Кіріспе

Неміс суретшісі (1889–1979)

Ханна Хох (1 қараша 1889 – 31 мамыр 1978) – неміс дадаизм суретшісі. Ол Веймар кезеңіндегі еңбектерімен танымал, ол фотомонтаждың бастаушыларының бірі болды. Фотомонтаж – жапсырылған элементтері түпнұсқа фотосуреттер немесе баспасөз және басқа да көп таралған медиадан алынған фотосуреттердің көшірмелері болатын коллаж түрі. Хохтың жұмысы «Жаңа әйел» тұжырымындағы миф пен қарама-қайшылықты жоюға бағытталған: еркектермен теңдікке қол жеткізуге дайын, күшті, кәсіби және андрогин әйел. Оның назары осы қарама-қайшылықтың қалай құрылғанына, сондай-ақ әлеуметтік рөлдерді кім анықтайтынына аударған. Хохтың туындыларындағы тағы бір маңызды тақырыптар – андрогиния, саяси әңгімелер және гендерлік рөлдердің өзгеруі. Осы тақырыптардың өзара әрекеттесуі Веймар Республикасы (1919–1933 жж.) кезеңінде әйелдердің бостандыққа ұмтылуы мен өздеріне сенуін қолдаған және бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан феминистік дискурсты қалыптастырды.

Өмірбаян

Ханна Хох Германияның Гота қаласында Анна Тереза Йоханна Хох болып дүниеге келген. Ол мектепке барса да, Хох отбасында үй шаруасы басымдыққа ие болды. 1904 жылы Хохты Готадағы Höhere Töchterschule-ден ең кіші сіңлісі Марианнаға күтім жасау үшін алып кетті. 1912 жылы ол Берлиндегі қолданбалы өнер колледжінде шыны дизайнер Харольд Бергеннің басшылығымен сабақтарды бастады. Ол әкесіне ұнату үшін бейнелеу өнерінен гөрі шыны дизайны мен графиканы таңдады. 1915 жылы ол Берлинге оралды, онда Ұлттық өнер және қолөнер мұражайы институтында Эмиль Орликтің графика класына қабылданды. Сондай-ақ 1915 жылы Хох Берлин Дада қозғалысының кейінгі белсендісі Рауль Хаусманмен жақын қарым-қатынас орнатты. 1916 жылдан 1926 жылға дейін ол «Ульштейн Верлаг» баспасының қолөнер бөлімінде жұмыс істеді, «Die Dame» (Ханшайым) және «Die Praktische Berlinerin» (Практикалық Берлин әйелі) журналдары үшін киім, кесте, тігіс және қолөнер дизайндарын жасады. Оның осы ерте жұмысы мен білімінің әсерін 1910 жылдардың соңы мен 1920 жылдардың басы мен ортасында жасаған көптеген коллаждарында көруге болады, онда ол тігін үлгілері мен тігін дизайндарын пайдаланды. 1926 жылдан 1929 жылға дейін ол Нидерландыда тұрып жұмыс істеді. Хох жылдар бойы Курт Швиттерс, Нелли ван Дусбург, Тео ван Дусбург, Соня Делаunay, Ласло Мохоли-Надь және Пит Мондриан сияқты көптеген ықпалды достық және кәсіби қарым-қатынастар құрды. Хох, Хаусманмен бірге, фотомонтаж деп аталатын өнер түрінің алғашқы пионерлерінің бірі болды.

Жеке өмірі мен қарым-қатынастары

Өнер тарихшысы Мария Макела Хохтың Рауль Хаусманмен қарым-қатынасын "даулы" деп сипаттайды және олардың жанжалдасуларының негізгі себебін – кейбіреулері зорлыққа ұласқан – Хаусманның әйелін тастағысы келмегенімен байланыстырады. Ол тіпті Хохты өлтіру туралы ойға келіпті. Хаусман Хохты оған үйленгісі келгені үшін ғана емес, бұл ниетін "буржуазиялық" деп еске ала отырып, үнемі сыйқырып, кемсітіп отырды. 1935 жылы Хох Курт Маттиеспен қарым-қатынас бастады, және 1938 жылдан 1944 жылға дейін оған тұрмысқа шықты. Соғыстан кейін оның туындылары Үшінші рейх билікке келгенге дейін болғандай кең танылмағанымен, ол 1978 жылы Берлинде қайтыс болғанға дейін фотомонтаждарын жасауды және халықаралық көрмелерге қатысуды жалғастырды. Оның үйі мен бағы жыл сайынғы "Ашық ескерткіштер күні" фестивалінде ашық болады. 2017 жылдың 1 қарашасында оның туғанына 128 жыл толуына орай Google Doodle жарияланды.

Әке

Дада – 1916 жылы Цюрихте (Швейцария) құрылған өнер қозғалысы. Бұл қозғалыс монархияны, милитаризмді және консерватизмді жоққа шығарды және «суретке қарсы» көзқарасқа толы болды. Дадаистер өнердің шектері мен шектеулері болмауы керек деп санайтын, оның қиялға толы және ойнақы болуы мүмкін екендігіне сенеді. Бұл сезімдер Ұлы соғыстан кейін туды, соғыстың қасіреттерін көргеннен кейін қоғам үкіметтің рөлін күмәндандырып, милитаризмді қабылдамады. Дада қозғалысының көптеген туындылары Веймар Республикасын және соғыстан кейінгі Германияда демократия құруға жасаған сәтсіз әрекеттерін сынады. Дада буржуазиялық қоғамға қатысты түбегейлі теріс көзқарас білдірді. «Дада» терминінің нақты мағынасы жоқ – ол өнер туындыларының көп бөлігінде ақыл мен логиканың жоқтығын сипаттау үшін қолданылатын балалар сөзі. Бұл қозғалысқа қатысқан негізгі суретшілер – Джордж Грос, Джон Хартфилд және Рауль Хаусманн. Кейбіреулер Хохтың Хаусманмен болған қарым-қатынасы оған Дада суретшілерінің қатарына кіруге мүмкіндік берді деп санайды. Джордж Грос пен Джон Хартфилд 1920 жылғы Бірінші халықаралық Дада жәрмеңкесіне Хохтың қатысуына қарсы болды және Рауль Хаусман оның қатысуын қолдағаннан кейін ғана оған рұқсат берді. Дегенмен, Хаусманн Хохтың қозғалыста орын алуына тыйым салуға тырысты, ол өзінің естеліктерінде «ол ешқашан клуб мүшесі болған емес» деп жазды. Хох фотомонтаждарымен танымал. Бұл коллаждар, суреттерді танымал мәдениеттен алып, оларды бөліп, қайта құрастыру арқылы Дада эстетикасына жақсы сәйкес келді, бірақ басқа дадаистер оның жұмысын қозғалыстағы сексизмге байланысты қабылдауға асықпады. Оның жұмысы буржуазиялық қоғамға деген жеккөрушілікке негізделген дадаистік философияға «жағымсыз феминистік нота» қосты, бірақ оның әйел ретіндегі өзіндік болмысы мен феминистік тақырыбы оны еркек дадаистер толық қабылдамауына себеп болды. Басқа дада суретшілері сияқты, Хохтың туындылары да нацистердің қатаң бақылауына алынды, өйткені олар дегенеративті деп саналды. Нацистер оның 1932 жылы Баухауста (неміс өнер мектебі) жоспарланған көрмесін тоқтатты. Олар оның көркемдік ерекшелігін ғана емес, саяси хабарларын және оның әйел екендігін де ренжітті. Оның суреттерінде андрогиндік тұлғалар бейнеленген, оларды нацистер жек көретін. Нацистік идеология идеалдық арийлік неміс еркек және әйелді бейнелейтін суреттерді бағалады. Хохтың суреттері көбінесе осы бейнеге қарама-қарсы немесе қоғам туралы пікір білдіру үшін пайдаланылды (мысалы, «Көрікті қыз» туындысында). Нацистер терең ойлауды немесе талдауды қажет етпейтін, дәстүрлі, рационалды көркемөнер стилін ұнататын. Олар Дада стиліне тән хаос патологиялық сипатқа ие деп есептеді. Ол нацистік жылдары оқшауланып, кейіннен Үшінші рейх құлағаннан кейін өнер әлеміне оралды. Ханс Рихтер Хохтың Дада қозғалысына қосқан үлесін «ақшаның жетіспеуіне қарамастан, ол қалайда дайындаған бутербродтар, сыра және кофе» деп сипаттады. Ол өз қарым-қатынасында гендерлік теңдікті қабылдап отырған заманауи жұптың рөлін бейнелейді, бұл сол кездегі жаңа және таңқаларлық тұжырымдама. Бұл Хохтың белгілі бір ортадан шығып, өзінің әлеуметтік идеалдарын көптеген формаларда жеткізе білгенінің мысалы. Ол 1916-1926 жылдары Ullstein Verlag-те әйелдерге арналған журналдармен жұмыс істеген кезде, әйелдер мен олардың шындығы арасындағы айырмашылықты жақсы түсінген. Ол сондай-ақ неке институтын сынады, көбінесе келіндерді манекендер мен балалар ретінде бейнеледі, бұл әйелдердің әлеуметтік тұрғыдан толық емес адамдар екендігін көрсетеді. Ол Ullstein Verlag журналында 1916-1926 жылдары дизайн үлгілеріне, қолөнерге, тоқу мен кестеге, әйелдерге лайықты деп саналатын тұрмыстық көркемдік түрлеріне назар аударды. «Хохтың Ullstein әйелдер журналдарына жасаған үлгілік дизайндары және оның модернистік абстракциямен алғашқы тәжірибелері өзара байланысты болды, бұл дәстүрлі еркек және әйел формалары мен сөз өрнектерінің арасындағы шекараны бұзады» (Макхолм). Бұл суретте Хох бейнелерді немесе коллаждарды кесуге арналған қайшысын ас үй пышағына теңеген. Бұл Веймер мәдениетіндегі саясаттың және қоғамдық өмірдің басым салаларын кесуді бейнелейді. Оның андрогиндік кейіпкерлері оның бисексуалдық және әйелдердегі еркектікке тартылуымен байланысты болуы мүмкін (яғни, әйелдің түріне тартылу стереотиптік еркектік сипаттамалармен үйлесімді).

Шығармалары

Хох фотомонтаж және Дада қозғалысы деп аталатын өнер түрінің пионері болды. Оның көптеген туындылары сол кездегі жаппай мәдениеттің сұлулық индустриясын сарказммен сынға алды, бұл индустрия сән және жарнамалық фотосуреттердің өркендеуі арқылы бұқаралық ақпарат құралдарында үлкен қарқын алды. Дада дәуіріндегі көптеген саяси жұмыстары әйелдердің азаттығын әлеуметтік және саяси төңкеріспен байланыстырды. Оның туындылары Берлиннің визуалдық мәдениетінің хаосын және құбылуын әйелдер перспективасынан көрсетеді. 1926 жылдан 1935 жылға дейінгі жұмыстарында бір жынысты жұптар жиі бейнеленген, ал 1963 жылдан 1973 жылға дейінгі туындыларында әйелдер тағы да орталық тақырыпқа айналды. Оның ең көп қолданатын әдісі – ерлер мен әйелдердің денелерін біріктіру еді. Бұл бірігу әйелге еркектің атрибутталған күшін беру және гендерлік рөлдерге байланысты әрекеттердің шекараларын бұлыңғырлау мақсатымен жасалды. Ол коллаждарында гендерлік ассоциацияларды көрсету үшін кестелеу және кружево сияқты дәстүрлі әйелдік өнер түрлерін пайдаланды. Хох нәсілдік дискриминацияға қатысты да күшті мәлімдемелер жасады. Оның ең танымал туындысы – "Schnitt mit dem Küchenmesser DADA durch die letzte Weimarer Bierbauchkulturepoche Deutschlands" ("Асхана пышағымен Дада, Германияның соңғы Веймар сыра ішу мәдениеті арқылы"), 1919 жылы Веймар Германиясын сынға алған туынды. Бұл жұмыста сол кездегі газеттерден алынған суреттер араластырылып, қайта құрастырылды, осы арқылы Дада қозғалысындағы өмір мен өнер туралы жаңа көзқарас қалыптасты. "Этнографиялық мұражайдан" (1929) – Хохтың ең амбициялық және саяси жобаларының бірі, ол жиырма фотомонтаждан тұрады. Бұл фотомонтаждарда еуропалық әйелдердің бейнелері мұражай каталогтарынан алынған африкалық еркектердің денелері мен маскаларымен үйлестірілген, бұл екі өркениеттің визуалдық мәдениетін өзара алмастырылатын етіп көрсетеді: "Еуропалық флэппер африкалық тайпалық нысандарға жақын болғанда да стильділігінен айырылмайды; сондай-ақ, батыс емес артефакт еуропалық ерекшеліктермен байланысты болса да, белгілі бір дәстүрлі нысан ретінде маңызды мәнге ие болады." Хох 1916 жылы Дада қуыршақтарын (Dada Puppens) жасады. Бұл қуыршақтар Цюрихте негізін салған Дада қозғалысының жетекшісі Хьюго Баллдың ықпалында болды. Қуыршақтардың костюмдері Баллдың өзінің Дада қойылымдарында киген костюмдерінің геометриялық пішіндеріне ұқсас еді.

Германиядағы соңғы Веймар сыралы-асқазандық мәдени дәуірде ас үй пышағымен кесу (1919)

Дада қозғалысы бастапқыда саяси сипатқа ие болды. Дада суретшілері сол кездегі мәселелерді көрсету үшін саяси сатираны жиі пайдаланды. Олар өнерді адамзаттың шегіне дейін жеткізуге және Бірінші дүниежүзілік соғыстан (әлі осылай аталмаған) кейінгі Германиядағы хаосты бейнелеуге тырысты. "Хёхтың көптеген ашық саяси фотомонтаждары жаңа республиканың құрпасы социализмді әжуалады және әйелдердің азаттығын солшыл саяси төңкеріспен байланыстырды" (Лавин). Бұл фотомонтаж – Хёхтың туындыларындағы андрогиния, "Жаңа әйел" және саяси дискурс сияқты үш маңызды тақырыпты үйлестіретін көрнекті мысал. Онда саяси лидерлердің, спортшылардың суреттері, қаланың механикалық бейнелері мен дада суретшілері біріктірілген.

"Қара қыз" (1920)

"Веймар Германиясының жаңа әйелдері – заманауилық пен бостандық символы болды" (Лавин). Ол әйелдің аузын масканың төменгі жағына, ал бір көзін көз ойығының біріне жабыстырады. Бұл сурет Höch-тің Германияда абортты қылмыстық қылық деп жариялаған 218-бапқа жасаған тұрақты сынның бір бөлігі.

Өлім биі және азап шегу уақыты сериясы

Хох 1943 жылы екі серияны орындады: «Өлім биі» және «Азап шегу уақыты». «Өлім биі» сериясы «Өлім биі I», «Өлім биі II» және «Өлім биі III» деп аталатын үш туындыдан тұрады. Бұл серия көбінесе акварель және қарындашпен салынған. Суреттерде шашы мен айқын ерекшеліктері жоқ, ұзын сұр көйлек киген жеке тұлғалар шөлейтті, пастельдік пейзаждармен қатарлап келеді. «Азап шегу уақыты» сериясы қара-ақ түсті, бірақ «Өлім биі» сериясындағы сияқты тұлғалар бейнеленген. «Азап шегу уақыты I» және «Азап шегу уақыты II» деп аталатын екі туындыдан тұратын бұл серияда тұлғалар зират арқылы өліп бара жатқан құдайға қарай, ал адамдар тізімі аспанға қарай көтеріліп бара жатқаны көрсетілген.

Қасиетті сұлулық II (1966)

Ол сюрреализм мен абстракцияға ұзақ уақыт бойы басымдық бергеннен кейін 1960 жылдары әйел бейнесіне қайта оралды. "Strange Beauty II" – осы қайта оралудың бір бөлігі, онда қауырсынды, қызғылт түсті флорамен қоршалған әйел бейнеленген. Әйелдің беті перулік терракотадан жасалған бас мүсінімен жабылып тұр. Бұл туындыда Хёх "Жаңа әйел" бейнесін жойып, оның басын тайпалық маскамен алмастырады, бұл бейнені әдеміден қорқыныштыға айналдырады.

Көрмелер

Хохтың шығармалары халықаралық деңгейде жеке және топтық көрмелерде көрсетілді. Лондонның Уайтчапел галереясы 2014 жылдың 15 қаңтарынан 23 наурызына дейін Хохтың жұмыстарының маңызды көрмесін ұсынды. Бұл көрмеде 1910-1970 жылдар аралығында Хох жасаған халықаралық коллекциялардан жүзден астам туынды қойылды. Көрермен назарына "Мемлекет басшылары" (1918–20), "Жоғары қаржы" (1923), "Қашқындар" (1931) және "Этнографиялық мұражайдан" сериясынан көптеген жұмыстар ұсынылды. Оның туындыларының мысалдары "Тігілген тарихтар: тоқыма және қазіргі заманғы абстракция" жинағына енді.

Таңдалған жеке концерттер

2017: Ханна Хох – Auf der Suche nach der versteckten Schönheit, (Жасырын сұлулықты іздеу), de, Гамбург, 20 сәуір – 16 маусым 2017. 2016: Ханна Хох – Revolutionärin der Kunst, Мангейм және де Кунстхале. 2015: Vorhang auf für Hannah Höch (Ханна Хох үшін көтерілген перде), de, Стаде, Германия, 2015 жылдың 7 қарашасы – 2016 жылдың 21 ақпаны. 2014: Ханна Хох, Уайтчепель галереясы, Лондон. 1974: Ханна Хох, Киотодағы заманауи өнер ұлттық мұражайы. 1961: Ханна Хох: Суреттер, коллаждар, акварель 1918–1961, Нирендорф галереясы, Берлин. 1929: Ханна Хох, Кунстзаал Де Брон, Гаага.