Кіріспе

Ирис тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Сурет: Crocosmia aurea. Ата-аналарды көрсету: 2. Таксон: Crocosmia. Авторы: Planch. Түр түрі: Crocosmia aurea. Түр түрінің авторы: (Pappe ex Hook. f.) Planch. Синонимдері: (/m//ɒ//n/'/b//r//iː//ʃ//ə/) – ирис тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктердің шағын туысы. Бұл өсімдік Оңтүстік және Шығыс Африканың шөптесін далаларында, Оңтүстік Африкадан Суданға дейін таралған. Бір түрі Мадагаскарға ғана тән.

Сипаттама

Олар жер астындағы базалық түйіндерден өсетін мәңгі жасыл немесе жапырақты көпжылдық өсімдіктер болуы мүмкін. Кезектесетін жапырақтары сабақты және қылыш тәрізді (энсиформды). Жапырақ беттері параллель тамырлы. Шеті толық. Түйіндер тік тізбектермен қалыптасады, ең кішісі жоғарыда, ал ең үлкені топыраққа терең көмілген. Тізбектегі ең төменгі түйіндік тамырлары созылатын тамырлар болып табылады және жағдайларға мүмкіндік болғанда түйінді тереңірек жерге тартады. Түйіндер тізбегі нәзік және оңай бөлінеді, бұл қасиет кейбір түрлердің бақта таралып, бақылауды қиындатады. Олардың жарқын түсті гүлшоғырлары 4-тен 20-ға дейін қызыл және қызғылт сары түсті гүлдерден тұрады, гүлдер біріне-бірі сәл қарсы орналасқан. Гүлшоғырының жоғарғы бөлігі цима немесе масақша тәрізді болуы мүмкін. Бұл гүлдер жаздың басынан күзге дейін гүлдейді. Гүлдер иілгіш, қанатты тікенде орналасқан. Плоды гермафродитті. Барлық аталықтары бірдей ұзындықта. Стильдің тармақтары ұшында екіге бөлінеді. Оларды жәндіктер, құстар (күнқұстар) немесе жел тозаңдатады. Жартылай ашылатын қапшықтар енінен қысқа. Туқымның атауы грек тіліндегі "крокос" – "шафран" және "осме" – "иіс" сөздерінен шыққан, себебі кептірілген жапырақтары ыстық суға батырғанда шафранға ұқсас күшті иіс шығарады (шафран – Iridaceae тұқымдасына жататын Crocus туысынан алынған дәмдеуіш). "Монбретия" деген баламалы атауы әлі де кеңінен қолданылады, әсіресе C. × crocosmiiflora гибриді үшін. "Монбретия" Британ аралдарында табиғатта тараған қызғылт гүлді C. × crocosmiiflora сорттарын атау үшін жиі қолданылады, ал "крокосмия" азаматтық қызыл гүлді сорттарға арналған. Монбретия – Tritonia туысының гетеротиптік синонимі, оған бұрын Crocosmia түрлерінің кейбіреулері енгізілген. Ол Алире Раффено Делиле, Наполеонның Египет жорығындағы француз ботаник әріптесі үшін аталған.