Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландиядағы маори iwi (тайпа)
Māori iwi (tribe) in New Zealand
Ngāi Tūhoe, көбінесе жай ғана Tūhoe деп аталады, Жаңа Зеландияның маори iwi. Ол өзінің атын Тūhoe pōtiki деген атаулы тұлғадан алады. Tūhoe – маори тілінде "батыр" немесе "сағат 12" деген мағынаны білдіретін сөз. Tūhoe халқы сондай-ақ "Nga Tamariki o te Kohu" ("тұманның балалары") деген лақап атын да алып жүреді. Tūhoe тайпасының дәстүрлі жері Солтүстік аралдың шығысындағы Те Уревера (бұрынғы Те Уревера ұлттық паркі) – Вайкаремоана көлін қамтитын, тік және тығыз орманды аймақта орналасқан. Tūhoe халқы дәстүрлі түрде өз қажеттіліктерін орманнан қамтамасыз еткен. Тайпаның халықтың негізгі шоғырланған жерлері Ахикерру және Руатахунаның кішкентай таулы аңғарлары болды, ал Маунгапохату, Уревераның ішкі қасиетті жері, олардың қасиетті тауы саналды. Tūhoe жері көрші тайпалар арасында басып кірген әскерлердің зираты ретінде үлкен құрметке ие болды. Tūhoe халқы маори мәдениетіне берілгендігімен және маори тілін үздіксіз қолдануымен танымал, олардың 62%-ы әлі де сөйлейді (2018 жылғы мәлімет). Tūhoe халқының саны 33 000-дан 46 000-ға дейін бағаланады, олардың шамамен 30 пайызы әлі де өз тайпалық жерлерінде тұрады; ал қалғандарының көпшілігі Те Уревераның шетіндегі қалаларда және Солтүстік аралдың ірі қалаларында тұрады. Австралияда кем дегенде 5 000 адам тұрады. Tūhoe тайпаларының ішінде Ngāti Koura, Ngāti Rongo, Ngāti Tāwhaki, Tamakaimoana, Ngāti Whare, Te Whānau Pani, Ngāti Hinekura және Patuheuheu бар. Tūhoe тайпасы Те Уреверада лагерь құруды жалғастырып, Солтүстік аралдың қоңыр кивиі және Солтүстік аралдың кокакосы сияқты жойылу қаупі бар құстарды қорғау бағдарламаларын жүргізуге көмектеседі. Көптеген Tūhoe тайпасы әр екі жылда бір рет капа хака, пікірталастар, спорттық жарыстар мен сән көрсетілімдері бар Te Hui Ahurei ā Tūhoe (Tūhoe фестивалі) үшін өз отандарына оралады. Бұл шара достарымен және туыстарымен байланыс орнатуға маңызды мүмкіндік береді.
Ngāi Tūhoe , often known simply as Tūhoe, is a Māori iwi of New Zealand. It takes its name from an ancestral figure, Tūhoe pōtiki. Tūhoe is a Māori language word meaning "steep" or "high noon". Tūhoe people also bear the sobriquet Nga Tamariki o te Kohu ("the children of the mist"). Tūhoe traditional land is at Te Urewera (the former Te Urewera National Park) in the eastern North Island, a steep, heavily forested area which includes Lake Waikaremoana. Tūhoe traditionally relied on the forest for their needs. The tribe had its main centres of population in the small mountain valleys of Ahikereru and Ruatāhuna, with Maungapohatu, the inner sanctum of the Urewera, as their sacred mountain. The Tūhoe country had a great reputation among the neighbouring tribes as a graveyard for invading forces. Tūhoe people have a reputation for their continued strong adherence to Māori identity and for their unbroken use of the Māori language, which 62% of them still speak (2018 figure). Of the Tūhoe people, estimated to number between 33,000 and 46,000, about 30 per cent still live on their tribal lands; most of the rest live in towns on the fringes of Te Urewera and in the larger North Island cities. At least 5,000 live in Australia. Subtribes of Tūhoe include Ngāti Koura, Ngāti Rongo, Ngāti Tāwhaki, Tamakaimoana, Ngāti Whare, Te Whānau Pani, Ngāti Hinekura and Patuheuheu. The Tūhoe continue to maintain camps in Te Urewera and help run conservation programmes for endangered birds, such as the North Island brown kiwi and the North Island kōkako. Many Tūhoe return to their homelands every two years for the Te Hui Ahurei ā Tūhoe (Tūhoe Festival), which features kapa haka, debates, sports competitions, and fashion shows. The event provides an important opportunity to maintain ties with friends and relatives.
19 ғасыр
Тхуоның алғашқы еуропалық қоныс салушылармен тікелей байланысы аз болды. Оракау шайқасындағы атысты тоқтату кезінде, бейтарап тудың астында, аудармашы Гилберт Мейрді Тхуо жауынгері иығына атты. Бұл шайқаста Тхуо тайпасының көбі қаза тапты. Келесі жылы билік Тхуо тайпасын Кереопа Те Рауды баспанамен қамтығаны үшін айыптады. Кереопа Те Рау – Карл Волкнерді өлтіріп, басын кескені үшін іздеп отырған Хаухау еді, бұл оқиға «Волкнер оқиғасы» деп аталды. Алғашқыда Тхуо тайпасы Хаухау басшысын іздеуге және тұтқынға алуға көмектескен. Тхуо оны келіссөздерге пайдалануға тырысты, бірақ үкімет Те Рауды сотқа беруді талап етті. Тхуо оны босатқаннан кейін Те Рау Уревераға қашып кетті. 1868 жылы Тхуо тайпасы Маори көшбасшысы Те Кутиді баспанаға алды. Те Кути қашқан сотталғандардың үлкен тобымен бірге келді, ол өзі ұрлаған заманауи қару-жарақпен толықтай қаруланған болатын. Тхуоның оның пана сұрауына қарсы тұруы күмәнді. Кейбір Тхуо оның қарулы Риңгату тобына қосылды, ал басқалары үкімет күштеріне Те Кутидің қайда екенін айтты. Кейбіреулері оны ұстау үшін әскери қызметке түсті. Үкімет күштері Те Кутиді қолдаған Тхуо тайпасын жазалады. Жаңа Зеландияның онлайн энциклопедиясы Те Ара былай деп жазады:
Tūhoe had little direct contact with the early European settlers. During a cease fire in the Battle of Orakau, under a flag of truce, Gilbert Mair, a translator, was shot in the shoulder by a Tūhoe warrior. Nearly all the Tūhoe at the battle were killed. The following year authorities accused the Tūhoe of sheltering Kereopa Te Rau, a Hauhau wanted for killing and beheading Karl Volkner, a missionary of the Church Missionary Society, in what was called the Volkner Incident. Initially, the Tūhoe had cooperated in tracking down the Hauhau leader and had taken him prisoner. The Tūhoe tried to use him as a bargaining chip but the government demanded Te Rau be handed over for trial. After the Tūhoe released him, Te Rau hid in the Ureweras. In 1868, Tūhoe sheltered the Māori leader Te Kooti, a fugitive who had escaped from imprisonment on the Chatham Islands. Te Kooti arrived in the area with a large group of escaped convicts, fully armed with modern weapons he had stolen from the ship he had hijacked. It is doubtful that the Tūhoe could have resisted his demands for sanctuary. Some Tūhoe joined his armed Ringatū band, but other Tūhoe told government forces of Te Kooti's whereabouts. Some joined the armed forces to hunt him down. Government forces punished those Tūhoe who supported Te Kooti during the manhunt. Te Ara, the Online Encyclopedia of New Zealand, notes:
Тхуоның бұрынғы жаулары үкімет тарапынан соғысты; олар 1869 және 1872 жылдар аралығындағы ұзақ және қиратушы іздеу кезінде Те Уревераға жасалған шабуылдардың көп бөлігін жүзеге асырды. Те Кутиден тайпаны бұруға бағытталған саясаттың бір бөлігі ретінде Тхуоға қарсы «жерді өртеу» науқаны басталды; адамдар тұтқындалды және өлтірілді, олардың егістіктері мен үйлері қиратылды, мал өлтірілді немесе жайылып кетті. Аштық, қиындықтар және үкіметтің Маори күштерінің жасаған зұлмылары арқылы Тхуо тайпасы Корольге мойынсұнды. Те Кути өзі Патша еліне қашып кетті, ал оны ұстауға байланысты оқиғалардан кейін Тхуо тайпасы өздерін оқшаулады, жерлеріне сату, жалға беру немесе зерттеуге рұқсат бермей, жол салуға кедергі келтірді.
Old enemies of Tūhoe fought on the side of the government; they carried out most of the raids into Te Urewera during a prolonged and destructive search between 1869 and 1872. In a policy aimed at turning the tribe away from Te Kooti, a scorched earth campaign was unleashed against Tūhoe; people were imprisoned and killed, their cultivations and homes destroyed, and stock killed or runoff. Through starvation, deprivation and atrocities at the hands of the government’s Māori forces, Tūhoe submitted to the Crown. Te Kooti himself escaped to the King Country, and after the events surrounding the hunt for him, Tūhoe isolated themselves, closing off access to their lands by refusing to sell, lease or survey them, and blocking the building of roads.
1916 жылғы полиция шабуылдары
Тарихшы Джеймс Белич Уревераны маори өкіметінің соңғы аймақтарының бірі және маоридің қарулы қарсыласуының соңғы жағдайы ретінде сипаттайды: 1916 жылы Жаңа Зеландия полициясының Тухое пайғамбары Руа Кэнананы тұтқындауға жасаған шабуылы. Маунгапохату ауылына шабуыл жасау ниеттерін білдірмеу үшін, олар шабуылға дейін полиция формасын кимеді. Олар Маунгапохатуға жеткенде, оларға шабуыл жасалатынына сенімді болды. Руа жеке өзі зорлық көрсетпеді, бірақ оның қолдаушылары полициямен жарты сағатқа созылған атыс кезінде екі маори, соның ішінде Руаның ұлы Токо қаза тапты, екеуі жараланды. Сондай-ақ, төрт полицей жараланды. Руа тұтқындалып, Роторуаға жеткізілді, оның шашы мен сақалы қырқылды. Роторуадан Руа басқа алты маори тұтқынымен, оның ішінде Ватумен бірге Оклендке ауыстырылып, тікелей Маунт-Эден түрмесіне жіберілді. Руаға алғаш 1915 жылғы айыптаулар бойынша тоғыз айлық жаза тағайындалды, кейін айыппұл төлемегендігі үшін жазасы ұзартылды. 47 күнге созылған, Жаңа Зеландияда 1977 жылға дейін ең ұзақ сот процесінде ол кінәсіз деп танылды, бірақ полицияға қарсылық көрсеткені үшін бір жылға бас бостандығынан айырылды.
Historian James Belich describes the Urewera as one of the last zones of Māori autonomy, and the scene of the last case of armed Māori resistance: the 1916 New Zealand Police raid to arrest the Tūhoe prophet Rua Kenana. So as not to alert the Maungapohatu village of their intention to spring an attack they did not wear their police uniforms till just before the raid. They were convinced that when they reached Maungapohatu there would be an ambush. There was no violent resistance from Rua personally, but his supporters fought a brisk half hour gun battle with the police in which two Māori, including Rua's son Toko, were killed and two wounded. Four constables were also wounded. Rua was arrested and transported to Rotorua, his hair and beard removed. From Rotorua, with six other Māori prisoners including Whatu, Rua was transferred to Auckland and sent directly to Mount Eden prison. Rua was held, at first, on a nine months sentence imposed for the 1915 charges and now increased by his default of fines. After a trial on sedition which lasted 47 days, New Zealand's longest until 1977, he was found not guilty; but sentenced to one year's imprisonment for resisting the police.
ХХ ғасыр
Еуропалықтардың Уревера ауданына айтарлықтай енуі 20 ғасырға дейін болған жоқ. 1901 жылы үкімет Роторуадан Руатахунаға дейін алғашқы автомобиль жолын салып, Тухое тайпасының оқшаулануын аяқтады. Тухое және басқа жергілікті iwi 2002 жылы Уревера аймағына қатысты талап-арызын Вайтанги трибуналына ұсынды, ал ұсыныстар 2005 жылға дейін қабылданып тұрды.
Significant European penetration did not occur in the Urewera district until the 20th century. A road was built by the government from Rotorua to Ruatāhuna in 1901 to end the isolation of Tūhoe by opening up the first motor road. Tūhoe and other local iwi brought the Urewera claim to the Waitangi Tribunal in 2002, with submissions accepted up until 2005.
2007 жылғы полиция рейды
2007 жылдың 15 қазанында Үревера аймағында кейбір Тюхое тайпасының мүшелері террористік лагерьлер ұйымдастырды деген күдікпен қарулы полиция кең ауқымды операция жүргізді. Қарулы полиция Руатоки мен Танеатуа арасында жол тоқтатып, өтетін барлық көліктерді, тіпті мектеп автобусын да тексеріп, жолаушылардан сұрақтар алды. Жергілікті тұрғындар қорқыныш сезінгендерін айтты. Ешқандай терроризм қылмысы бойынша айыптама қойылған жоқ. Полиция комиссары Говард Брод кейіннен операция кезіндегі полиция қызметкерлерінің әрекеттері үшін көпшілік алдында кешірім сұрады және бұл іс полиция мен Тюхое тайпасы арасындағы қарым-қатынасты нашарлатқанын мойындады: "Руатоки қауымына келтірілген ауырсыну мен стресске өкінеміз және полиция мен маори халқы арасындағы қарым-қатынасты жақсарту үшін тиісті шаралар қабылдаймыз. Тарихтан белгілі болғандай, мұндай оқиғалардың салдары сақталған жараларды жазу үшін ондаған жылдар қажет". 2013 жылғы IPCA сараптамасы полицияның 2007 жылдың 15 қазанында Тюхое аймағында жүргізген іздестірулерінің, көліктерді тоқтатуларының, жол кедергілерінің және түсірілген суреттердің заңсыз, негізсіз және ақылға сыймайтын екенін анықтады.
There was a major armed police raid in the Ureweras on 15 October 2007 amid claims that some Tūhoe had run terrorist training camps there. Roadblocks were set up between Ruatoki and Taneatua by armed police, who searched and questioned everyone who passed through, including a school bus, and locals said they felt intimidated. No terrorism charges were laid, and the Police Commissioner Howard Broad later publicly apologised for the actions of his officers during the raid, acknowledging they had set back relations between police and Tūhoe people: "We regret the hurt and stress caused to the community of Ruatoki and we will seek an appropriate way to repair the damage done to police Maori relations. History tells us that episodes such as this can and do take decades to heal." A 2013 IPCA review found " police searches, vehicle stops, roadblocks and photographs taken in Tuhoe country on October 15, 2007, unlawful, unjustified and unreasonable."
Уайтханги қонысы
2013 жылғы маусымда Тūhoe мүшелерінің барлығы бекіткеннен кейін түпкілікті келісімге қол қойылды. Келісімге сәйкес, Тūhoe шамамен 170 миллион долларлық қаржылық, коммерциялық және мәдени өтемақы; тарихи шот және Корольдік өтініш-кешірім; сондай-ақ жаңа заңды тұлға – Те Уревераны бірлесіп басқару құқығын алды. Бұл "Tūhoe Claims Settlement Act 2014" заңы қабылдану арқылы заңмен бекітілді.
A final settlement was signed in June 2013, after being ratified by all Tūhoe members. Under the deal, Tūhoe received financial, commercial and cultural redress valued at approximately $170 million; an historical account and Crown apology; and the co governance of a new legal entity, Te Urewera. It was put into law by the passing of the "Tūhoe Claims Settlement Act 2014".
Нғати Кура
Нгати Кура – Жаңа Зеландияның Солтүстік аралындағы шығыс Бай-Оф-Пленти аймағындағы хапу (кіші тайпа). Нгати Курамен дәстүрлі түрде екі мара байланысты: Отенуку және Те Папакаинга. Отенуку марасында Те Тапуае орналасқан, ол Тюхое тайпасының көптеген басшыларының жерленген жері – қорым.
Ngāti Koura is a hapu (subtribe) in the eastern Bay of Plenty in the North Island of New Zealand. Two marae are traditionally associated with Ngāti Koura: Otenuku and Te Papakainga. Otenuku marae is the site of Te Tapuwae, a cemetery in which many tribal chiefs of Tūhoe are buried.