Кіріспе

Тан әулетінің қытай генералы және саясаткері Гуо Цзый (Күо Цзый; дәстүрлі қытайша: 郭子儀, оңайлатылған қытайша: 郭子仪, ханью пиньин: Guō Zǐyí, Wade Giles: Kuo1 Tzu3 i2) (697 – 9 шілде, 781), қайтыс болғаннан кейін Фэньянның Чжуньу патшасы (汾陽忠武王), Ан Лушан көтерілісін тоқтатып, ұйғыр қағанаты мен Тибет империясына қарсы жорықтарға қатысқан қытай әскери генералы және саясаткер. Ол Анши көтерілісіне дейін және одан кейін Тан әулетінің ең күшті генералдарының бірі саналды. Өлгеннен кейін қытай халық дінінде Байлық және Бақыт құдайы (Фу Лу Шоудың Лу Жұлдызы) ретінде қасиетті деп есептелді. Гуо Цзый Жінь Гулянның «У Шуан Пу» (無雙譜, Теңдессіз Батырлар Кестесі) еңбегінде бейнеленген.

Ерте өмір

Гуо Цзый Хуа префектурасында (華州, қазіргі Шаньси провинциясының Хуа ауданы) орташа дәрежедегі мемлекеттік қызметкердің отбасында дүниеге келді. Ол әдемі жігіт ретінде сипатталды және бойы 1,9 метрден асты. 735 жыл шамасында Гуо Цзыйды ақын Ли Бай әскери соттан құтқарып қалды, ол жергілікті қолбасшыға оның ісіне араласты. Отбасының басқа мүшелерінен өзгеше, Гуо Цзый саяси өмірге мемлекеттік қызметкерлерге арналған әдеби емтихан емес, ресми әскери емтихан арқылы қадам басты. 749 жылы ол әскери емтиханды сәтті тапсырып, Тан империясының шекаралық аймақтарында офицер болып қызмет етті және тез арада жэдуши (аймақтық әскери губернатор) дәрежесіне көтерілді.

Алғашқы жеңістер

Гуо Цзый туралы Ан Лушан көтерілісіне дейін аз ғана мәлімет бар; ол көтеріліс кезінде ғана танымал болды. 755 жылы көтеріліс басталғанда, Гуо Цзыйға Қытай шебіндегі стратегиялық маңызға ие Тонг асуын қорғау міндеті жүктелді. Он мың көтерілісші осы асуға қарай жол тартты. Гуо Цзый жағдайды пайдаланып, көтерілісшілерді асудың алдындағы, сирек қоныстанған жазықтарға шақырып алды. Көтерілісшілер тонауға ештеңе таппады, көңілі қалып, ал Тан әскерлері Тонг асуы мен Чанъань астанасындағы отбасыларын қорғау ниетімен шайқасуға дайын тұрды. Гуо Цинби шайқасында жеті мыңдық әскерді жеңіп, қалғанын шашыратты, өзінің әскеріне аз шығын келтіріп, алғашқы жеңісін тойлады. 756 жылы императордың кеңесшісі Ян Гуочжун мен оның евнухтарының сыбайлас жемқорлығына байланысты астана құлады. Тан императоры Сюаньцзун жеке күзетшілерімен және Ян әулетінің мүшелерімен, соның ішінде әйелі Ян Гуйфэймен бірге қаладан қашып кетті. Қасынан ергендер, оның ішінде әскерлер де Ян Гуочжунға наразылық білдіріп, Чанъаньның құлауына себеп болған сәтсіз стратегия үшін оны кінәлі деп санады. Ян Гуочжун айыпталып, жазаланды. Осыдан кейін императордың әскерлері оны сүйікті әйелі Ян Гуйфэйді өлтіруге мәжбүр етті. Император қалған серіктерімен бірге қиын жағдайда Цзяньнанның Чэнду қаласына қашып кетті. Осы уақытта Гуо Цзый көтерілісшілердің басшысы Ши Симин басқарған жүз мыңдық әскерге қарсы тұрды. Гуоның әскері он мың адамнан ғана тұрса да, ол Ши Симиннің әскерін күш қосылғанша тоқтатты. Ши Симин Гуоға қарсы шабуыл жасаса, шабуылға ұшырайды деп ойлап, қырық күнге кешікті. Содан кейін Ли Гуанби 90 мың әскермен Гуоға көмекке келді. Екі тарап шайқасып, Тан әскері аз шығынға ұшырады, ал көтерілісшілер он мыңдай адамнан айырылды. Ши Симин қалған күштерін жинап, көтерілісшілердің бекінісі – Фаньянға қайта шегінді. Ли Гуо император Сюаньцзунға ұсынылып, Гуо императордан қалған көтерілісшілерді талқандау үшін дереу қарсы шабуылға рұқсат беруді сұрады, бірақ Сюаньцзун бас тартты.

Императордың өзгеруі және Шанси жорығы

Сюаньцзунның ұлы Ли Хенг Лингву қаласында қалып, 756 жылдың 12 тамызында өзін император деп жариялады. Тан императоры Сусонг көтерілісшілердің шабуылына қарсы соққы беру үшін дереу ұйымдастыру жұмыстарын бастады. Осы кезден бастап Сюаньцзун "Зейнеткер император" атанды, ал Чанъаньды көтерілісшілерден қайтарып алғаннан кейін ол сол қалаға оралды және 761 жылы қайтыс болғанға дейін онда өмір сүрді. Көтерілісшілердің тудырған дағдарысы Императорлық сарайдың билігін әлсіретті. Сондықтан, билікке келгеннен кейін Сусонгтың билігі нашар болды және көптеген Тан генералдары императордың бұйрықтарына тиісті көңіл бөлмеді. Тан армиясында Гуо Цзый сияқты қытай тегінен шыққан генералдардың саны азайып кетті. Гуоға Императорлық қолбасшы лауазымы берілді, ал Сусонг оның әскери операцияларын қолдады, олар үлкен табысқа жетті. 757 жылға қарай Гуо Цзый Шэньси майданына енді, көптеген жергілікті тұрғындар оған көтерілісшілерге қарсы ерікті түрде көмектесті, Гуо армиясының санын екі есеге дейін арттырды. Көтерілісшілер ауыр шығынға ұшырады, олардың генералдары қаза тапты, содан кейін Гуо Шэньси майданында жеңіс жариялады.

Чанъань жеңісі мен көтерілісшілердің құлдырауы

Гуо Цзый дереу Чанъаньды қайта алуға назар аударды. Ол 15 000 әскермен шабуыл жасады, ал көтерілісшілер 10 000 адамды жинап, оларды жеңді. Гуоның Шанси және Чанъаньдағы жеңістері көтерілісшілер қатарындағы іріткіні күшейтті. Көтерілісшілердің басшысы Ан Лушанды оның ұлы Ан Циньсу өлтірді, ол көтерілісшілердің қалдықтарын жинап, Луоянға шегінді. Сусон Чанъаньға келгенде, көзіне жас алып, Гуоға: «Бұл менің мемлекетім болуы мүмкін, бірақ оны сіз қайта жараттыңыз» деді. «雖吾之家國，實由卿再造。」

758 жылы Гуо Цзый, Ли Гуанби және басқа да цзедушилерге Идегі соңғы көтерілісшілерді талқандауға бұйрық берілді. Алайда Сусон цзедушилердің күшейіп бара жатқан билігінен алаңдап, науқанды евнухтарына тапсырды. Бұл апатқа ұшырады, бірақ Гуо Цзый әріптес цзедушилерін көтерілісшілердің қаласын қоршауға алса, оңай жеңіске жететініне көндіріп, жағдайды тиімді пайдаланды. Олардың барлығы осы стратегияға келісті және қоршау кезінде көтерілісшілердің қоры таусылды. Бірақ қаланы шабуылдау уақыты келгенде, цзедушилердің барлығы тең дәрежеде болғандықтан, шабуылды үйлестіретін бас қолбасшы болмады, және бұл тиімсіз болды. Осы уақытта Ши Симиннің әскері Ан Циньсуға көмекке келді. Тан әскері көтерілісшілерді жою мүмкіндігін жіберіп алды. 759 жылы ауа райы нашар болғандықтан және Тан әскерінің орталық басшылығы болмағандықтан, қанды шайқас болды. Тан әскері жеңіске жеткенімен, екі тарап та ауыр шығынға ұшырады (көтерілісшілердің басшысы Ши Симин және көптеген моңғол көтерілісшілері қаза тапты), ал шайқастың нәтижесі императорға ұнамады, себебі Тан әскері салыстырмалы түрде аз шығынмен жеңіске жететін. Цзедушилер бір-бірін кінәлай бастады, көбі Гуо Цзыйға көп кінә тақты. Шындығында, императордан басқа, қарапайым халық Гуо Цзыйға ғана сеніп, оның соңынан еруге дайын еді. Гуоның танымалдығынан алаңдаған Сусон, оның беделін төмендету үшін бұл жағдайды пайдаланып, Гуо Цзыйды төмендетіп, басқа цзедушилерге жомарт сыйлықтар берді.

Несториандық христиандық

Шығыс христиандарының несториан шіркеуі, мысалы Балх қаласының бактриялық діни қызметкері Иси, Тан әулетінің генералы Гуо Цзыдің Ан Лушан көтерілісін әскери жолмен басуына көмектесті. Иси жеке өзі әскери қолбасшы болып қызмет етті, ал Иси мен Шығыс несториан шіркеуі Тан әулеті тарапынан Несториан тасының мәтінінде сипатталғандай, атақтармен және лауазымдармен марапатталды.

Император Сусонның тұсында

Ан Лушан көтерілісі 763 жылы басылғанмен, Тан империясы бірден Тибет империясынан келген жаңа қауіппен бетпе-бет келді. Тибет Танның гүлденген кезеңінде, Танмен сауда белсенді болғанда көп пайда көрді. Ан Лушан көтерілісі кезінде Тибет өзінің билігінің шыңына жетіп, Танмен жасалған бейбіт келісімді бұзып, көтерілісшілерді қолдады. Көтерілістен әлсіреген Танның шекаралық гарнизондары Тибеттің өз аумағына жасаған шабуылдарына тойтарыс бере алмады. Көптеген жиедушилер этникалық жағынан қытай емес еді және әсіресе әлсіз император билік еткен кезде Тан империясын қорғауға ынта білдірмеді. Оған жауап ретінде Суцзун Гуо Цзийиді қайтадан жоғарылатты, бірақ оны тек әскери беделді тұлға ретінде тағайындады, Гуоны оларға қарсы жіберу қаупі Тибеттілерді тоқтатып тұруы мүмкін деген үмітпен. 762 жылы Ван Юаньчжи есімді генерал Шаньси жиедушиі Ли Цзиньчжиді өлтірді, себебі әскерлер әлі де Гуоға адал болғандықтан, оны жиедуши лауазымына қайта тағайындауды талап еткен. Суцзун Гуо Цзийиді бұрынғы лауазымына қайтаруға мәжбүр болды. Бірақ Гуо Цзийи келген кезде Ванға алғыс айтудың орнына, оны өзінің қолбасшысын өлтіргені үшін адалсыздықпен айыптады. Сондай-ақ, ол мұндай әрекеттің басшылық тізбегін бұзатынын және Тибеттілерді шабуылға батылдыратынын атап көрсетті. Ван Юаньчжи өзінің қателігін мойындап, өз-өзіне қол жұмсады. Гуо Цзийи тез арада лауазымға кірісіп, Тибеттің шабуылдары тоқтатылды.

Император Дайдзонг және Тибет шабуылы кезінде

Көп ұзамай Сусон қайтыс болды, оның орнына оның ұлы Тан императоры Дайцзун келді. Жаңа император Гуо Цзыйдың әйгілі болуынан қаушады және оны Чанъанға шақырды. Гуо Цзый императорға тибеттіктердің төндіретін қаупін ескерді, бірақ император оған көп мән бермеді.

763 жылғы Тибет шабуылы

763 жылы 100 мың тибеттік әскер Тан мемлекетіне шабуыл жасады. 16 қарашада қаланың басып алынатыны анық болған соң, Дайцзон Чанъань қаласынан қашып кетті. Тибеттіктер Чанъаньда Ли Чэнхунды Тан императоры деп жариялады, бірақ бір айдан кейін Тан әскерінің келгенінен сескеніп, кері шегінді. Шындығында, Гуо атты әскерін қарсыластар көретін жерлерге от жағу үшін алға жіберіп, содан соң кері қайтаруға бұйрық берді. Гуо сондай-ақ Чанъаньға құпия хабарлар жіберіп, тұрғындарға гонгтарды соғып, от жағуды тапсырды. Тибеттіктер осы әрекеттерге түсініксіздікпен қарап, қорқып, Гуо Цзынің үлкен күшпен оларға қарсы шыққаны туралы қауесет тарағанда шашырап кетті. Тибеттіктер өздерінің позицияларынан шегінгеннен кейін, шабуыл екі тарапқа да ешқандай шығынсыз аяқталды. Көптеген қытай әскери тарихшылары бұл жеңісті Сунь Цзының ең таза шайқас идеясының ең көрнекті мысалы деп санайды – "екі тараптың да жоғалтпаған, тек жеңімпазға қажетті нәтижеге қол жеткізген соғыс". Гуо жіберген атты әскердің саны туралы әртүрлі мәліметтер бар; қытай деректерінде Гуо тек 13 барлаушы жібергені айтылады, ал тибеттік мәтінде 200 адам болғаны көрсетілген. Дегенмен, тибеттік әскер шегінді, ал Гуо Цзы өзінің "көптеген" әскерімен Чанъаньға келген кезде, Дайцзон оған көрініп: «Елшіні ертерек тағайындамағаным үшін соншама адам қаза болды, өкінішті!» – деді. 「用卿不早，故及於此。」

764 жылғы Тибет шабуылы

Тибет империясы 764 жылы 70 000 сарбаздық әскермен қайтадан шабуыл жасады, бірақ Цзяньнан аймағында Цзиедюши Ян Ву оларды жеңіп қайтарды.

765 жылғы тибет қауіп-қатері мен ұйғырлар одағы

Тибеттіктер 765 жылы тағы бір шабуыл жасады. Тиле джиедуши Пугу Хуайэнь Тибет императоры Трисонг Детсенге Гуо Цзыдің қайтыс болғаны туралы жалған хабар жіберді. Тибет императоры бұрынғы жеңілістерінің құдайға жақындығын қайтаруға құштар болды және Тан Қытайына қарсы тағы да зор күш жіберді. Гуоның өлгенін естіген ұйғыр басшылары тибеттіктермен бірікті. Тибет әскерінің саны 30 мыңнан асты (оның ішінде бірнеше мың ұйғырлар), ол сол кездегі Тибет әскерінің барлық күшіне жуық болатын. Бірақ Пугу 27 қыркүйекте қайтыс болды, ал оның әскері Танға ауысты. Тибеттік шабуыл туралы хабар император Дайцзонға жеткенде, ол Гуо Цзыді аз ғана әскермен Танды қорғауға жіберді. Гуо жаудан бір күндік жол қашықтықта болғанда, ұйғыр басшыларымен жеке кездесуге шешім қабылдады. Оның офицерлері мен ұлы Гуо Си (郭晞) оның ниетінен қатты қорқып, атының желігін жібермей, мұндай әрекет өзіне-өзі қастық екенін айтты. Гуо күліп, офицерлерін босатуға көндірді, бірақ ұлы келіспеді. Ашуланған Гуо ұлының қолына қамшы салып, желікті жіберуге мәжбүр етті, оған империяның тағдыры зор екенін, олардың әскері аз болғандықтан, тибеттіктермен жеке күрессе, әке де, бала да, әскер де қаза табатынын айтты. Егер ол жоспарына жетсе, империя сақталар еді, ал сәтсіз болса, тек өзінің өмірі ғана жоғалар еді. Гуо ұйғырлардың лагеріне келгенде, өзін таныстырмады және Гуо Цзы оларға келе жатқанын хабарлауға жіберілген елші болып көрінді. Ұйғыр басшылары, олардың көпшілігі Ан Лушан көтерілісінде көтерілісшілерге қосылған еді, Гуоның тірі екенін естіп, таң қалды және қорқып, онымен кездесуге шешім қабылдады. Гуо оларға күліп, Ан Ши көтерілісі кезінде олардан жеңілгеннен кейін неге Гуо Цзымен тағы да бетпе-бет келуді қалайтындарын сұрады. Ұйғыр басшылары оған оның өлгені айтылғанын, бірақ онымен кездесіп, тірі екенін көрсе, кері шегінетінін жауап берді. Бірақ Гуо Цзы олардың кері шегінуін емес, тибеттіктерге қарсы олардың қосылуын қалағанын айтты. Ұйғыр басшылары тибеттіктердің Гуоның өлімі туралы алдағанын айтып, олармен одақты бұзуға келісті. Олар тіпті шамандардың ұлы адам оларды жеңіске жетелейтінін болжағанын және енді бұл адам Гуо екеніне сенетінін және Танмен күш біріктіруге келісетінін мәлімдеді.

Сиюань шайқасы

Гуо лагеріне оралып, мың жеңіл атты әскерге Сиюаньдағы тибет лагеріне жылдам шабуыл жасауға бұйрық берді. Тибеттіктер ұйғырлардың одақты бұзғанын білгенде, кері шегінуге тырысты, бірақ Гуоның атты әскерлері жетіп, олардың күштерін таратып жіберді; сонымен бірге Гуоның ұйғыр одақтастары келді де тибеттіктердің шегінуіне кедергі келтірді. Шайқаста 10 000-нан астам тибеттік қаза болды, ал тағы 10 000-ы тұтқынға алынды. Гуо тибеттіктерді қуалауын жалғастырып, олардың тұтқынға алған 4000-нан астам Тан поддандыларын босатті. Тибет императоры әскерінің жеңілгенін естіген соң, император Дайдзонгқа бейбітшілік туралы дереу хабар жіберіп, әскерінің аң аулауға шыққанын және Тан империясына шабуылдау ниеті болмағанын мәлімдеді. Дайдзонг бұған сенбесе де, бейбітшілікке келісті, содан бері Тибет Қытайға ешқандай қауіп тудырмады.

Кейінгі өмір, өлім және қайтыс болғаннан кейін құрмет

Кейін Гуо Фэньянның ханзадасы (汾陽郡王) болып тағайындалды, сондықтан оны көбінесе "Гуо Фэньян" деп атайды. Ол 85 жасқа дейін өмір сүрді (Шығыс Азия есебі бойынша) және қайтыс болғаннан кейін "Адал және жауынгерлік" (忠武: "Zhōngwǔ") деген арнайы есім берілді. 767 жылы оның ұлы, Тан әулетінен шыққан ханшайыммен жанжаласқан оқиға кеңінен таралды. Пікір таласында ханшайым мен Гуоның ұлы әкелерін – император Дайцзун мен Гуо Цзыйді салыстырды. Гуоның ұлы: "Император болудың қандай артықшылығы бар? Әкем қаласа, кез келген уақытта император бола алатын еді", – деген. Гуо ұлының осындай сатқындық ойын білдіргеніне қатты ашуланып, оны тұтқындатып, император Дайцзунның үкімін күтті. Ханшайым оқиғаға өкініп, Гуодан ұлын кешіруін өтінді, бірақ Гуо бас тартты. Император Дайцзун келгенде, ұлын кешіріп, Гуоға: "Ұл мен қыздың дау-жанжалында қарттардың саңырау болып жүргені абзал" деді. ("不痴不聾，不作家翁。兒女子閨房之言，何足聽也！")

Тағы бір жағдайда, ұлы мас күйінде әйелін ұрып-сапалады. Гуо тағы да ұлына ашуланып, оны қайтадан тұтқындатты. Бірақ ханшайым күйеуі үшін кешірім сұрады, және император Дайцзун тағы да араласып, күйеубаласын кешірді. Гуоның ұлы мен ханшайымның оқиғасы "Мас күйде ханшайымды ұру" (醉打金枝) атты Пекин операсында кеңінен танымал болды. Халық арасындағы аңыз бойынша, Жылы император Гуоның елді қорғауына және халыққа бақыт сыйлауына қатты риза болғандықтан, көктен бір шенеунікті жіберіп, Гуоның ең бағалы тілегін сұрады. Гуо ұзақ жылдар соғысқандығын және көп қан төгілгенін айтып, тек бейбітшілік пен бақытты қалағанын жеткізді. Мақтау ретінде Жылы император Гуоны көкке көтеріп, оған "Ырыс пен бақыттың құдайы" деген лауазым берді.

Мұра

Көптеген тарихшылар Гуо Цзыйді Ан Лушан көтерілісін басуда, оны Тан әулетін жалғыз өзі құтқарған адам ретінде көрсетеді. Оның Шығыс Азияға тигізген әсері зор болды, себебі ол Тибет империясына қарсы жорықтарда династияны қолдаған ұйғыр одақтастарымен Тан қарым-қатынасын жаңартты. Тибеттіктерге қарсы жеңістерінен кейін, олар ешқашан әскери күшін толық қалпына келтіре алмады және Азиядағы саяси беделінің көп бөлігін жоғалтты. 757 жылы шамамен Гуо Цзый танымал ақын Ли Байды мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыптан өлім жазасынан құтқарды, император Суцзонға Ли Байдың өмірі үшін өзінің шенін ұсынды. Нәтижесінде Суцзон Ли Байдың жазасын шет елге қууға алмастырды, кейін оны кешірді, ал Гуо Цзый өз шенінен айырылмады. Оның ұрпақтары да белгілі генералдар болды, соның ішінде Чингисханның үлкен құрметіне ие болған Гуо Пуйо және 1258 жылғы Бағдадты қоршауға және Аббасид халифатының құлауына зор үлес қосқан, Монғол империясының ең көрнекті генералдарының бірі Гуо Кан болды. Бұл оқиғада Аббасид халифатының соңғы халифі өлімге кесілді және Бағдадта 800 000–2 000 000 араб мұсылман азаматы қаза тауып, тек несториан ассириялық христиандар ғана аман қалды.