Яков Адлер: Еврейский актер және театр шебері

Кіріспе

Ресейде туған, британдық және американдық идиш тіліндегі актер (1855–1926)

Якоб Павлович Адлер (идиш: יעקבֿ פּאַװלאָװיטש אַדלער; туған Янкев П. Адлер; 12 ақпан 1855 – 1 сәуір 1926) – еврей актері және идиш театрының жұлдызы, бастапқыда Одессада, содан кейін Лондон мен Нью-Йорк қаласының идиш театр ауданында танымал болды. ("Ұлы бүркіт", Адлер сөзі неміс тілінде "бүркіт" деген мағынаны білдіреді), ол Лондон идиш театрында жұлдызға айналды, ал 1889 жылы АҚШ-қа екінші сапарында Нью-Йорк қаласына қоныс аударды. Адлер көп ұзамай өзінің жеке труппасын құрып, идиш театрының жаңа, реалистік дәуірін ашты, оның ішінде еврей театрының алғашқы реалистік драматургі Якоб Гординді шақырды. Адлер Гординнің 19 ғасырдағы Ресейде өтетін "Дер Идишер Кинг Лир" (Еврей патшасы Лир) пьесасындағы бас рөлді ойнап, үлкен жетістікке жетті, бұл рөл Шекспирдің Шейлок бейнесімен бірге оның "Ұлы еврей" имиджін қалыптастырды. Оның отбасының барлық мүшелері дерлік театрға қатысты; ең танымал қызы Стелла болды, ол Марлон Брандо сияқты актерлерге актерлік шеберлікті үйретті.

Балалық шағы мен жастық шағы

Адлер Ресей империясының Одесса қаласында (қазіргі Украина) дүниеге келген. Адлердің әкесі Фейвел (Павел) Абрамович Адлер (өте табысты емес) астық саудагері болған. Оның анасы, тумасы Хессе Халперин, биік, әдемі әйел, шыққан жері Бердичевтегі бай отбасы. Ол алғашқы күйеуімен ажырасып (бір ұл қалдырып), Адлердің әкесіне үйленгеннен кейін отбасынан алыстады. Ажырасқан әйелге үйлену Фейвел Адлерге (соның нәтижесінде Якоб Адлер) Кохен (қасиетші) мәртебесіне әкелді. Оның әжесі атасының қасында сегіз жылдай тұрды. Ол Құдайға шын берілген адам еді. Алайда, Адлердің айтуынша, отбасының нағыз патриархы оның бай ағасы Аарон "Арк" Трахтенберг болды, ол кейінірек Гординнің еврей патшасы Лир сияқты рөлдерді бейнелеу үшін үлгі болды. Адлер бір аяғы дәстүрлі яһуди әлемінде, екінші аяғы заманауи, еуропалық әлемде өсті. Оның немересі Лулла Розенфельд былай деп жазады: "Хаскала [Иудей ағартушылығы] идеялардың ұйымдасқан жүйесі ретінде ол аз немесе ештеңе білмеді". Оның білім алуы ретсіз болды: отбасылық байлық көтеріліп, құлдыраған сайын, ол cheder (иудей діни мектебі) немесе орыс тіліндегі округтік мектепке жіберілетін, мектептен толық шығарылған немесе бірнеше ай бойы жеке ұстаз болған. Ол былай деп жазды: "Менің білгенімнің барлығы - аздап арифметика, орыс тілінің грамматикасы және бірнеше француз сөз тіркестері". Ол еврей және христиан ойыншыларымен бірге өсті, бірақ 1862 жылы Одессаның бір погромынан аман қалды. Ол мектептен қаша бастады; 12 жасында ол қылмыскерлерді жариялы түрде дүре соғу, таңбалау және өлтірудің куәгері бола бастады; кейін ол сот залында өткен сот процестеріне қатысуға көбірек қызығушылық танытты. 14 жасында ол тоқыма фабрикасында жұмыс істей бастады, көп ұзамай ол жерде ақ жағалы жұмыс істеді, айына 10 рубль жалақы алды, бұл тіпті ересектерге де лайықты еді. Ол әлі үйінде тұрып, Молдовананың жалған ауданына жиі бара бастады. Оның жұлдыздыққа алғашқы бет-әлпеті қысқа уақыт боксшы болып, "Жейк Кулачник" ("Жеке Ұста") деген атпен танылды. Көп ұзамай ол бокстан шаршады, бірақ "бай аталардың ұлдары, дипломсыз адвокаттар" және т.б. жаңа байланыстарымен емес. Жақсы биші болған ол жас жігіттердің қатарына қосылып, тойларға жиі қатысады. Оның жергілікті танымалдылығы жалғасты, ол Одессаның ең жақсы кан-кан бишісі ретінде танылды. Ол зауытты тастап, разнощник, саудагер болып кетті; оның мемуарларында "қызметші қыздар мен үй қызметшілерімен" арткы есіктің тапсырмалары туралы айтылған; өзінің сипаттамасына сәйкес, оның өмірі осы кезде қылмыс өмірінен бір қадам ғана болды. Арке ағасы арқылы, "театр сүйгіш", ол театрға қызыға бастады, алдымен Ольга Глебованың сұлулығына және Иван Козельскийдің киімдерінің кесуіне, бірақ оған өз заманының үлкен театр қалаларының бірінде болу бақыты тиді. 17 жасында Глебованың жамағатының жетекшісі болды, адвокаттар үшін көшірмеші болып жұмыс істеді және әр түнде театр, тавернаға немесе тойға шығатын болды. Ол кейіннен Толстойдың "Тірі өлік" роліне Протосовтың рөлін сомдаған кездегі өмірін суреттеді. Келесі бірнеше жылда оның көптеген махаббат істері болды және Эстер Райзелмен махаббат некеге тұруына кедергі жасалды, өйткені оның күмәнді беделі анасының ажырасуының арамдылығын арттырды. Ол тағы бір қастандықтан аман қалды, бірақ оның отбасы дүние-мүлкі жойылып, ақшалары ұрланып, қаржы жағынан күйретті. Осы кезең туралы жазған мемуарларында Адлер Бродди әншісі және импровизациялық актер Израиль Гроднердің қойылымдарына қатысып, оған таңданып жүргенін айтады. Гроднердің балаларынан бас тартқан қарт әке туралы әнінен кейін "Идиш патшасы Лир" идеясының тұқымы пайда болады. Ол өзінің "Менің дауысым жоқ" деген сөзінен басқа, Гроднер сияқты Броди әншісі болатынын жазды. Әншілік дауыстың болмауы оның актерлік мансабының бағытында маңызды фактор болды: Розенфельдтің айтуынша, еврей театрында ұзақ уақыт бойы водевильдер мен оперетталар басым болғанмен, "Ол классикаға және қазіргі еуропалық пьесалардың аудармаларына толығымен сүйенген жалғыз еврей актері болды".

Adler was born in Odessa, Russian Empire (now Ukraine). Adler's father, Feivel (Pavel) Abramovitch Adler, was a (rather unsuccessful) grain merchant. His mother, née Hessye Halperin, was a tall, beautiful woman, originally from a wealthy family in Berdichev. She became estranged from her family after divorcing her first husband (and leaving behind a son) to marry Adler's father. The marriage to a divorcée cost Feivel Adler (and therefore Jacob Adler) his status as a Kohen (priest). His paternal grandfather lived with them for some eight years; he was a pious man, and the family was much more observant of Jewish religious practices during the time he lived with them. However, according to Adler, the real patriarch of the family was his wealthy uncle Aaron "Arke" Trachtenberg, who would later be the model for his portrayal of roles such as Gordin's Jewish King Lear. Adler grew up with one foot in a traditional Jewish world and one in a more modern, European one. His granddaughter Lulla Rosenfeld writes, "Of the haskala [Jewish Enlightenment] as an organized system of ideas, he probably knew little or nothing." His education was irregular: as the family fortunes rose and fell, he would be sent to cheder (Jewish religious school) or to a Russian language county school, pulled out of school entirely, or have a private tutor for a few months. He wrote that "the sum of my learning was a little arithmetic, some Russian grammar, and a few French phrases." He grew up with both Jewish and Christian playmates, but also survived one of the Odessa pogroms around 1862. He played hooky; as a 12 year old he started going to witness public floggings, brandings, and executions of criminals; later he would develop more of an interest in attending courtroom trials. At 14 he began working in a textile factory, and soon rose to a white collar job there at a salary of 10 rubles a month, which would have been decent even for an adult. Still living at home, he began to frequent the disreputable district of Moldovanka. His first brush with stardom was that he briefly became a boxer, known as Yankele Kulachnik, "Jake the Fist". He soon got bored with boxing, but not with his new connections to the "sons of rich fathers, attorneys without diplomas", etc. A good dancer, he became part of a crowd of young toughs who regularly crashed wedding parties. His local celebrity continued, with a reputation as Odessa's best can can dancer. He left the factory, becoming a raznoschik, a peddler; his memoir hints at back door assignations with "servant girls and chambermaids"; by his own description, his life at this point was just a step from a life of crime. Through his uncle Arke, "a hot theater lover", he became interested in the theater, at first in the beauty of Olga Glebova and the cut of Ivan Kozelsky's clothes, but he had the good fortune to be in one of the great theater cities of his time. At 17 he became the leader of Glebova's claque, was working as a copyist for lawyers, and going out to a theater, a tavern, or a party every night. He would later draw on his own life at this time for his portrayal of Protosov in Tolstoy's The Living Corpse. Over the next few years he had numerous love affairs, and was prevented from a love marriage with one Esther Raizel because his own dubious reputation compounded the taint of his mother's divorce. He survived another pogrom, but his family was financially ruined by the destruction of their possessions and the theft of their money. In writing about this period in his memoir, Adler mentions attending and admiring performances by Israel Grodner, a Brody singer and improvisational actor who would soon become one of the founders of professional Yiddish theater. A song of Grodner's about an old father turned away by his children would later be the germ of the idea for The Yiddish King Lear. He writes that he would have become a Brody singer, like Grodner, except "I had no voice". This lack of a singing voice would be a major factor in the direction of his acting career: according to Rosenfeld, although Yiddish theater was long dominated by vaudevilles and operettas, "He was the only Yiddish actor to rely entirely on classics and translations of modern European plays."

Санитар және инспектор

Орыс-түрік соғысының басталуы жастарды міндетті түрде әскерге шақыруға алып келді. Отбасының ықпалымен Адлер Қызыл Крест медициналық корпусында санитар, көмекші болу үшін пара берді. Ол (көрінетіндей, тек сыртқы келбетіне қарап) князь Владимир Петрович Мешерский таңдауымен Молдованың Бендер қаласындағы неміс госпиталінде жұмыс істеді, көбінесе тифпен ауырған науқастарға көмектесті. Төрт ай ішінде ол жергілікті еврей отбасыларының сүйіктісіне айналып, патшаға қызметі үшін ерекше жетістіктері үшін алтын медаль алды. Одессаға оралған соң газет таратушы болып жұмысқа орналасты. Бұл құрметті жұмыс сағат 6-да тұруды талап етті, ол әдетте той-қуанышқа бой алған адам үшін қиын болды. Дегенмен, газеттермен байланысы соғыстың тағы бір салдары туралы білуге мүмкіндік берді: Бухарестке соғыс көптеген еврей саудагерлерін және делдалдарын әкелді, бұл Ыбырайым Голдфаденнің жаңадан құрылған идиш театрына пайда келтірді. Оның Одессадағы екі танысы – адамгершілікке толы алаяқ Израиль Розенберг және бай еврей отбасының ұлы Якоб Спиваковский – онда актер болды, кейін Голдфаденді тастап, Молдавияда гастрольдік тур жасау үшін өз труппасын құрды. Адлер оларға Одессаға труппасын әкелуді сұрап хат жазды. Адлер князь Мешерскийден және "Еврей патшасы" лақабымен танылған өте табысты кәсіпкер Аврам Маркович Бродскийден ұсыныс алды, осылайша ол сол кезде еврей үшін сирек кездесетін Салмақтар мен өлшемдер департаментінің базар инспекторы болып жұмысқа орналасты. Ондағы шамалы сыбайлас жемқорлық оған полициямен жақсы қарым-қатынас жасауға көмектесті. Бұл Розенберг пен Спиваковский Румыниядан қайтып келгенде, соғыс аяқталғандықтан провинцияларда идиш театры құлап, Одессада труппа құруға дайын болған кезде, жас және лицензиясы жоқ театр труппасының кейбір мәселелерін шешуге көмектесті. Адлер актер болуға ниеттенді, бірақ бастапқыда ол өз білімін пайдаланып, труппаға сыншы және теоретик ретінде көбірек қызмет етті. Алғашқы қойылымдар (Голдфаденнің "Әжесі мен немересі" және "Шмендрик") үлкен сәттілікке ие болды, бірақ Адлердің өзінің айтуынша, олардың сапасы орташа болды, ал оның ағасы Арке наразылық білдірді: "Бұл театр ма? Жоқ, балам, бұл цирк!".

The outbreak of the Russo Turkish War brought on universal conscription of young men. At his family's urging, Adler bribed his way into becoming a sanitar, an assistant in the Red Cross Medical Corps. He was selected (apparently on little more than his appearance) by Prince Vladimir Petrovich Meshersky to work at a German hospital in Bender, Moldova, dealing mainly with typhus patients. In his four months there, he became a favorite with the established Jewish families there, and earned a Gold Medal for Outstanding Achievement for his brief service to the Tsar. Returning to Odessa, he got a job distributing newspapers. This respectable work required getting up at 6 a. m., not good for a carouser. Still, newspaper connection meant that he soon heard of one of the war's other effects: the many Jewish merchants and middlemen war brought to Bucharest were a boon to Abraham Goldfaden's nascent Yiddish theater there. Two of his Odessa acquaintances—Israel Rosenberg, a personable con man, and Jacob Spivakofsky, scion of a wealthy Jewish family—had become actors there, then had left Goldfaden to found their own company, touring in Moldavia. Adler wrote them to urge them to bring their troupe to Odessa. Adler managed to leverage a recommendation from Prince Meshersky and another from Avrom Markovich Brodsky—a businessman so successful as to have earned the nickname "the Jewish Tsar"—to get a job as a marketplace inspector for the Department of Weights and Measures, rather unusual for a Jew at that time. His mildly corrupt tenure there gave him good contacts with the police. These would soon come in handy for smoothing over certain problems of a young and unlicensed theater troupe when Rosenberg and Spivakofsky returned from Romania, penniless because the end of the war had meant the collapse of Yiddish theater in the provinces, and ready to start a troupe in Odessa. Adler aspired to be an actor, but found himself at first serving the troupe more as critic and theoretician, making use of his now vast knowledge of Russian theater. The first productions (Goldfaden's Grandmother and Granddaughter and Shmendrick) were popular successes, but Adler's own account suggests that they were basically mediocre, and his Uncle Arke was appalled: "Is this theater? No my child, this is a circus."

Актерлік мансап

Лулла Розенфельдтің Адлердің "толыққанды классика мен қазіргі еуропалық пьесалардың аудармаларына сүйенгені" туралы айтуы. Екінші жағынан, ол 50 жасқа дейін биші ретіндегі шеберлігін пайдаланудан тартынбады, тіпті кейде ән салуды талап ететін рөлдерді де қабылдады, бірақ баршаның пікірінше (оның өзінің мойндауына сәйкес) бұл оның басты қабілеті емес еді.

Украина, Молдова, Беларусь, Польша, Литва, Латвия, Ресей

Адлер өзінің естеліктерінде болашақ әйелі Соня Оберландердің (және оның отбасының) театрға деген құштарлығы және олардың идиш театрының қандай бола алатыны туралы көзқарасы оны ағасының көзқарасына қарамастан мамандықта ұстады деп жазды. Розенберг оны Джейкоб Спиваковскиймен бірге Абрахам Голдфаденнің қараңғы комикалық опереттасы Брейнделе казактың басты рөлінде ойнағанда, ол Губерманның рөлі Адлерге қайта тағайындалсын деп, бауларды тартты. Оның рөлдегі табысы Голдфаденнің, оның пьесаларын рұқсатсыз пайдаланып жүргендерінің, өзінің труппасымен Одессаға келетіндігі туралы хабардан кейін қысқа болды. Голдфаденнің өз есебі бойынша ол сол жерге әкесі шақырғандықтан келген; Адлер мұны Розенберг пен Спиваковскийдің "душмандары" деп атайды. Розенберг ешқашан адамгершілікке жатпаған адам болғандықтан, өзінің труппасын Одессадан ішкі аймақты аралау үшін кері тартты (егерде ол көп ұзамай өзінің труппасы Голдфаденнің жеке труппасына қосылған ресми танылған гастрольдік компания бола алатын орынға келеді). (Адлердің Розенбергтің компаниясымен болған уақытына қатысты толығырақ мәліметтерді Израиль Розенберг деген бетті қараңыз.) Өзінің айтуынша, Адлер Розенбергтің труппасымен Херсонға саяхаттауға жұмысынан демалыс алды, онда ол "Ботошанидің сиқыршысы" фильмінде сүйікті Маркус ретінде ойнаған. Ол демалысынан кейін үкіметтегі лауазымын жоғалтып алды, ал толық уақытты актер болу шешімі оның пайдасына жасалды. Адлер Тюля Голдфаденнің тұсында "Коммунистік үлестер, идеалистік жолдастықтар жоқ" деп қуанды. Алайда, дәл осы Голдфаден режимі кезінде ол Chişinău тұрғындары сахнаның ауласында алаңға шығып, спектакль күткен кезде, алғашқы шынайы жұлдыздық танымалдықты татып көрді. Тіпті полиция да актерлерді өздерінің киімдерін киіп, шоудан кейінгі шатастырған кештерде киімдерін киіп, актерлік топқа "оқысып қалған" сияқты. Төмен жалақыға қанағаттанбаған Адлер Кременчукте актерлердің сәтсіз ереуілін басқарды. Бірқатар интригалар Сонямен ажырасуға әкелді, бірақ ақыр соңында екеуін де Розенбергтің труппасына қайтарып, Полтавадағы некелеріне әкелді. Бұл топ тарқаған кезде Адлерлер Розенбергпен бірге қалған бірнеше ойыншылардың бірі болды, олар жаңа топ құрды, оның ішінде кейінірек Кени Липцин атымен танымал болған актриса да болды. Черниговта Адлер Борис Гудоновтың орыс тіліндегі қойылымында ойнау мүмкіндігінен бас тартты. Осы уақытта Голдфаден қайтадан пайда болды және Розенбергтің оларға адал еместігін Адлерлерге көрсету үшін күрделі интрига қолданғаннан кейін, оларды өз труппасына шақырды, ол кезде Санкт-Петербургке жеңіске жету үшін жолға шыққандай болды. Бұл жағдай Александр II патшаны өлтіргеннен кейін өзгерді. Патшаны жоқтағандықтан, елордада ешқандай қойылымдар болмады; сонымен қатар Ресейдің саяси климаты еврейлерге қарсы болды. Голдфаденнің труппасы біраз уақыт бойы Минскке (Белоруссия) барып, Бобруйске барып, негізінен орыс сарбаздарына ойнады. Витебскке барып, сонда Соня екеуі Голдфаденді сотқа беріп, ақысын алып, Нижиндегі шатыр театрында ойнаған Розенбергке қосылу үшін жолға шықты. Алайда жағдай одан да нашарлай түсті: көп ұзамай Нижин қастандыққа ұшырады. Труппа дене жарақатын болдырмауға қол жеткізді, бір жағынан көтерілісшілерді француз театр труппасы екендігіне сендіріп, бір жағынан Голдфаденнен сот арқылы жеңген ақшаны ақылға қонымды пайдалану арқылы. Лодзьде Адлер Карл Гуцковтың "Уриэль Акоста" роліне ие болды, бұл кейінірек "Ұлы еврей" деп аталатын тұлғаны дамытқан рөлдердің алғашқысы болды. Лодзьден кейін олар Хартенштейн есімді құзырсыз инвестор / директордың басшылығымен Житомирге қоныс аударды. Олар Ресей империясының "тыныш бұрышын" тауып алдық деп ойлады, онда "біршама тіршілік ету" мүмкін еді, бірақ шын мәнінде Хартенштейн ақшасын тек қана жұмсады. Олардың компаниясының құлдырауының қаржылық салдары жергілікті орыс тіліндегі театр компаниясымен келісу бойынша үш игілік қойылымдарының сериясымен жеңілдетілді. Соня қыздары Ривканы дүниеге әкелу үшін Одессаға оралды; Адлер алты апта Житомирде қалды және екі ресейлік кейіпкер актерлерімен, Борисов пен Филипповскиймен кешкі шәкірттік алды. Алайда ол театрдан кетуге бел буып, Одессаға оралады. Өмірінің соңына қарай, ол Адлер мен Голдфаден компанияларында ойнаған жылдарына көз жүгірткенде, Адлер оны мансабының "балалық шағы" деп қарады. Ол осы кезеңнің соңында өзінің ойларын былай деп сипаттайды: "Үш ж�...

Adler wrote in his memoir that the passion of his future wife Sonya Oberlander (and of her family) for theater, and their vision of what Yiddish theater could become, kept him in the profession despite his uncle's view. When she was cast by Rosenberg opposite Jacob Spivakovsky in the title role of Abraham Goldfaden's darkly comic operetta Breindele Cossack, she pulled strings so that the role of Guberman would be reassigned to Adler. His success in the role was cut short by the news that Goldfaden, whose plays they were using without permission, was coming with his troupe to Odesa. Goldfaden's own account says he came there at the urging of his father; Adler attributes it to Rosenberg and Spivakovsky's "enemies". Rosenberg, never the most ethical of men, withdrew his troupe from Odesa to tour the hinterland (soon, though, he would come to an accommodation by which his troupe would be an officially recognized touring company attached to Goldfaden's own troupe). (For greater detail on Adler's time with Rosenberg's company, see Israel Rosenberg.) By his own account, Adler took a leave of absence from his job to travel with Rosenberg's troupe to Kherson, where he made a successful acting debut as the lover Marcus in The Witch of Botoşani. He overstayed his leave, lost his government post, and the decision to become a full time actor was effectively made for him. Adler was unhappy that under Tulya Goldfaden there were "No more communistic shares, no more idealistic comradeship". Still, under this same Goldfaden regime he had his first taste of real stardom when people in Chişinău camped in the courtyards awaiting performances. Even the police seemed to have "fallen in love" with the troupe, dressing up the actors in their uniforms at riotous parties after shows, while trying on the troupe's costumes themselves. Unsatisfied with the low pay, in Kremenchuk Adler led an unsuccessful actors' strike. A series of intrigues almost led to a breakup with Sonya, but ultimately led both back into Rosenberg's troupe and led to their marriage in Poltava. When this particular troupe broke up, the Adlers were among the few players to remain with Rosenberg to form a new one that included the actress who later became famous under the name of Keni Liptzin. In Chernihiv, Adler turned down the opportunity to act in a Russian language production of Boris Gudonov. Around this time Goldfaden appeared again and, after using an elaborate intrigue to demonstrate to the Adlers that Rosenberg had no loyalty to them, recruited them to his own troupe, which at the time appeared to be headed for a triumphant entry into Saint Petersburg. All that changed with the assassination of Tsar Alexander II. The mourning for the tsar meant there would be no performances in the capital; in addition the political climate of Russia turned sharply against the Jews. Goldfaden's troupe soldiered on for a time—to Minsk (Belarus), to Bobruisk where they played mainly to Russian soldiers, and to Vitebsk, where he and Sonya ended up having to sue Goldfaden for their pay, and left to rejoin Rosenberg, who was playing in a tent theater in Nizhyn. However, matters there proved even worse: Nizhyn soon fell prey to a pogrom. The troupe managed to avoid bodily harm, partly by convincing the rioters that they were a French theater troupe and partly by making judicious use of the money the Adlers had won in court from Goldfaden. In Łódź, Adler triumphantly played the title role in Karl Gutzkow's Uriel Acosta, the first of a series of roles through which he developed a persona he would later call "the Grand Jew". After Łódź, they landed in Zhytomyr, under an incompetent investor/director named Hartenstein. They thought they had found "a quiet corner" of the Russian Empire in which "to make a bit of a livelihood", but in fact Hartenstein was simply running through his money. The financial consequences of the collapse of their company were mitigated by a series of three benefit performances, in coordination with the local Russian language theater company. Sonya returned to Odessa to give birth to their daughter Rivka; Adler stayed on six weeks in Zhytomyr and had sort of a belated apprenticeship with two Russian character actors of national fame, Borisov and Philipovsky. However, he returned to Odesa thinking that he would most likely leave theater behind. Late in life, when he looked back at his years acting in Adler and Goldfaden's companies, Adler saw it as merely the "childhood" of his career. He describes his thoughts toward the end of this period, "For three years I had wandered in the cave of the Witch in the clown's rags of Shmendrick and what did I really know of my trade? If someday I return to the Yiddish theater, let me at least not be so ignorant." Returning to Odesa, he discovered that no one would employ him in any job other than as an actor. In 1882, he put together a troupe of his own with Keni Liptzin, and brought Rosenberg in as a partner. This troupe toured to Rostov, Taganrog, around Lithuania, to Dünaburg (now Daugavpils, Latvia). Aiming to bring the troupe to Saint Petersburg, they brought back their sometime manager Chaikel Bain. They were in Riga in August 1883 when the news arrived that a total ban was about to be placed on Yiddish theater in Russia. The troupe were left stranded in Riga. Chaikel Bain took ill and died. With some difficulty, passage to London for the troupe was arranged on a cattle ship, in exchange for entertaining the crew. However, about this time Israel Grodner and his wife Annetta reappeared. Adler wanted to include them in the group headed for London. According to Adler, Rosenberg, who played many of the same roles as Israel Grodner, essentially told Adler "it's him or me". Adler attempted to convince him to change his mind, but insisted on including Grodner in the travel party: Adler considered him one of the best actors in Yiddish theater, a great asset to any performances they would give in London, while he felt Rosenberg lacked depth as an actor. He tried to get Rosenberg to come with them to London, but Rosenberg would not budge.

Лондон

Лондонға келген кезінде Адлер былай деп жазды: «Егер идиш театры Ресейде балалық шағынан өтіп, Америкада ерлікке жетіп, табысқа жеткен болса, онда Лондон оның мектебі болды». Адлер Лондонға аз ғана таныстарымен келді. Уайтчепельде, сол кездегі еврейлердің Лондон орталығында, ол Ресейде көрген немесе Нью-Йоркте көретін кез келгеннен асып түсетін кедейлік деңгейімен кездесті. Сол кездегі Британ империясының бас раввині, доктор Нейтан Маркус Адлер, оның туысы еді. Адлердің әкесі оған еврей тілінде таныстыру хаты жазған, бірақ раввиннің тілегінен алыс емес нәрсе – идиш тіліндегі театрға көмектесу еді. Нейтан Маркус Адлер идишті литургиялық еврей тілі мен жоғарылауға қажетті ағылшын тілінің есебінен пайда болған «жаргон» деп қарастырды, ал оның православиелік иудаизмі «сахнада берілген батаға төтеп бере алмайды, өйткені мұндай бата бекер беріледі»; сонымен қатар ол сахнадағы яһудилердің бейнелері өз жауларына көмек пен жұбаныш береді деп қорқады. Сол кезде Лондондағы идиш театры әуесқойлар клубын білдірді. Ресейден келген кәсіби идиш актерлерінің келуі үлкен өзгерістерге әкелді, бұл Лондондағы идиш театрын жаңа деңгейге көтерді және қарапайым кәсібилікке мүмкіндік берді, бірақ кедейшілік жалақысынан көп емес. Адлер мемуарларында оған әр түрлі жолмен көмектескен көптеген адамдарды еске алады. Ақырында, Соняның туысы Герман Фидлердің көмегімен – драматург, оркестр жетекшісі және сахна менеджері – Адлерлер мен Гроднарлар Прескотт-стрит клубын иеленуге мүмкіндік алды. Олар 150-ге жуық адам жиналған үлкен театрға қатысты. Фидлер Феликс Пяттың «Париждің сақинашысы» пьесасынан, 1848 жылғы төңкеріс қарсаңында жазылған трагикомикалық пьесадан «Одессалық қайыршыны» бейімдеді. Ол фильмде Адлер басты рөлді ойнады, ол өзінің бүкіл мансабында осы рөлді ойнайтын болды. Екі айдан кейін ол Холборн театрында 500 адам алдында, соның ішінде «Вест-Эндтің еврей аристократтары» алдында Уриел Акостаның рөлін ойнады. Лондондық яһудилердің құдайшылдығы соншалық болды, олар құдайды қорлаудан аулақ болу үшін (ойнатылмайтын) картоннан жасалған қозы мүйізін қолданулары керек болды. Бас раввин Адлер мен оның ұлы және кейіннен оның орнын басқан Герман Адлер болды, екеуі де, әсіресе жас раввин, жақсы әсер қалдырды. Тіпті ағылшын тіліндегі баспасөзде де айтылған. Кішкентай сахналарда, жұлдыздардан басқалардың барлығы күндізгі жұмыс істейтін қоғамдық труппаларда шағын аудиторияға ойнап, тек сенбі және жексенбіде ойнаған (Лондонның пәк еврейлері жұма күндері қойылымдарға ешқашан төзбейтін), Адлер бұрын-соңды болмағандай маңызды театрға назар аударды. Алайда, ол мен Гроднар көп ұзамай қақтығысты: олар идеология мен партиялар туралы айтысып, олардың ауызша жекпе-жектері сахнадағы импровизациялық диалогқа айналды. Гроднерлер ақырында басқа жерлерде, атап айтқанда Парижде театр жасауға кетті, бірақ ақырында Лондонға оралды, онда Израиль Гроднер 1887 жылы қайтыс болды. 1885 жылдың қарашасына қарай Адлер өзінің жеке театр клубы, Принс-стрит клубы, No. 3 Принс-стрит (қазіргі Принслет-стрит, Е1), арнайы салынған, Дэвид Смит есімді ет сатушы қаржыландырған. Ол 300 орындықты алып, жұмадан басқа күндері ойнайды, ол аптасына шамамен £3 с.10 табады, бірақ аз ақшаға пропорционал емес атақпен. Идиш театрының көптеген көрнекті тұлғалары, соның ішінде Зигмунд Могулеско, Дэвид Кесслер, Абба мен Клара Шунгольд және Сара Хайн (болашақтағы Сара Адлер) Лондоннан өткен кезде қонақ қойылымдар жасады. Адлердің осы кезеңдегі рөлдерінің бірі - Герман Фидлердің Шилердің «Жарлаушылар» әуенін бейімдегендегі Франц Мур рөлі, бұл Шилерді идиш театрына енгізді. 1886 жылы кем дегенде бір рет ол Франц Мурды және пьесаның батыры, Францтың ағасы Карл Мурды ойнады: олар ешқашан кездеспейді. 1886 жылы Адлердің қызы Ривка круптан қайтыс болды; Соня ұлы Абрамды туған кезде жұққан инфекциядан қайтыс болды; бұл арада ол жас әйелмен, Джени («Дженни») Кайзермен, ол да жүкті болған, оның ұлы Чарльзбен қарым-қатынас жасап жүрді. Соняның өлімінен кейін күйзеліп, ол Америка Құрама Штаттарына көшіру ұсынысынан бас тартты, оны Могулеско мен Финкель қабылдады. 1887 жылдың қысында Принс-стрит клубының көрермендері сахнадағы өрттің шынайы екенін ойлап, үрейленді; 17 адам қақтығыста қаза тапты. Билік бұл Адлердің кінәсі емес деп шешіп, клубты қайта ашуға рұқсат бергенімен, көпшілік қайта оралған жоқ; «театр, – деп жазады ол, – өте суық, қараңғы және бос болды, сіз галереяда қасқырларды аулауға болатын». Адлердің Дженнимен қарым-қатынасы жалғасты; ол сондай-ақ православиелік еврей отбасынан келген жас хор қызы Дина Штетинмен танысты. Оның мемуары оқиғалар тізбегіне өте түсініксіз, және осы уақытта басқа да қарым-қатынастар туралы қысым жасады. Мемуар «қызған Дженидің» некеге түсуге қызығушылығы жоқ екенін, ал Динаның әкесі Адлерді жек көріп, некенің ұзаққа соқпайтынына күмән танытса да, некеге талап еткенін нақты көрсетеді.

Of his time in London, Adler wrote, " if Yiddish theater was destined to go through its infancy in Russia, and in America grew to manhood and success, then London was its school." Adler arrived in London with few contacts. In Whitechapel, the center of Jewish London at that time, he encountered extremes of poverty that he describes as exceeding any he had ever seen in Russia or would ever see in New York. The Chief Rabbi of the British Empire at that time, Dr. Nathan Marcus Adler, was a relative. Adler's father had written him a letter of introduction in Hebrew, but nothing could have been farther from the rabbi's desires than to assist Yiddish language theater. Nathan Marcus Adler viewed Yiddish as a "jargon" that existed at the expense of both liturgical Hebrew and the English necessary for upward mobility, and his Orthodox Judaism "could not endure so much as a blessing given on stage, for such a blessing would be given in vain"; further, he was afraid that the portrayals of Jews on stage would give aid and comfort to their enemies. At this time, Yiddish theater in London meant amateur clubs. The arrival of professional Yiddish actors from Russia worked great changes, bringing Yiddish theater in London to a new level and allowing a modest professionalism, though never at much more than a poverty wage. Adler's memoir acknowledges many people who helped him out in various ways. Eventually, with the aid in particular of Sonya's relative Herman Fiedler—a playwright, orchestra leader, and stage manager—the Adlers and the Grodners were able to take over the Prescott Street Club. There they presented generally serious theater to audiences of about 150. Fiedler adapted The Odessa Beggar from Felix Pyat's The Ragpicker of Paris, a tragicomic play written on the eve of the Revolutions of 1848. Adler starred in it, in a role he would continue to play throughout his career. Two months later, he played Uriel Acosta at the Holborn Theatre to an audience of 500, including the "Jewish aristocrats of the West End". The piety of the London Jews was such that they had to use an (unplayable) cardboard ram's horn so as to avoid blasphemy. Chief Rabbi Adler and his son and eventual successor Hermann Adler were present, and both, especially the younger rabbi, were favorably impressed. There were even mentions in the English language press. Playing to small audiences, on tiny stages, in communal troupes where all but the stars had day jobs, and playing only Saturday and Sunday (the pious London Jews would never have tolerated Friday performances), Adler focused on serious theater like never before. However, he and Grodner soon fell out: they wrangled over ideology and over parts, and their verbal duels boiled over into improvised stage dialogue. The Grodners ultimately left to do theater in a series of other locations, notably Paris, but eventually came back to London, where Israel Grodner died in 1887. By November 1885, Adler had a theatrical club of his own, the Princes Street Club, No. 3 Princes Street (now Princelet Street, E1), purpose built, financed by a butcher named David Smith. It seated 300; playing every night except Friday, he was earning about £3 s.10 a week, but with a fame well out of proportion to the meagre money. Many of the most prominent figures in Yiddish theater, including Sigmund Mogulesko, David Kessler, Abba and Clara Shoengold, and Sara Heine (the future Sara Adler), gave guest performances when they passed through London. One of Adler's roles from this period was as the villain Franz Moore in Herman Fiedler's adaptation of Schiller's The Robbers, which introduced Schiller into Yiddish theater. On at least one occasion in 1886, he played both Franz Moore and the play's hero, Franz's brother Karl Moore: in the play they never meet. In 1886, Adler's daughter Rivka died of croup; Sonya died of an infection contracted while giving birth to their son Abram; meanwhile, he had been carrying on an affair with a young woman, Jenny ("Jennya") Kaiser, who was also pregnant, with his son Charles. Depressed after Sonya's death, he passed up an offer to relocate to the United States, which was taken up instead by Mogulesko and Finkel. In winter 1887, an audience at the Princes Street Club panicked when they thought a simulated stage fire was real; 17 people died in the stampede. While the authorities determined that this was not Adler's fault, and the club was allowed to reopen, the crowds did not return; "the theater," he writes, "was so cold, dark, and empty you could hunt wolves in the gallery." Adler's affair with Jennya continued; he also took up with a young chorus girl from an Orthodox Jewish family, Dinah Shtettin. His memoir is extremely unclear on the sequence of events, and hints at other affairs at this time. The memoir does make clear that the "hot blooded" Jennya had little interest in a marriage, while Dinah's father insisted on a marriage, even though he despised Alder and made it clear that he doubted the marriage would last.

Америкаға келу

Алыстағы туысы, Бас раввиннің көмегімен, Адлер кішкентай ұлы Абрам, Александр Оберландер және оның отбасы, Кени мен Володя Липцин, Герман Фидлер және тағы басқалармен бірге Нью-Йоркке сапарға ақша жинады. Адлер раввиннің идиш актерінің Лондоннан кетіп бара жатқанына қуаныш сезінетініне көз жеткізді. Нью-Йоркте олар Моголеско мен Финкельдің Румыния опера театрында да, Морис Хайнның Ориентал театрында да өздеріне қажет емес екенін білді. Олар Чикагоға бет бұрды, бірақ еңбек даулары мен қатал бәсекелестік салдарынан труппа қысқа ғана уақытқа созылған алғашқы табыстан кейін тарап кетті. Оберландерлер мейрамхана ашты; ол және Кени Липцин сол күзде Нью-Йоркке қайтып келді, онда ол Румыния опера театрында жұмысқа орналасты, ал ол өзі үшін сондай мүмкіндік таба алмады және Дина мен Дженнидің тартымдылығына ие болып Лондонға оралды. Бірақ ол Лондонда ұзақ қалмады. Австрия билігінде болған Варшавада үлкен жетістіктерге қол жеткізгеннен кейін, ол 1889 жылдың көктемінде Лондонға, содан кейін Нью-Йоркке оралды, бұл жолы Пул театрында Хайн үшін ойнады. "Одессалық қаңғыбас" спектаклінде алғашқы сәтсіздікке ұшырағаннан кейін (оның айтуынша, сол кездегі Нью-Йорк көрермендері "трагикомедияға" дайын болмаған), ол "Моишеле Солдат" мелодрамасында және "Уриэль Акоста" спектаклінде сәттілікке қол жеткізді. Бұл оған Динаны Америкаға әкелуге мүмкіндік берді. Олардың некесі ұзаққа созылмады, бірақ ажырасу достық қарым-қатынаста болды: ол Зигмунд Файнманға қайта тұрмысқа шықты. Адлер бастапқыда бизнес мәселелеріне байланысты Хайнмен келіспеді; сол кезде Хайннің некесі де бұзылып, Сара Хайн ақырында Сара Адлерге айналды. Адлер Борис Томасхефскиймен бірге жолға шықты, ол сол кезде Америкадағы идиш театры үшін гастрольдік айналымды ұйымдастырумен айналысып жатқан еді. Олар Филадельфия мен Чикагода ойнады, онда Пул театрын иелену мүмкіндігі туралы хабар келді, өйткені Хайн Талияға көшкен еді. Адлер Нью-Йоркке оралды, онда ол Моголеско мен Кесслерді де Хайннің қолынан алып қойды.

With the aid of a small sum of money from his distant relative the Chief Rabbi, Adler got together the money to travel by steerage to New York, with his infant son Abrom, Alexander Oberlander and his family, Keni and Volodya Liptzin, and Herman Fiedler, among others. Adler did not doubt that the rabbi was glad to see Yiddish actors leaving London. In New York, they promptly discovered that neither Mogulesko and Finkel at the Romanian Opera House nor Maurice Heine at the Oriental Theater had any use for them. They headed on to Chicago, where, after a brief initial success, the troupe fell apart due to a combination of labor disputes and cutthroat competition. The Oberlanders managed to start a restaurant; he and Keni Liptzin headed to New York that autumn, where she managed to sign on at the Romanian Opera House; failing to find a similar situation for himself, he returned to London, drawn back to the charms of both Dinah and Jennya. He did not remain long in London. After some major successes in Warsaw, which was under Austrian rule, he returned to London in the spring of 1889, and then again to New York, this time to play for Heine at Poole's Theater. After an initial failure in The Odessa Beggar (he writes that the New York audience of the time was not ready for "tragicomedy"), he was a success in the melodrama Moishele Soldat, and "a more worthy success" in Uriel Acosta. This gave him the basis to bring Dinah to America. Their marriage didn't last, though the divorce was amicable: she remarried, to Siegmund Feinman. Adler fell out with Heine, initially over business; at this time Heine's marriage was also falling apart, and Sara Heine would eventually become Sara Adler. Adler went on the road with Boris Thomashefsky, who at the time was pioneering the touring circuit for Yiddish theater in America. They played in Philadelphia and Chicago, where word arrived of an opportunity to take over Poole's, Heine having moved on to the Thalia. Adler returned to New York, where he managed also to win Mogulesko and Kessler away from Heine.

Нью-Йорк

Поулдың атын "Одақ театры" деп өзгертіп, Адлер Нью-Йорктегі ең маңызды идиш тіліндегі театрды Идиш театры ауданында көрсетуге тырысты. Бірақ, Томасхефскийдің Мұса Халеви Хоровицтің "Дэвид бен Йессе" операсында Моиш Финкельдің Ұлттық театрында үлкен сәттілікке ие болғаннан кейін, "Одақ театры" уақытша жоғары деңгейлі қойылымдарынан бас тартып, "Джудит және Голоферн", "Тит Андроник немесе ғибадатхананың екінші жойылуы" және "Америкадағы Гими" операларымен тікелей бәсекелестікке түсті. Адлер бұл жағдайда ұзаққа тоқталғысы келмеді және еврей халқына ұнайтын, сонымен бірге оның мақтан тұтатын театр түрін ұсына алатын драматург іздеді. Ол бұрыннан-ақ құрметті романист және зиялы, жақында Нью-Йоркке келген және "Арбитер Цайтунг" газетінде журналист болып жұмыс істеп, күнкөрісін тауып жүрген Яков Гординді шақырды, бұл газет "Форвардтың" алға құрлысы болды. Гординнің алғашқы екі пьесасы, "Сибирь" және "Екі әлем" коммерциялық сәтсіздікке ұшырады – тіпті Моголеско мен Кесслер труппадан кетіп қалды, бірақ Адлер мен оның жаңа әйелі Сара қатысқан "Идиш патшасы Лир" пьесасы үлкен жетістікке ие болды, соның нәтижесінде пьеса Финкельдің үлкен Ұлттық театрына көшірілді. Бұл пьеса (Шекспирге негізделген) танымал көрермендерге де, осы уақытқа дейін Идиш театрын елемеген еврей зиялыларына да ұнады, соның салдарынан Хоровиц пен Джозеф Латейнер сияқты опералардың коммерциялық үстемдігі біраз уақытқа тоқтатылды. Келесі жылы Гординнің "Жабайы адам" пьесасы Идиш театрының бағытындағы бұл өзгерісті бекітті. Шекспирдің "Венеция саудагері" пьесасында Шилоктың рөлін Халық театрының Идиш сахнасында ойнаған ол, 1903 жылы Артур Хопкинстің режиссерлігімен Бродвейдегі қойылымда қайтадан сол рөлді ойнады. Бұл қойылымда Адлер өзінің ретін Идиш тілінде оқыды, ал актерлердің қалғаны ағылшын тілінде сөйледі. "The New York Times" газеті Адлердің өнерін жағымсыз бағалады: оның натуралистік актерлік стилі сол кездегі көрермендердің Шекспирдің қойылымынан күткені емес еді. Басқа сын-пикирлер (мысалы, "Театр" журналында) көбірек мейірімді болды; дегенмен, екі жылдан кейін сол қойылым қайта жаңғыртылды. Лулла Розенфельд Генри Ирвингтің сол кезге дейінгі ұлы Шилок рөлін "айналасындағы христиандардан моральдық жағынан жоғары, оларды қатыгездікке итермелегені олардың одан да қатыгездікке итермелеуі" деп сипаттайды. Ал Адлер болса "ақталуға тырыспады. Оның мақсаты – толық ақталу еді". Адлердің өз сөздерімен айтқанда, "Шилок бастапқыда кек алудың емес, мақтанышпен басқарылды. Ол Антониодан өзіне жасалған қорлық пен қорлық үшін қорқытып, қорқытқысы келді. Сондықтан ол сотқа пышақ пен таразысын алып келді. Бірақ Шилок үшін ең бастысы – құдайлық мейіріммен бір фунт еттен бас тарту еді. Ал сот оған қарсы шешім шығарғанда, ол Антонионың өліміне емес, осы мүмкіндікке қол жеткізе алмағаны үшін күйреген. Міне, мен осылай түсіндірдім. Міне, мен көрсетуге тырысқан Шилок". 1904 жылы Адлер Боуэри мен Канал көшесінің бұрышында, болашақтағы Идиш театры ауданында Гранд театрын салдырды, бұл Нью-Йорктегі алғашқы мақсатты салынған Идиш театры болды. Оның әйелі Сара Бруклиндегі "Новелти" театрында өз пьесаларын қоюға шықты, ал отбасы лифті бар төрт қабатты қоңыр тас үйге, Шығыс жетпісінші көшеде қоныстанды. (Олар кейін Риверсайд Драйвке көшіп кетті.) Осы шамада Линкольн Стеффенс Нью-Йорктегі Идиш театры ағылшын тіліндегі театрдың сапасын басып өтті деп жазды. Бірақ бұл алтын ғасыр ұзаққа созылмады. 1905-1908 жылдары Нью-Йоркке жарты миллион жаңа еврей иммигранттары келді, және тағы да Идиш театрының ең үлкен аудиториясы жеңіл пьесаларды тамашалады. Адлер бекінді, бірақ Томасхефскилер "Талияда" байлық жинады; "Миңке қызметші қыз" сияқты пьесалар Гординнің "Америкалық деменциясы" (1909) сияқты қойылымдардан әлдеқайда көп көрермен жинады. 1911 жылға дейін Адлер тағы бір үлкен жетістікке қол жеткізді, бұл жолы Леон Кобриннің Идиш тіліне аударған Толстойдың "Тірі дене" (немесе "Құтқару") романымен. 1919-1920 жылдары Адлер, өзінің социалистік көзқарастарына қарамастан, еврей актерлер одағымен еңбек дауында болды; ол сол маусымда Нью-Йоркте емес, Лондонда ойнады. 1920 жылы Нью-Йорк штатында демалыс кезінде инсульт оның актерлік мансабын тоқтатты, бірақ ол кейде, көбінесе өзі үшін пайдалы спектакльдерде, әдетте "Идиш патшасы Лирдің" I актісін ойнап, кейде көріне берді: бас кейіпкер бүкіл акт бойы отырып қалады. 1924 жылы ол Теннисонның "Энох Арден" поэмасынан шабыттанған Гординнің "Шет елдік" пьесасының бас рөлін ойнауға жететіндей күйде болды: кейіпкер "ауру және сынған адам" болғандықтан, Адлер өзінің физикалық әлсіздігін рөлге енгізе алды. Бірақ 1926 жылдың 31 наурызында ол кенеттен құлап, дерлік бірден қайтыс болды. Ол Глендейлдегі Ескі Кармель зиратында жерленген.

Renaming Poole's as the Union Theater, Adler attempted to produce the most serious Yiddish language theater New York had yet seen in the Yiddish Theater District, with plays such as Scribe's La Juive, Zolotkev's Samson the Great, and Sinckievich's Quo Vadis. However, after Thomashefsky became an enormous popular success in Moses Halevy Horowitz's operetta David ben Jesse at Moishe Finkel's National Theater, the Union Theater temporarily to abandon its highbrow programming and competed head on, with operettas Judith and Holofernes, Titus Andronicus, or the Second Destruction of the Temple, and Hymie in America. Adler was not content to continue long in this mode, and sought a playwright who could create pieces that would appeal to the Jewish public, while still providing a type of theater he could be proud to perform. He recruited Jacob Gordin, already a well respected novelist and intellectual, recently arrived in New York and eking out a living as a journalist at the Arbeiter Zeitung, precursor to The Forward. Gordin's first two plays, Siberia and Two Worlds were commercial failures—so much so that Mogulesko and Kessler quit the company—but The Yiddish King Lear, starring Adler and his new wife Sara was such a success that the play eventually transferred to Finkel's larger National Theater. This play (based only very loosely on Shakespeare) played well with the popular audience, but also with Jewish intellectuals who until this time had largely ignored Yiddish Theater, ending for a time the commercial dominance of operettas such as those of Horowitz and Joseph Lateiner. The next year, Gordin's The Wild Man solidified this change in the direction of Yiddish theater. Having already famously played Shylock in Shakespeare's The Merchant of Venice on the Yiddish stage at the People's Theater, he played the role again in a 1903 Broadway production, directed by Arthur Hopkins. In this production, Adler spoke his lines in Yiddish while the rest of the cast spoke in English. The New York Times review of Adler's performance was not favorable: in particular his naturalistic acting style was not what audiences of the period expected in a production of Shakespeare. Some other reviews (such as that in Theater magazine) were friendlier; in any event the same production was revived two years later. Lulla Rosenfeld writes that Henry Irving, the great Shylock before that time, played Shylock as "morally superior to the Christians around him driven to cruelty only by their more cruel persecutions." In contrast, "Adler scorned justification. Total vindication was his aim." In Adler's own words, "Shylock from the first was governed by pride rather than revenge. He wishes to humble and terrify Antonio for the insult and humiliation he has suffered at his hands. This is why he goes so far as to bring his knife and scales into the court. For Shylock, however, the desired climax was to refuse the pound of flesh with a gesture of divine compassion. When the verdict goes against him, he is crushed because he has been robbed of this opportunity, not because he lusts for Antonio's death. This was my interpretation. This is the Shylock I have tried to show." In 1904 Adler had the Grand Theater built in what was to be the Yiddish Theater District at the corner of Bowery and Canal Street, the first purpose built Yiddish theater in New York. His wife Sara had branched out to do her own plays at the Novelty Theater in Brooklyn, and the family had taken up residence in a four story brownstone, with an elevator, in the East Seventies. (They would later move one more time, to Riverside Drive.) Around this time Lincoln Steffens wrote a piece saying that Yiddish theater in New York had eclipsed English language theater in quality. This golden age was not to last. The years 1905–1908 saw half a million new Jewish immigrants to New York, and once again the largest audience for Yiddish theater was for lighter fare. Adler hung on, but the Thomashefskys were making a fortune at the Thalia; plays with titles like Minke the Servant Girl were far outdrawing fare like Gordin's Dementia Americana (1909). It would be 1911 before Adler scored another major success, this time with Tolstoy's The Living Corpse (also known as Redemption), translated into Yiddish by Leon Kobrin. In 1919–1920, Adler, despite his own socialist politics, found himself in a labor dispute with the Hebrew Actors' Union; he played that season in London rather than New York. A stroke in 1920 while vacationing in upstate New York nearly ended his acting career, although he continued to appear occasionally, usually as part of a benefit performance for himself, often playing Act I of The Yiddish King Lear: the title character remains seated throughout the entire act. In 1924, he was well enough to perform in the title role of a revival of Gordin's The Stranger, inspired by Tennyson's "Enoch Arden": the character is "a sick and broken man", so the Adler was able to integrate his own physical weakness into the portrayal. However, March 31, 1926, he collapsed suddenly, dying almost instantly. He is buried in Old Mount Carmel Cemetery in Glendale, Queens.

Отбасы

Адлер үш рет үйленген, алдымен София (Соня) Оберландермен (1886 жылы қайтыс болған), содан кейін Дина Штеттинмен (1887 жылы үйленген, 1891 жылы ажырасқан) және ақырында актриса Сара Адлермен (бұрын Сара Хайне) (1891 жылы үйленген), ол одан 25 жылдан астам өмір сүрді. Оның Сонямен бірге туған қызы Ривха (Ребекка) 3 жасында қайтыс болды. Соня 1886 жылы ұлы Абрамды босанған кезде жұққан инфекциядан қайтыс болды. Абрамның ұлы Аллен Адлер (1916–1964) басқалармен қатар, «Құпия планета» фильмінің сценарийін жазған. Сонямен әлі үйленген кезде Адлер Джени «Дженни» Кайзермен байланыста болды, одан сахналық актер Чарльз Адлер (1886–1966) туды. Адлер мен Дина Штеттиннің Селия Адлер (1889–1979) есімді қызы болды. Сара Хайнемен екеуінің алты баласы болды: белгілі актерлер Лютер (1903–1984) және Стелла Адлер (1901–1992), сондай-ақ одан аз танымал актерлер Джей (1896–1978), Франсис, Джулия және Флоренс. Джейкоб пен Стелла Адлер екеуі де Америка театр залының мүшелері. Оның қарындасы Сара / Суре Адлер және оның жеті баласы 1905 жылы Нью-Йоркке көшіп келді. Оның сіңлісі Сараның қызы, Франсин Ларримор, Бродвей актрисасы болды және фильмдерде де ойнады. Ол актер Джерри Адлердің әкесінің туысы болды.

Мемориал

Адлердің естеліктері 1916-1919 жылдары Нью-Йорктегі социалистік идиш тіліндегі Die Varheit газетінде жарияланды және сол газеттің 1925 жылы жасалған сәтсіз қайта жаңғыруы кезінде қысқаша қайта басылды; әйелі Сонямен, Дженья Кайзермен және Дина Штеттинмен арадағы қарым-қатынасының нақты уақытын айналып өте отырып. Онда Нью-Йорктегі карьерасының толық емес, шашыраңқы сипаттамасы ғана келтірілген. Осы естеліктердің ағылшын тіліндегі кітабында Розенфельд өзінің түсініктемелері арқылы осы олқылықтарды толтыруға тырысады. "Шмендрик, менің Мефистофелім" атты шағын эссесінде, ол жазған соңғы бөлімдердің бірінде, Адлер Шмендрик ойналғанын соңғы рет 1912 жылы Голдфаденді еске алу кешінде көргенін айтады. "Голдфаден одан да жақсы туындылар жазды" десе де, ол "сонда да сол ащы Шмендрик – біздің күнкөрісіміз еді" деп тісін қыстырады. Мен Аристофан, Шекспир және Лоп де Веганың рухтарын шақырдым. Мен жылап, өз жасымды жұттым, мені оған байлап тастаған тағдырға қарғыс айттым, бірақ қарғыс айтып, кінәласам да, көз жасым тоқтамады. Менің өмірімнің бәрі, бүкіл өткенім сол сахнада көз алдымда болды. Біздің идиш театрының әлсіз, бірінші қадамы. Бізге сыйлаған бақытың үшін рахмет. Мен саған рахмет айтамын, Шмендрик – сүйікті, өзімдікіндей.