Фридрих Ратцель: Географ және этнограф өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Неміс географы және этнографы (1844–1904)

Фридрих Ратцель (30 тамыз 1844 – 9 тамыз 1904) – неміс географы және этнографы, «Lebensraum» («тіршілік кеңістігі») терминін ұлттық-социалистер кейін қолданған мағынада алғаш рет қолданғанымен белгілі.

Өмір

Рацельдің әкесі Баденнің бас герцогының үй шаруашылығының басшысы болған. Фридрих алты жыл Карлсруэдегі гимназияда оқыды, содан кейін 15 жасында фармацевттерге шәкірттікке түсті. 1863 жылы ол Цюрих көлінің жағасындағы Швейцариядағы Рапперсвиллге барып, классикалық білімді зерттей бастады. 1865–1866 жылдары Рур аймағындағы Крефелд маңындағы Моерс қаласындағы дәріханада фармацевт болып жұмыс істегеннен кейін, ол қысқа мерзімге Карлсруэдегі гимназияға оралды және Хайдельберг, Йена және Берлин университеттерінде зоологияны оқыды, оны 1868 жылы аяқтады. 1869 жылы зоологияны оқып, Дарвин туралы «Sein und Werden der organischen Welt» еңбегін жариялады. Білімін аяқтағаннан кейін Рацель зоологтан/биологтан географқа айналған саяхаттар кезеңін бастады. Ол Жерорта теңізіндегі өңірлерді зерттеп, өзінің тәжірибелерін хаттар арқылы баяндады. Осы хаттар оған «Кёльнская газета» газетінде саяхатшы-журналист ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік берді, бұл оған одан әрі саяхаттауға қаражатты қамтамасыз етті. Рацель бірнеше экспедицияларға қатысты, ең ұзақ және маңыздысы – 1874–1875 жылдардағы Солтүстік Америка, Куба және Мексикаға жасаған сапары. Бұл сапар Рацельдің мансабындағы шешуші кезең болды. Ол Америкадағы неміс текті адамдардың, әсіресе Орта Батыстағы, сондай-ақ Солтүстік Америкадағы басқа этникалық топтардың ықпалын зерттеді. 1876 жылы ол өзінің саяхаттары туралы «Städte und Kulturbilder aus Nordamerika» (Солтүстік Америкадағы қалалар мен мәдениеттердің суреті) атты еңбегін жариялады, бұл мәдени география саласын дамытуға көмектесті. Рацельдің пікірінше, қалалар адамдарды зерттеу үшін ең қолайлы орын, өйткені қалалардағы өмір «араласып, жинақталып, үдеп» өтеді және олар адамдардың «ең ұлы, ең жақсы, ең типік қасиеттерін» аңғартады. Рацель Нью-Йорк, Бостон, Филадельфия, Вашингтон, Ричмонд, Чарльстон, Нью-Орлеан және Сан-Франциско сияқты қалаларды аралап көрді. 1875 жылы оралғаннан кейін Рацель Мюнхендегі Техникалық Жоғары мектепте географиядан дәріс берді. 1876 жылы ол доцент, ал 1880 жылы толық профессор атанды. Мюнхенде жұмыс істеген кезінде Рацель бірнеше кітап жазды және өзінің академиялық мансабын қалыптастырды. 1886 жылы ол Лейпциг университетінде қызметке орналасты. Оның дәрістеріне көптеген адамдар қатысты, оның ішінде ықпалды американдық географ Эллен Черчилль Семпл және география ғылымында докторлық дәрежесін алған алғашқы әйел Марта Круг Гент те болды. Рацель 1882 және 1891 жылдары жарық көрген «Антропогеография» атты екі томдық еңбегінде адам географиясының негіздерін қалады. Бұл жұмысты көптеген студенттері дұрыс түсінбеді, нәтижесінде бірқатар экологиялық детерминистер пайда болды. 1897 жылы ол саяси географияға арналған «Politische Geographie» еңбегін жариялады. Осы еңбекте Рацель «Lebensraum» және әлеуметтік дарвинизм идеяларын енгізді. Оның үш томдық «Адамзат тарихы» еңбегі 1896 жылы ағылшын тілінде жарық көрді және 1100-ден астам сапалы гравюралар мен керемет хромолитографиядан тұрды. Рацель Лейпцигте 1904 жылдың 9 тамызында Аммерландта (Старнберг көлі, Германия) кенеттен қайтыс болғанға дейін жұмысын жалғастырды. Рацель – көптеген ғылыми салаға қызығушылық танытқан, білімді ғалым және текті неміс патриоты болды. 1870 жылы Франко-прусс соғысы басталғанда ол пруссиялық армияға қосылып, соғыс барысында екі рет жараланды.

Ratzel's father was the head of the household staff of the Grand Duke of Baden. Friedrich attended high school in Karlsruhe for six years before being apprenticed at age 15 to apothecaries. In 1863, he went to Rapperswil on the Lake of Zurich, Switzerland, where he began to study the classics. After a further year as an apothecary at Moers near Krefeld in the Ruhr area (1865–1866), he spent a short time at the high school in Karlsruhe and became a student of zoology at the universities of Heidelberg, Jena and Berlin, finishing in 1868. He studied zoology in 1869, publishing Sein und Werden der organischen Welt on Darwin. After the completion of his schooling, Ratzel began a period of travels that saw him transform from zoologist/biologist to geographer. He began field work in the Mediterranean, writing letters of his experiences. These letters led to a job as a traveling reporter for the Kölnische Zeitung ("Cologne Journal"), which provided him the means for further travel. Ratzel embarked on several expeditions, the lengthiest and most important being his 1874 1875 trip to North America, Cuba, and Mexico. This trip was a turning point in Ratzel's career. He studied the influence of people of German origin in America, especially in the Midwest, as well as other ethnic groups in North America. He produced a written account of his travels in 1876, Städte und Kulturbilder aus Nordamerika (Profile of Cities and Cultures in North America), which would help establish the field of cultural geography. According to Ratzel, cities are the best place to study people because life is "blended, compressed, and accelerated" in cities, and they bring out the "greatest, best, most typical aspects of people". Ratzel had traveled to cities such as New York, Boston, Philadelphia, Washington, Richmond, Charleston, New Orleans, and San Francisco. Upon his return in 1875, Ratzel became a lecturer in geography at the Technical High School in Munich. In 1876, he was promoted to assistant professor, then rose to full professor in 1880. While at Munich, Ratzel produced several books and established his career as an academic. In 1886, he accepted an appointment at Leipzig University. His lectures were widely attended, notably by the influential American geographer Ellen Churchill Semple as well as Martha Krug Genthe, the first woman to obtain a doctorate in geography. Ratzel produced the foundations of human geography in his two volume Anthropogeographie in 1882 and 1891. This work was misinterpreted by many of his students, creating a number of environmental determinists. He published his work on political geography, Politische Geographie, in 1897. It was in this work that Ratzel introduced concepts that contributed to Lebensraum and Social Darwinism. His three volume work The History of Mankind was published in English in 1896 and contained over 1100 excellent engravings and remarkable chromolithography. Ratzel continued his work at Leipzig until his sudden death on August 9, 1904, in Ammerland, Lake Starnberg, Germany. Ratzel, a scholar of versatile academic interest, was a staunch German. During the outbreak of Franco Prussian war in 1870, he joined the Prussian army and was wounded twice during the war.

Жазбалар

Дарвин және зоолог Эрнст Генрих Геккель сияқты ойшылдардың ықпалымен ол бірнеше мақала жариялады. Олардың ішінде биогеографияға қатысты «Lebensraum» (1901) атты очеркі бар, ол геосаясаттың ерекше неміс үлгісінің – «Geopolitik» негізін қалады. Ратцельдің еңбектері Франко-пруссия соғысынан кейінгі неміс индустриализмінің өркендеуімен және одан кейін нарық іздеумен, бұл да Ұлыбританиямен бәсекеге түсірді, сәйкес келді. Оның жазбалары империялық кеңеюге ыңғайлы ақталма болды. Американдық геостратег Альфред Тайер Маханның ықпалымен Ратцель неміс теңіз күшінің өзін-өзі қамтамасыз етуін қолдады, себебі саудадан түскен табыс, құрлықтағы күштен айырмашылығы, сауда флотын қаржыландырады. Ратцельдің «Raum» (кеңістік) идеясы оның органикалық мемлекет тұжырымынан өркендеді. Оның «Lebensraum» туралы алғашқы түсінігі саяси немесе экономикалық емес, рухани және нәсілдік ұлтшылдық экспансия болды. «Раум мотиві» – тарихи қозғаушы күш, ұлы мәдениетке ие халықтарды табиғи түрде кеңеюге итермелейді. Ратцель үшін кеңістік – бұл тұжырымдама, теориялық тұрғыдан алғанда, шексіз. «Раум» неміс халқының қоныстанған жері ретінде анықталды, ал басқа әлсіз мемлекеттер неміс халқына экономикалық қолдау көрсетуге, ал неміс мәдениеті басқа мәдениеттерді дамытуға мүмкіндік береді. Алайда, Ратцельдің «raum» тұжырымы тікелей агрессивті емес екенін атап өту керек, бірақ ол күшті мемлекеттердің әлсіз мемлекеттер бақылап отырған аймақтарға табиғи кеңеюі ретінде қарастырды. Ратцельдің бүкіл әлемге танымал еңбегі – «Антропогеография». Ол 1872-1899 жылдар аралығында аяқталды. Бұл монументалды еңбектің басты назары әртүрлі физикалық ерекшеліктер мен орналасқан жерлердің халықтың мінез-құлқы мен өмір салтына тигізетін әсеріне аударылған.

Цитаталар

Шек ара – нақты шындық, шекара сызығы – оның абстракциясы. (Ratzel, 1895) "Адамзат тарихының философиясы, атына лайық болса, көктен басталып жерге түсуі керек, барлық мәужұддық – біртұтас, басынан соңына дейін бірдей заңмен сақталатын жалғыз ұғым деген нық сеніммен құрылуы тиіс." "Мәдениет тығыз еңбекке қабілетті халықты лайықты түрде қамтамасыз ете алатын жерлерде гүлденеді."