Кіріспе

Ирвин Шоудың 1969 жылғы "Бай адам, кедей адам" романы. Бұл Шоудың орта кезеңіндегі соңғы романы, одан кейін ол "Византиядағы кеш", "Түнгі жұмыс", "Судағы нан" және "Қабылданатын зияндар" сияқты соңғы туындыларында жақындап келе жатқан өлімнің сөзсіздігіне көңіл бөлді. Атауы "Tinker, Tailor" ертегісінен алынған. Роман 1976 жылы мини-сериал ретінде бейімделді.

Өмірбаян

Роман 600-нан астам беттен тұрады және Шоудың өзінің барлық көркем туындыларында қайта-қайта кездесетін көптеген тақырыпты қамтиды: еуропалық өмір салтына бейімделген американдықтар, Маккарти дәуірі, ата-аналарының өмірінен өзгеше өмірді құруға тырысқан балалар, капитализмнің әлеуметтік және саяси мәселелері, сондай-ақ қарым-қатынастардың тудырған қайғысы. Шоу романның алғашқы беттерінде оқиғаның трагикалық соңына ишарат жасайды, бұл фильмнің басындағы көрініс соңындағы көріністің бір бөлігін көрсетуімен ұқсас. Алғашқыда Playboy журналында қысқа әңгіме ретінде жарияланған бұл туынды, роман ретінде жарық көргеннен кейін халықаралық бестселлерге айналды. Романның басты бөлігі неміс-американдық Мэри Пиз бен Аксель Джордаштің үш баласы – үлкені Гретхен, ортаншысы Рудольф және кішісі Томас туралы айтады. Олардың Екінші дүниежүзілік соғыстың аяғынан 1960 жылдардың соңына дейінгі өмірі мен тәжірибелері осы кітапта баяндалады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Романның басында Шоу «Жордаш қаны» туралы мәселенің маңыздылығын көрсетуге көп еңбек етеді – зорлыққа бейім, ашулы, өкпелі. Ол мұны ата-анасы Мэри мен Аксельдің жек көруге толы некесін егжей-тегжейлі сипаттау арқылы істейді. Роман үшінші тұлғада, бәрін білетін баяндаушы көзқарасымен айтылады, бірақ ешқашан толығымен объективті емес, көбінесе бес отбасы мүшесінің біреуінің санасы арқылы. Мэри немесе Аксельдің көзқарасымен айтылғанда, адамзат пен Жордаш отбасы туралы көзқарас үнемі қараңғы және пессимистік болып келеді. Одан кейінгі оқиғалардың басталуы Гретчен Жордаш жұмыс істейтін компаниясының президенті Тедди Бойланмен қарым-қатынас бастағанда болады. Ақырында оның ағалары Рудольф пен Томас та Бойланмен әртүрлі жолдармен араласады, және оның үшеуіне де әсері оларды ата-аналарының нан пісіретін дүкенімен айналысатын Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі шағын қаладан тыс әлемге жетелейді. Бойлан олардың ата-аналарынан басқа ересектермен алғашқы кездесулерін құрайды. Көптеген адамдар, көбінесе телесериалмен таныс болғандықтан, бұл оқиғаны ізгі, жақсы мінезді аға (Рудольф) пен жаман, жарамсыз кіші бауырдың (Томас, Шоу оны физикалық символ арқылы психологиялық жағынан ажыратуға тырысады – ол отбасының жалғыз сары шашты мүшесі) қарапайым салыстыруы ретінде қарастырды, бірақ роман өзінің ішкі құрылымы бойынша бұдан әлдеқайда күрделі. Мысалы, Рудольф үнемі тек өзіне көмектесе алатын адамдармен ғана қарым-қатынас жасайды: әкесі, мистер Калдервуд, Джонни Хит, Бойлан. Осыған қарама-қайшы, Гретчен мен Томас қазіргі өзін-өзі жетілдіру әдебиетінде «энергияны соратын» немесе «улы» деп аталатын адамдармен үнемі араласады. Бірнеше мысал: Томастың жалғыз досы Клод, оның қауіпсіздігіне қауіп төнгенде бірден билік органдарына тапсырады, ал Аксель Жордаш Томның іс-әрекеті туралы білгенде, одан құтылуды қалайды, оны Огайодағы туыстарына жіберуді жоспарлайды. Бұл жағдайды Рудольфтің досы Джонни Хитпен салыстырыңыз, ол оның өмір бойы досы, адвокаты және серіктесі болады, сондай-ақ Аксель Жордаш Рудольфтің француз тілінің мұғалімімен болған жанжалда не істейді – ол мұғалімді бетінен шапалақтайды. Бойлан үш Жордаш бауырластың да сюжетін дамытатын маңызды элемент болып табылады. Гретчен үшін ол ерлер мен қарым-қатынастар әлеміне кіріспе. Ол әйелдің еркектерді әлсіз қыла білетінін, бірақ, парадоксальды түрде, толыққанды, қанағаттанарлық қарым-қатынас құра алмайтынын сезінуіне көмектеседі. Оның Вилли Эбботтпен некесі оның алкоголизм салдарынан бұзылады, ал Колин Беркпен некесі Бёрк көлік апатында қаза тапқанда трагедиямен аяқталады. Сонымен қатар, оның көптеген махаббаттарының ешқайсысы да шынайы эмоциялық жемістер бермейді. Бойланның арқасында Томас (оның досы Клодпен бірге) жабайы вандализмге барады, ол оны ұстауға әкеледі. Ұсталғаннан кейін, қалалық ер адамдар Аксель Жордашқа таңдау ұсынады – Томасты жіберуге немесе оған және отбасына заңмен бетпе-бет келуге мүмкіндік беруге. Жордаш оны Огайодағы ағасымен бірге тұруға жібереді, осылайша романда қайталап тұратын үлгі басталады: Томас бір жерге қоныстанып, біраз уақыт жақсы өмір сүреді, содан кейін қиындыққа ұшырап, қашуға мәжбүр болады. Соңында Бойлан Рудольфтің колледжге түсуіне қаржылай көмектесуге ұсыныс жасайды. Рудольф Бойланды бай, кекшіл, азғын қарт адам ретінде жек көрсе де, оның басқа жағын да көреді – ештеңеге мұқтаж болмайтын, қаржылық тәуелсіздігіне ие адамды. Шоу Рудольфтің Бойлан туралы тең салмақты пікірін Гретчен мен Томас оған қатысты мүлдем теріс, бір жақты пікірге қарсылық ретінде пайдаланады.

Бейімделулер

Романның 1976 жылғы мини-сериалдық бейімделуі ABC телеарнасында көрсетілді, онда Руди рөлін Питер Штраус, Джули рөлін Сьюзан Блейкли және Том рөлін Ник Нолт сомдады. 1982 жылы Шоу романының адаптациясы Кеңес теледидарының Литва киностудиясымен жасалды. 2011 жылы түрік теледрамасы да «Байы бар, кедей бар» романының өзгеше көзқараспен бейімделуі болды: «Кюзей Гюней» мини-сериалында Киванч Татлытуг, Бугра Гюльсой және Оюк Караель ойнады, онда Кюзей қатал, жабайы және көңілсіз ұл ретінде бейнеленді (бірақ іштей асыл және нәзік жаратылыс), ал Гюней Стамбул қаласындағы Сами мен Хандан Текиноглудың жек көруге толы отбасысының жауапты, сабырлы және адал ұлы ретінде көрсетілді.

Жалғасы

Шоу 1977 жылы "Көшпенді, ұры" атты романның жалғасын жариялады.