Кіріспе

Ресейде туған американдық виолончельші Грегор Пятигорский (Ланг ру, Григорий Павлович Пятигорский; 17 сәуір 1903 [ескі стиль бойынша 4 сәуір 1903] 6 тамыз 1976) Ресей империясында туған американдық виолончельші.

Ерте өмір

Грегор Пятигорский Екатеринославта (қазіргі Днепр, Украина) еврей отбасында дүниеге келген. Бала кезінде әкесінен скрипка мен фортепиано ойнауды үйренген. Оркестр концертінде виолончель ойнағанын көріп, оны тыңдағаннан кейін виолончельші болуға бел буған. Жеті жасында оған алғашқы виолончелі сыйға тартылды. Пятигорский Мәскеу консерваториясына стипендия алып, Альфред фон Глен, Анатолий Брандуков және Губаровтан сабақ алды. Сонымен қатар, ол отбасына ақша табу үшін жергілікті кафелерде, борделдерде және үнсіз кинотеатрларда ойнап жүрді. Ресей революциясы басталғанда Пятигорский 13 жаста еді. Ұзақ өтпей Ленин квартетінде ойнай бастады. 15 жасында Большой театрының бас виолончелисті қызметіне қабылданды. Кеңес билігі, әсіресе Анатолий Луначарский, Пятигорскийге білімін жетілдіру үшін шетелге баруға рұқсат бермеді, сондықтан ол өзін және виолончелін өнершілер тобымен бірге мал вагонымен Польшаға жасырып әкеп шықты. Олардың арасында ірі денелі сопрано болған, шекарашылар оқ атуды бастағанда, Пятигорский мен оның виолончелін қорғап алды. Виолончель бүтін қалған жоқ, бірақ ол жалғыз құрбан болды. Қазір 18 жасқа толған Пятигорский Берлинде және Лейпцигте Хьюго Бекер және Юлиус Кленгельмен қысқа ғана уақыт оқыды, тамаққа ақша табу үшін орыс кафесінде триода ойнады. Кафеге Эммануэль Фейерман және Вильгельм Фуртвенглер де келіп тұратын. Фуртвенглер Пятигорскийді естіп, оны Берлин филармониясының бас виолончелисті қызметіне шақырды.

Отбасы

1937 жылдың қаңтар айында Пиатигорский Францияның бай Ротшильд банктік әулетінің мүшесі, Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильдтің қызы Жаклин де Ротшильдке үйленді. Сол күзге қарай, Францияға оралғаннан кейін, олардың тұңғыш ұлы – Ефта дүниеге келді. Екінші дүниежүзілік соғыста нацистер басып кіргеннен кейін, отбасы 1939 жылдың 5 қыркүйегінде Франциядан Ле-Хавр порты арқылы Америка Құрама Штаттарына кемемен аттанып, Нью-Йорк штатының Адирондак тауларындағы Элизабеттаун қаласына қоныстанды, онда Пиатигорский бұрыннан үй сатып алған еді. Бұл оның қарындастарының 1939 жылы Франциядан қашудан кейін АҚШ-тағы алғашқы тұрағы болды. Олардың ұлы Жорам 1940 жылы Элизабеттаунда дүниеге келді. Пиатигорскийдің Ефтадан үш немересі (Жонатан, Эван, Эрик) және Жорамнан екі немересі (Ауран, Антон) болды.

Бағалау

Ұлы скрипкашы-педагог Иван Галамиан Пятигорскийді барлық уақыттағы ең ұлы скрипкашы деп айтқан екен. Ол өте драмалық орындаушы болды. Оның өнердегі мақсаты – ең жоғары экспрессияны жеткізу болатын. Ол осы экспрессияны түсінуге шындық пен шынайылықты қосты. Ол осы шынайылықты жеткізе алды, себебі сол заманғы көптеген ұлы композиторлармен жеке және кәсіби байланыста болды. Олардың көптегені оған арнап шығармалар жазды, соның ішінде Сергей Прокофьев («Челло концерті»), Пол Хиндемит («Челло концерті»), Марио Кастельнуово Тедеско («Челло концерті»), Уильям Уолтон («Челло концерті»), Вернон Дюк («Челло концерті») және Игорь Стравинский (Пятигорский мен Стравинский «Pulcinella» операсынан алынған Стравинскийдің «Итальяндық сюитасын» виолончель мен фортепианоға арнап өңдеуге бірлесіп жұмыс істеді; Стравинский авторлық құқықтың тең бөлісуін есептеудің ерекше әдісін көрсетті). Рихард Штраустың «Дон Кихот» операсының репетициясында, Пятигорский орындайтын және Штраустың дирижерлік еткен кезінде, ре минорындағы драмалық баяу вариациядан кейін Штраус оркестрге: «Енді мен өзімнің «Дон Кихотымды» мен елестеткендей естідім» деп жариялады. Пятигорскийдің керемет дыбысы ерекше жылдам және қарқынды вибратомен сипатталды, ол барлық қиын иілімдерді, тіпті басқа скрипкашыларды таң қалдырған төмен қарай стаккатоны да тамаша орындай білді. Ол драмаға деген құштарлығын студенттік кезінде, ұлы орыс басы Федор Чалиапиннің концерттеріндегі үзілістерде ойнауға келіскенде жиі айтатын. «Борис Годунов» сияқты драмалық рөлдерді орындағанда, Чалиапин ән айтумен қатар, декламациялап, тіпті дауыстап айқайлап та қоятын. Бір күні жас Пятигорский оған: «Сен тым көп сөйлейсің, ән айтпайсың», – деді. Чалиапин: «Сен тым көп ән айтасың, сөйлемейсің», – деп жауап берді. Пятигорский осы сөздерді ойлап, содан бері Чалиапиннің әнінен естіген драма мен экспрессияны өзінің өнеріне енгізуге тырысты.

Шығармалары

Пятигорский сонымен қатар композитор да болған. Оның Паганини тақырыбындағы вариациялары (№24 каприс негізінде) 1946 жылы виолончель мен оркестр үшін жазылған және оның көп жылдық серігі Ральф Берковиц оны оркестрге бөлген; кейіннен виолончель мен фортепианоға көшірілген. 15 вариацияның әрқайсысы Пятигорскийдің музыкант әріптестерінің бірін әдемі бейнелейді. Пятигорскийдің шәкірті Денис Брот оларды Касальс, Хиндемит, Гарбусова, Морини, Салмонд, Сигети, Менухин, Милштейн, Крайслер, өзінің портреті, Кассадо, Элман, Болоньини, Хайфец және Хоровиц деп атады.

Шахмат

Пятигорский шахмат ойнауды да ұнатқан. Оның әйелі, Жаклин Пиатигорски, күшті ойыншы болған, бірнеше АҚШ әйелдер чемпионатында қатысып, әйелдер шахмат олимпиадасында АҚШ-ты өкілдік еткен. 1963 жылы Пиатигорскийлер Лос-Анджелесте күшті халықаралық турнир ұйымдастырып, қаржылады, оны Пауль Керес және Тигран Петросян жеңіп алды. 1966 жылы Санта-Моникада екінші Пиатигорский кубогы өткізілді, оны Борис Спасский жеңіске жеткізді.