Кіріспе
Ежелгі грек дидактикалық ақыны Арат (/ə/'/r//eɪ//t//ə//s/; шамамен б.з.д. 315/310 – 240 ж.) – грек дидактикалық ақыны. Оның сақталған ең маңызды еңбегі – гекзаметрмен жазылған «Құбылыстар» («Phainómena», «Көріністер»; Phaenomena) поэмасы. Оның бірінші жартысы Книдтік Евдокстың осы аттас, бірақ жоғалған еңбегінің өлеңдік нұсқасы болып табылады. Онда жұлдыз шоқшалары және басқа да аспан құбылыстары сипатталады. Екінші жартысы «Диосеймейя» (Διοσημεῖα, «Болжамдар») деп аталады және көбінесе ауа райы туралы хабарлайды. Арат грек астрономиясын толық меңгермегенімен, оның поэмасы грек және рим әлемінде кең танымал болды, мұны көптеген түсіндірмелер мен латын тіліне жасалған аудармалар, олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған, куәлендіреді.
Aratus (/ə/'/r//eɪ//t//ə//s/; ; c. 315/310 240 BC) was a Greek didactic poet. His major extant work is his hexameter poem Phenomena (, Phainómena, "Appearances"; Phaenomena), the first half of which is a verse setting of a lost work of the same name by Eudoxus of Cnidus. It describes the constellations and other celestial phenomena. The second half is called the Diosemeia (Διοσημεῖα "Forecasts"), and is chiefly about weather lore. Although Aratus was somewhat ignorant of Greek astronomy, his poem was very popular in the Greek and Roman world, as is proven by the large number of commentaries and Latin translations, some of which survive.
Өмір
Араттың өмірі туралы анонимді грек жазушыларының бірнеше еңбектері бар, сондай-ақ Суда мен Евдокия да оны еске алады. Олардан оның Киликиядағы Соли қаласында туғаны белгілі болады (бірақ бір дерек көзі Тарс қаласын айтады). Ол Эфесте Менекратпен және Коста Филитаспен оқыған. Перипатетик философ Праксифанның шәкірті ретінде Афинада стоик философ Зенонмен, сондай-ақ Киринелік Каллимахпен және Эретрия мектебінің негізін қалаушы Менедеммен танысқан. Шамамен 276 ж.б.д. Арат Македония патшасы Антигон II Гонатастың сарайына шақырылып, 277 ж.б.д. галдарға қарсы жеңісін жырлаған. Осы жерде ол ең белгілі "Құбылыстар" поэмасын жазды. Кейін Сирия патшасы Антиох I Сотердің сарайында біраз уақыт өткізген, бірақ соңынан Македониядағы Пеллаға оралды, ол 240/239 ж.б.д. дейін қайтыс болған. Оның негізгі қызығушылықтары медицина (оның сондай-ақ кәсібі болған делінеді), грамматика және философия болды.
Жазбалар
Аратқа қатысты әртүрлі тақырыптардағы бірнеше поэзиялық туындылар, сондай-ақ бірқатар прозалық хаттар жатқызылады, бірақ олардың ешқайсысы бізге жеткен жоқ, тек оның гексаметрмен жазылған екі астрономиялық поэмасы ғана жетті. Бұлар көбінесе бір жұмыстың бөліктері ретінде біріктірілген, бірақ олар жеке поэмалар сияқты көрінеді. Біріншісі, «Құбылыстар» (Phenomena) деп аталады, 732 тармақтан тұрады; екіншісі, «Ауа райы белгілері» (Diosemeia) деп аталады, 422 тармақтан тұрады.
құбылыстар
"Құбылыстар" шамамен бір ғасыр бұрын жазылған Евдокс Книдтің екі прозалық еңбегіне – "Құбылыстар" және "Эноптрон" (Ἔνοπτρον, "Көрік", болжам бойынша аспанның суреттелген бейнесі) – негізделген көрінеді. Араттың өмірбаянын жазғандардың айтуынша, Антигон оларды өлеңге айналдыруды қалаған, осының нәтижесінде Араттың "Құбылыстары" пайда болған. Гиппарх сақтап қалған фрагменттерінен Араттың олардың екеуінің де, әсіресе біріншісінің бөліктерін өлеңмен жазғаны немесе жақын түрде еліктегені көрінеді. "Құбылыстардың" мақсаты – шоқжұлдыздарға кіріспе жасау, олардың туып, бату ережелерін ұсыну; сондай-ақ Сүт Жолы да есепке алынатын сфераның шеңберлерін сипаттау. Күн эклиптикасының солтүстігіндегі шоқжұлдыздардың орналасуы солтүстік полюсті айналасындағы негізгі топтарға (Үлкен Аю, Кіші Аю, Дракон және Кефеус) сілтеме арқылы сипатталады, ал Орион оңтүстікке қарайғы шоқжұлдыздар үшін бастапқы нүкте ретінде қызмет етеді. Жердің қозғалмайтындығы және аспанның белгілі бір осьтің айналысында айналуы сақталады; Зодиактағы Күннің жолы сипатталады, бірақ планеталар тек өз қозғалысы бар денелер ретінде енгізіледі, олардың мерзімдерін анықтауға тырысылмайды, ал Ай орбитасы туралы ештеңе айтылмайды. Өлеңнің басында барлық нәрсенің Зевске тәуелді екені білдіріледі. Сипаттамалардағы дәлдіктің жетіспеуінен Араттың математик немесе бақылаушы емес, не болмаса, осы еңбегінде ғылыми дәлдікке ұмтылмағаны көрінеді. Ол белгілі бір топтардың конфигурацияларын ғана емес, сонымен қатар көрерменнің кез келген болжамды ендігімен үйлеспейтін және бір мезгілде болуы мүмкін емес құбылыстарды да дұрыс емес сипаттайды. Бұл қателердің бір бөлігі Евдоксқа, екінші бөлігі Араттың одан алған материалдарды пайдалану тәсіліне байланысты. Шамамен бір ғасырдан кейін, ғылыми астроном және бақылаушы болған Гиппарх Евдокс пен Араттың "Құбылыстарына" түсініктеме қалдырды, оған оның өзінің байқаулары мен олардың сипаттамалары арасындағы айырмашылықтар қоса берілді.
Диосемия
Диосемия астрономиялық құбылыстарға сүйенген ауа райы болжамдарын және оның жануарларға тигізетін әсерін қамтиды. Ол Гезиодтың еңбегінің үлгісі сияқты көрінеді, ал Вергилийдің "Георгика" шығармасының кейбір бөліктерінде одан алынған. Материалдардың көп бөлігі Аристотельдің "Метеорология" еңбегінен, Теофрасттың "Ауа райы белгілері" және Гезиодтың еңбектерінен алынған делінеді. Екі өлеңнің бірінде де грек астрологиясы туралы ештеңе айтылмаған.