Цзиньюаньды басып алу және бүлік шығару үшін сылтау ретінде пайдаланды; басқа офицерлер оған қарсы шығып, оны өлтірді.) Шаруашылық министрі болып қызмет еткен кезде Дуань император сақшыларының азы және әлсіз екенін байқады және император сақшыларына көбірек сарбаздарды жинауды ұсынды; император Дзонг оның ұсынысын елемеді. 783 жылдың соңында Цзиньюань әскерлері, Чжу Тао (Чжу Цының ағасы), Ли На, Ван Вуджунь және Тянь Юэ сияқты өздерін ханзадалар деп жариялаған соғыс лордтарымен шайқасу үшін шығысқа жіберуге дайындалып, Чанъаньға шақырылды. 783 жылдың 2 қарашасында олар көтеріліс жасады және император сақшыларының оларға қарсы тұруға мүмкіндігі болмағандықтан, император Дзонг Фэнтяньға қашты. Цзиньюань әскерлері Чжу Таоға қолдау көрсетті, ол Чжу Таоның бүлік салдарынан қолбасшылықтан алынған еді. Чжу Тао бастапқыда Чанъаньдағы жағдайды тыныштандыруға және император Дзонгты Чанъаньға қайтаруға ниеттенгендей көрінді, бірақ құпия түрде император болып билікке келуді жоспарлады. Ол канцлер Ли Чжунчен, Чжан Гуаншен (張光晟), Яо Сю (姚休) және Яо Линъян (姚令言) сияқты наразы шенеуніктерді жинады және оларды өз жоспарларына қатыстырды. Дуаньның да наразы екеніне сеніп, ол Дуаньды шақыру үшін әскер жіберді. Дуань бастапқыда бас тартты, бірақ әскерлер оны Чжумен кездесуге мәжбүр етті. Ол келгеннен кейін, Чжу оны жоспарынан бас тартуға және императорды Чанъаньға қарсы алуға тырысты. Чжу оны тыңдаған жоқ, бірақ Дуаньды бағалағандықтан, онымен жылы қарым-қатынас жасауға тырысты. Алайда Дуань өзінің қол астындағылары Лю Хайбинь (劉海賓), Хэ Минли (何明禮) және Ци Линьюэ (岐靈岳) -пен бірге Чжуды өлтіріп, император Дзонгты қайтаруды жоспарлады. Осы уақытта Чжу Яоның бағыныштысы Хан Минді (韓旻) 3000 адаммен Фэнтяньға жіберді, император Дзонгты үйіне қарсы алуға ниеттенгендей көрінді, бірақ шындығында император Дзонгқа шабуыл жасауды жоспарлады. Дуань бұл туралы біліп, Циға Яодан Чанъаньға оралу туралы бұйрық жасатты. Хан жалған бұйрықтарды алғаннан кейін, бағытын өзгертіп, Чанъаньға оралды. Дуань Хан Чанъаньға оралғаннан кейін оның жоспары ашылатынына сеніп, Чжуды дереу өлтіруді жоспарлады. 6 қарашада Дуань қайтыс болғаннан кейін, Чжу оны қатты жоқтады және оны құрметпен жерледі. Император Дзонг бұл хабарды естігенде, Дуаньды қатты жоқтады. 784 жылы Чжу Цзының бүлігі басылғаннан кейін, ол Дуаньның ұлдарына жоғары лауазымдар берді және Дуаньға ескерткіш орнатты, ескерткіштің атауын өзі жазды.

Ескертпелер мен сілтемелер

Танның көне кітабы, 128-том. Танның жаңа кітабы, 153-том. "Жизы түнгянь" (Zizhi Tongjian), 216, 218, 221, 223, 224, 225, 226, 228-томдар.