Кіріспе
Ирандық философ Абдолкарим Соруш (عبدالكريم سروش), туған аты Хосейн Хадж Фараж Дабаг (1945 жылдың 16 желтоқсанында туған; حسين حاج فرج دباغ) – ирандық ислам ойшылы, реформатор, Румиді зерттеуші ғалым, қоғамдық зиялы және Тегеран университеті мен Имам Хомейни атындағы халықаралық университеттің философия профессоры. Ол Иранның діни-интеллектуалдық қозғалысының ең ықпалды тұлғаларының бірі. Соруш қазір Мэриленд штатының Колледж-Парк қаласындағы Мэриленд университетінде қонақ ғалым болып жұмыс істейді. Ол бұрын Гарвард, Принстон, Йель, Колумбия университеттерімен, сондай-ақ Лейдендегі Халықаралық институтпен (ISIM) – қазіргі әлемдегі исламды зерттеу институты және Берлиндегі Wissenschaftskollegпен қонақ профессор ретінде байланыста болды. 2005 жылы "Time" журналы оны әлемдегі ең ықпалды 100 адамның бірі деп, ал 2008 жылы "Prospect" журналы – әлемдегі ең ықпалды зиялылардың бірі деп таныды. Соруштің релятивизм негізінде құрылған идеялары оның жақтастары мен қарсыластарын исламды реформалаудағы оның рөлін Мартин Лютердің христиандықты реформалаудағы рөлімен салыстыруға әкелді.
Abdolkarim Soroush (عبدالكريم سروش ), born Hossein Haj Faraj Dabbagh (born 16 December 1945; حسين حاج فرج دباغ), is an Iranian Islamic thinker, reformer, Rumi scholar, public intellectual, and a former professor of philosophy at the University of Tehran and Imam Khomeini International University. He is among the most influential figures in the religious intellectual movement of Iran. Soroush is currently a visiting scholar at the University of Maryland in College Park, Maryland. He was also affiliated with other institutions, including Harvard, Princeton, Yale, Columbia, the Leiden based International Institute as a visiting professor for the Study of Islam in the Modern World (ISIM) and the Wissenschaftskolleg in Berlin. He was named by Time magazine as one of the world's 100 most influential people in 2005, and by Prospect magazine as one of the most influential intellectuals in the world in 2008. Soroush's ideas, founded on relativism, prompted both supporters and critics to compare his role in reforming Islam to that of Martin Luther in reforming Christianity.
Өмірбаян
Абдулкарим Соруш 1945 жылы Тегеранда дүниеге келген. Орта мектепті бітіргеннен кейін Соруш Иранның ұлттық емтихандарын тапсырып, фармацияны оқуға түсті. Білімін аяқтаған соң, ол оқуын жалғастыру және Батыс әлемімен танысу үшін Ираннан Лондонға кетті. Лондон университетінен аналитикалық химия бойынша магистр дәрежесін алғаннан кейін, ол Челси колледжіне (Лондон университетінің құрамына кіретін колледж, 1985 жылы Королева Елизавета колледжі мен Корольдер колледжі сияқты екі басқа құраушы колледжбен біріктірілді) ғылым тарихы мен философиясын оқуға түсті. Революциядан кейін Соруш Иранға оралып, Англияда аяқтаған "Білім мен құндылық" (Danesh va Arzesh) кітабын жариялады. Содан кейін Тегеран мұғалімдер даярлау институтына оқуға түсті, онда жаңа құрылған Ислам мәдениеті тобының директоры болып тағайындалды. Тегеранда Соруш тарих және ғылым философиясы саласында зерттеулер жүргізді. Бір жыл өткен соң, барлық университеттер жабылып, жеті мүшеден тұратын Мәдени революция комитеті құрылды, оның ішінде Абдулкарим Соруш та болды, барлығы тікелей аятолла Хомейнимен тағайындалды. Соруштың Мәдени революция комитетіне кіргені екі жақтан сынға ұшырады. Православиелік сыншылар оны гуманитарлық ғылымдарды исламдастыруға кедергі келтірді деп айыптады, ал Иран Ислам Республикасының оппозициясы мұғалімдерді жұмыстан босатуға қатысқандығын айыптады. Соруш оппозицияның айыптауын жоққа шығарды. Мәдени революцияға әкелген оқиғалардағы Соруштың рөлі, сондай-ақ Мәдени революция комитетіндегі оның мүшелігі мен рөлі туралы тәуелсіз тарихи зерттеулер жоқ. Ол профессор Форух Джаханбахшпен сұхбатында, қазіргі Иран зияткерлік тарихына қатысты зерттеулерге мүдделі екенін білдірді. 1983 жылы мұғалімдер даярлау институтының басшылығымен туындаған келіспеушіліктерге байланысты ол Мәдениет зерттеу және зерттеу институтына ауыстырылды, онда бүгінгі күнге дейін ғылыми қызметкер болып жұмыс істеп келеді. Ол Имам Хомейниге Мәдени революция кеңесінің мүшелігінен бас тарту туралы өтініш берді және содан бері Иранның билік жүйесінде ресми лауазымды атқарған жоқ, кейде белгілі бір үкіметтік органдардың кеңесшісі ретінде жұмыс істеді. Оның негізгі лауазымы Мәдениет зерттеу институтындағы ғылыми қызметкер болып табылады. 1990 жылдары Соруш Иран дінбасыларының саяси рөлін сынауды бастады. Ол бірлесіп құрған "Киян" айлық журналы революциядан кейінгі Ирандағы діни зияткерлік пікір алмасудың маңызды платформасына айналды. Осы журналда ол діни плюрализм, герменевтика, төзімділік, клерикализм және т.б. туралы ең даулы мақалаларын жариялады. 1998 жылы журнал, Ислам Республикасының жоғарғы басшысының тікелей бұйрығымен көптеген басқа журналдар мен газеттермен бірге жабылды. Соруштың әлемнің әртүрлі елдеріндегі әлеуметтік, саяси, діни және әдеби тақырыптарда сөйлеген сөздерінің мыңға жуық аудиожазбалары Иранда және басқа елдерде кеңінен таралды. Бірақ ол мемлекеттік цензура мен қысымға ұшырады, жұмысынан айырылып, қауіпсіздігіне нұқсан келді. Иран университеттеріндегі оның лекцияларына, оның интеллектуалдық ізденістерін теология емес, режимге қарсы саясатпен байланыстыратын қатал Ансар-и Хезболла топтары жиі кедергі келтірді. 2000 жылдан бері Абдулкарим Соруш Гарвард университетінде қонақ ғалым болып жұмыс істеп, Руми поэзиясы мен философиясын, Ислам мен демократияны, Құран зерттеулерін және ислам құқығының философиясын оқытады. Сондай-ақ, ол Йель университетінде резидент ғалым, ал 2002-2003 оқу жылында Принстон университетінде ислам саяси философиясынан сабақ берді. 2003 жылдан 2004 жылға дейін Берлиндегі Wissenschaftkolleg ғалым ретінде жұмыс істеді. 2007 жылдың күзгі семестрін Колумбия университетінде, ал 2008 жылдың көктемгі семестрін Джорджтаун университетінің Беркли орталығында дін, бейбітшілік және әлемдік істер бойынша қонақ ғалым ретінде өткізді. 2012 жылдың қысында Чикаго университетінде қазіргі Иранның зияткерлік және діни тарихын оқытатын қонақ профессор болды.
Эпистемология
Соруштың ислам философиясына қосқан ең маңызды үлесі – Канттың априорлы және апостериорлы білім арасындағы ерекшелігін түсіндіруі. Оның теориясы "діни білімнің теориялық тарылуы мен кеңеюі" деп аталады және негізінен Кант философиясына сүйенеді. Соруш дінді құдайдан түскен аян ретінде және дінді түсіндіруді немесе әлеуметтік-тарихи факторларға негізделген діни білімді ерекшелеу қажет деп есептейді. Соруш діннің мәні тәжірибеден тәуелсіз деп санайды, ал діни білім – шектеулі, кемшіл және қате жіберуге бейім адам білімінің бір түрі, демек, эмпирикалық деректерге байланысты.
Діни "сенім" және діни "сенім"
Сенім міндетті түрде болуы мүмкін емес. Ол бір сұхбатта айтқандай: "Шын сенушілер өз еркімен сенімді қабылдануы керек – оны күштеп таңу, мұраға алу немесе басым жергілікті мәдениеттің бір бөлігі ретінде емес. Қысым немесе мәжбүрлеу арқылы сенуші болу – шынайы сенім емес". Бұл сонымен қатар сенушінің "өз сенімінен еркін шығуға құқылы болуын" білдіреді. Оксфордта Сорруш ирандық философ Көмейл Садегидің күшті ықпалында болды, және ол өзінің "Пайғамбарлық тәжірибенің кеңеюі" атты кітабын оған арнады.
Соруштың саяси теориясы
Соруштың саяси теориясы Локкеден бастап Америка Конституциясын қалыптастырушыларға дейінгі заманауи дәстүрмен үндеседі. Ол адамдарды осал және тәлкеуге ұшырауға, тіпті қанауға бейім деп сипаттайды. Осы себепті, оларға мұқият және ашық үкімет қажет. Оның пікірінше, анархистерден ислам фундаменталистеріне дейінгі радикалды утопистердің адамның туа біткен жақсылығына сенуі, әлеуметтік жамандықтың берік күшін төмендетіп бағалап, адам табиғатының кемшіліктерін толықтыру үшін тежеулер мен тепе-теңдіктер үкіметінің қажеттілігін ескермейді. Соруштың саяси философиясы да либералдық дәстүрдің ортасында қалып, ақыл-ой, бостандық, еркіндік және демократияның негізгі құндылықтарын тұрақты түрде қолдайды. Бұл құндылықтар саяси қағидалар мен діни догмалардың ізілдірмесі емес, дербес ізгіліктер ретінде, "біріншілік құндылықтар" ретінде қарастырылады. Соруш осы негізгі құндылықтар мен сенімдерді исламның бастапқы көздерінің, әдебиетінің және поэзиясының бай тізбегімен байланыстырады.
Діни демократия
Соруш діни демократия терминінің өзіндік анықтамасын енгізді, ол қазіргі иран философиясында талқыланып жүрген мәселе және дін құндылықтарының діни халық тұратын қоғамда қоғамдық өмірде рөл атқаруын білдіреді. Діни демократия заманауи рационалдық шеңберіне кіреді және оның анықталатын элементтері бар. Осылайша, халықаралық қауымда демократиялардың көптігі қалыптасты. "Діни демократия" ирандық зиялылар арасында қарқынды зерттеулерге тақырып болып табылады. Тарихи жағдайлар мен мүмкіндіктерді ескере отырып, үкіметтер көбінесе демократиялық немесе діни сипатқа ие болуы мүмкін. Демократияның бояуы мен түсін анықтайтын қоғамның ерекшеліктері мен құрауыштар. Демократиялық діни үкімет құру мүмкіндігі де бар, бірақ ол тек әділеттілік пен адам құқықтарының негізінде ғана мүмкін. Діни демократия – демократиялық құндылықтардың бұрынғыдан өзгеше мәдени тұрғыда көрінуінің мысалы. Алайда, зайырлы қоғамда басқа да маңызды ерекшеліктерге назар аударылады, солар демократияның негізін құрайды. Шындығында, релятивистік либерализм мен демократия бір емес, себебі демократия сенімді қабылдағанда бұзылмайды, ал нақты бір сенімді таңу немесе сенбеуге жазалау демократияны бұзады. Тарих бойында бір ғана демократия болған жоқ, көптеген демократиялар болды. Халықаралық қауымда демократиялардың көп түрлілігі бар. Демократияның әртүрлі кезеңдерде сол заманның жағдайларына байланысты дамығаны анықталды. Демократия діни ғалымдардың діни емес қағидалары мен шешімдеріне негізделуі немесе олардан туындауы мүмкін емес. Дін мен демократияның үйлесуі, ақырында, адам құқықтары, әділеттілік және биліктің шектелуіне байланысты.
Қабылдау
2008 жылы онлайн дауыс беруде Соруш Prospect (Ұлыбритания) және Foreign Policy (АҚШ) журналдары жариялаған «100 ең танымал зиялы тұлға» тізімінде әлемнің ең зиялы 7-адамы деп танылды. Соруштың діни зияткерлік қозғалыстағы маңызды рөлінің арқасында, бұқаралық ақпарат құралдары оны «Исламның Лютері» деп атады, бірақ ол бұл атаумен келіспейді, өйткені оның мақсаттары Мартин Лютердің мақсаттарынан түбегейлі түрде ерекшеленеді.