Кіріспе
Аспаржалар тұқымдасына жататын көпжылдық пиязшыл өсімдіктер туысы (Asparagaceae). Кейбір түрлері Кавказ сияқты басқа аймақтарда өседі. Кейбір түрлері Солтүстік Американың кейбір аймақтарында зиянды, жауапсыз таралатын арамшөптер ретінде жіктеледі. Пияздық түбірінен өсетін түрлерінің сызықтық, тамыр жапырақтары және 30 см-ге дейін биіктігі бар жіңішке сабақтары болады, олар әдетте ақ түсті, жұлдыз тәрізді гүлдердің топтарын ұстайды, көбінесе жасыл жолақтарымен. Туыстың кең таралған атауы – «Бетлехем жұлдызы», ол Исаның тууы туралы библейлік оқиғадағы Бетлехем жұлдызынан алынған. Түрлердің саны түрлі деректерге байланысты 50-ден 300-ға дейін өзгереді.
Automatic taxobox
|taxon = Ornithogalum
|image = Ornithogalum umbellatum close up2. jpg
|image caption = Ornithogalum umbellatum
|authority = L.
|subdivision ranks = Species
|subdivision = See text. |type species = Ornithogalum umbellatum
|synonyms =
|synonyms ref = belonging to the family Asparagaceae. Some species are native to other areas such as the Caucasus. Some species are classified as noxious invasive weeds in some portions of North America. Growing from a bulb, species have linear basal leaves and a slender stalk, up to 30 cm tall, bearing clusters of typically white star shaped flowers, often striped with green. The common name of the genus, star of Bethlehem, is based on its star shaped flowers, after the Star of Bethlehem that appears in the biblical account of the birth of Jesus. The number of species has varied considerably, depending on authority, from 50 to 300.
Сипаттама
Ornithogalum түрлері – тамыр жапырақтары бар көп жылдық пияз тәрізді геофиттер. Sensu lato, оның тұқымдасы тұтастай алғанда Ornithogaleae тайпасының сипаттамаларына ие, себебі бұл тайпа сол мағынада монотипті. Sensu stricto, тұқымдасқа ұзын, жіңішке немесе сопақша-ланцет пішіндес (ланцет тәрізді) жапырақтары тән, кейде үстіңгі (adaxial) жағында ақ бойлық жолағы болады, гүлшоғыры шатырша тәрізді немесе жалған шатырша тәрізді, гүл жапырақтары (tepals) төменгі (abaxial) жағында ғана көрінетін жасыл бойлық жолақты ақ түсті, қапшығы сопақша немесе ұзынша, қимасы алты анық қабырғасы бар және дөңгелек пішіндес тұқымдары торлы (reticulate) қабықшамен жабылған. Пияздың қабықшалары бос немесе біріккен. Жапырақтардағы бойлық жолақ жапырақтың орталық бөлігіндегі тік тінді ұлпаның (palisade tissue) үзілуіне байланысты деп саналады. Бұл – бұл кладтың алғашқы буынында болмаған, бірақ кейбір Albuca түрлерінде де кездесетін апоморфия.
Таксономия
Ornithogalum тұқымдасын алғаш рет 1753 жылы Линней сипаттаған, онда 12 түрі болған және ол Hexandria Monogynia (алты аталық, бір тостағанша) деп аталған. 1763 жылы Мишель Адансон Лилия тұқымдасын құрғанда, Ornithogalum-ды сол тұқымға орналастырды, және ол 20 ғасырдың соңында осы үлкен тұқым бөлінгенге дейін сонда қалды. Ол, әсіресе, пияз (қазіргі Allioideae) тұқымын қамтыды. 1870 жылдарға қарай Бейкердің отбасының қайта қарауында сипаттағандай, Лилия тұқымдастарының таксономиясы кең және күрделі болды. Бейкер Ornithogalum-ды Scilleae тайпасына қосты, ол Лилия тұқымдасын сегіз тайпаға бөлді. Содан кейін ол тұқымды жеті субжанрға бөлді. Олардың біріншісі, Heliocharmos, қазіргі заманғы Ornithogalum sensu stricto-ға сәйкес келеді, онда 23 түрі бар. Кейіннен, Ұлыбританияда Бентам мен Хукер 1883 жылы латын тілінде Лилия тұқымдасына арналған томын жариялады. Олар отбасын 20 тайпаға бөлді және Ornithogalum-ды 19 басқа тұқыммен бірге Scilleae тайпасына орналастырды, сондай-ақ 70 түрі бар екенін көрсетті. Неміс әдебиетінде Энглердің таксономиялық жүйесі 1888 жылы Лилия тұқымдастарын жіктеуді аяқтады. Ол отбасын 12 кіші тұқымға және оларға бағынышты тайпаларға бөлді. Содан кейін Ornithogalum 21 басқа тұқыммен бірге Lilioideae кіші тұқымы мен Scilleae тайпасына орналастырылды. Ornithogalum-ның 70 түрі одан әрі алты бөлімге бөлінді, ал Heliocharmos бөлімі Бейкердің субжанрына сәйкес келді. Ornithogalum – Asparagaceae тұқымдасының Scilloideae қосалқы туысының ішіндегі ең ірі тайпа – Ornithogaleae тайпасының төрт тұқымының бірі. Тарихи тұрғыдан ол Hyacinthaceae Ornithogaloideae қосалқы туысының бір бөлігі ретінде қарастырылды, бірақ қазіргі кезде бұл терминдер қолданылмайды. Қазіргі таңдағы артықшылықты қарастыру – Hyacinthaceae-ны Asparagaceae тұқымдасының Scilloideae қосалқы туысы ретінде қарастыру. Hyacinthaceae-ның бастапқы қосалқы туыстары Scilloideae қосалқы туысының тайпаларына айналды. Осылайша Ornithogaloideae қосалқы туысы Ornithogaleae тайпасына айналды. Ornithogaloideae/Ornithogaleae тайпаларының таксономиясы кем дегенде Линнейдің заманынан бері күрделі мәселе болып келген. Ornithogaloideae – Hyacinthaceae тұқымдасының төрт негізгі кладасының бірі. Филогенетикалық талдау осы қосалқы туыстың барлығын 300-ге жуық түрі бар Ornithogalum туысына біріктірді. Бұл Speta-ның 14 туысын бір туысқа азайту кеңінен қабылданбады, бірақ олар полифилетикалық болды және бірқатар мәселелер тудырды. (Бұл сонымен қатар Galtonia-ны туыс ретінде жоюға әкелді, оның астында Ornithogalum түрлерінің саны әлі де сатылуда.) Үлгілерді кеңірек алу (70-тен 40-қа қарағанда) және үшінші пластидтік аймақ (matK) арқылы жүргізілген қосымша талдаулар Ornithogaleae/Ornithogalum ішінде үш кладтың (A, B және C) бар екенін көрсетті. Нәтижесінде үш тайпа мен төрт туыспен жаңа жіктеу ұсынылды, Ornithogalum C кладына сәйкес келеді, Ornithogaleae тайпасына орналастырылады, бірақ 160 түрі бар субжанрлар мен бөлімдерге бөлінеді. Galtonia таксон ретінде сақталды, бірақ субгенус деңгейінде. Пластид гендер тізбектерін ядролық ДНҚ тізбектерімен, морфологиямен және биогеографиямен біріктіру арқылы баламалы тәсіл ұсынылды. Бұл Маннингтің C кладының құрамында Ornithogalum бар екенін растады, бірақ өте үлкен Ornithogalum субгенусы әлі де гетерогенді екенін атап өтті, олар оны жеті бөлім ретінде қарастырып, басқарып шықты. Бұл зерттеуде Маннинг және басқалардың sensu lato (біріктіру) тәсілін кері қайтару, бөлек туыстарға (бөліну) қайтару, осылайша Galtonia-ны қайта тірілту ұсынылды. sensu stricto жіктелуі түрлердің санын 50-ге дейін азайтады, бұл бастапқыда Speta ұсынған. Осылайша, туысты қарастыру кезінде ол sensu stricto, Speta және басқалар қарастырған 50 түрге, немесе sensu lato, кеңірек туысқа жататынын анықтау қажет.
Этимология
Латын тіліндегі ornithogalum туысы грекше ὀρνιθόγαλον ornithogalon сөзінен шыққан, ол ornithogalum umbellatum түрін білдіреді. Өзі ὄρνις ornis "құс" (GEN ὄρνιθος ornithos) және γάλα gala "сүт" сөздерінен туындаған. Атауы гүлдердің ақ түсімен байланысты деп саналады; кейбір түрлерінде олар құс нәжісіне ұқсайды. Ежелгі грек тіліндегі мүмкін (расталмаған) балама түрі ὀρνιθογάλη ornithogalē Плиний Егдеуі қолданған классикалық латынша ornithogale сөзінің бастауы болған сияқты.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Жанр кеңінен қарастырылғанда, мысалы, Plants of the World Online сайтында көрсетілгендей, түрлер Африка (тропиктерден басқа), Мадагаскар, Еуропа және қоңыржай Азия (Ауғанстанға дейін) сияқты бірнеше континентте кеңінен таралады.
Қолданылуы
Ornithogalum түрлері кесілген гүлдер ретінде сатылуы мүмкін, әсіресе O. arabicum, O. dubium, O. saundersiae және O. thyrsoides. Олар сондай-ақ сәндік бағбандару гүлдері ретінде де сатылады.
Токсикалық әсері және баламалы медицинада қолдануы
Бұл туыстағы кейбір өсімдіктер уытты, және мал жаю кезінде жануарлардың өлуіне себеп болған. Басқалары жеуге жарайды және көкөніс ретінде пайдаланылады. Олардың түйірлері алкалоидтар мен карденолидтерді қамтиды.