Кіріспе

Иран халықтарының тарихы, мәдениеті және өркениеті туралы энциклопедия. Энциклопедияның көлемі қазіргі Ираннан (сонымен қатар "Парсы" деп те аталады) асып, бүкіл ирандық мәдени аймақты және одан да кең аумақты қамтиды. Иран әлемінің басқа мәдениеттермен (Қытай, Еуропа елдері сияқты) байланыстары да қарастырылады. Жоба бойынша барлығы 45 томға дейін жариялау жоспарлануда.

Қызметкерлер

Ехсан Яршатер 1973 жылдан 2017 жылға дейін «Иран энциклопедиясының» негізін қалаушы бас редакторы болды. Қазіргі бас редактор – Элтон Дэниел. Редакциялық кеңес құрамына Мохсен Аштиани, Махназ Моазами және ирантану саласында зерттеу жүргізетін ірі халықаралық институттардың 40-тан астам кеңесші редакторы кіреді. Бұрынғы ұзақ жылдар бойы қызмет еткен редакторлардың қатарында Ахмад Ашраф, Кристофер Брюннер, Хабиб Борджиан, Киомарс Гхереглу, Манучехр Кашеф, Дагмар Ридель және Хура Явари бар. «Иран энциклопедиясына» әлемнің түкпір-түкпірінен келген ғалымдардың саны артып келеді (2016 жылы 1300-ден астам ғалым мақалаларын ұсынды).

Encyclopædia Iranica қоры

1990 жылы Эхсан Яршатер Encyclopædia Iranica Foundation (EIF) қорын құрды, ол Encyclopædia Iranica ісін ілгерілету және оның үздіксіз жалғасуын қамтамасыз ету мақсатында жұмыс істейді. Соңғы жылдарда Колумбия университетінің Ирантану орталығы (оны да Яршатер құрған) Энциклопедияны үйлестіру және редакциялау жұмыстарын жалғастырды, ал EIF осы еңбекке айтарлықтай қаржылық қолдау көрсетті. Қор көптеген мақалалардың толық мәтінін (XVI/3 бөліміне дейін) iranicaonline.org сайтында тегін ұсынады.

Құқықтық дау

2016 жылы Яршатер Иран зерттеулер орталығының директоры қызметінен кеткеннен кейін Колумбия университеті мен EIF арасында дау туындады, себебі Колумбия университеті академиялық баспагер Бриллмен бір жақты келісімшарт жасауға шешім қабылдады, ол кейіннен 2018 және 2019 жылдары XVI томның 4 және 5-фасциклдерін жариялады; EIF бұл қадамға қарсылық білдірді. 2019 жылы Колумбия университеті EIF-ті сотқа беріп, EIF-тің энциклопедияға авторлық құқығы мен эксклюзивті тауарлық белгіге құқығы жоқ екенін анықтауды сұрады. EIF қарсы сотқа шағымданып, Колумбия, сондай-ақ Брилл және Элтон Дэниел EIF-тің энциклопедияға қатысты авторлық құқығын бұзды, оның тауарлық белгілерін бұзды, оларды жалғандады, EIF мүлкін иемденді және әділетсіз байыту мен бәсекелестіктің әртүрлі әрекеттерін жасады деп мәлімдеді. 2020 жылдың 31 шілдесінде АҚШ-тың Оңтүстік округінің Нью-Йорк соты Колумбия, Брилл және Дэниелге қарсы уақытша тыйым салу бұйрығын шығарды, оларға 2020 жылдың 8 қазанына дейін қосымша фасциклдерді жариялауға тыйым салды. EIF жауапкерлерге қарсы алдын ала тыйым салуды сұрады, бірақ сот бұл шараны қабылдамады. Кейіннен Колумбия және Брилл 2020 жылдың 19 қазанында XVI/6 фасциклін жариялады. Осы даудың нәтижесінде «Encyclopædia Iranica» энциклопедиясының қазіргі жағдайы туралы әртүрлі пікірлер пайда болды. Колумбия «Kešaʾi Dialect» және «Khorasan XIV» арасындағы тақырыптарды қамтитын XVI/4-тен XVI/6-ға дейінгі фасциклдерді жарияласа, EIF-тің пікірінше, XVI том тек KA мен KE әріптері арасындағы тақырыптарды қамтиды. EIF XVI/4-тен XVI/6-ға дейінгі фасциклдерді «жалған фасциклдер» деп санайды. Алайда, Әли Бануазизи оның назары Иранға «оның ең көрнекті, көбінесе батыстық студенттері қабылдаған, талдаған және сипаттаған» нұсқасына бағытталғанын атап өтті. 1998 жылы «Ирандық зерттеулер» журналы энциклопедияға арналған екі томдық (31-том, 3/4-сан) шолуға арналған 700 беттік материалды, 29 автордың көптеген тақырыптарын жариялады. Профессор А. Бануазизи энциклопедияның «ғылыми ізденіс ретінде ирантану ғылымын дамытуға осы ғасырдағы ең маңызды үлес болады» деп бағалағандығын айтты. Көптеген қорлар, ұйымдар және жеке тұлғалар «Encyclopædia Iranica» жобасын қолдады. Энциклопедия 1979 жылдан бері Ұлттық гуманитарлық қор, сондай-ақ Американың білімді қоғамдар кеңесі, Халықаралық академиялық одақ, Иран мұрасы қоры және көптеген қайырымдылық қорлар, қайырымды отбасылар мен жеке тұлғалармен қаржыландырылып келеді.

Сын

2007 жылдың 25 наурызында Associated Press агенттігі "Иран энциклопедиясы" туралы "АҚШ тарапынан қолдау көрсетіледі" деген хабарлама таратты. Encyclopædia Iranica бұл хабарламаға ресми жауап беріп, оны "қате және артық айыптау" деп мәлімдеді. Ұлттық гуманитарлық ғылымдар қоры энциклопедияны қаржыласа да, бұл қор "көптеген жобаларын тәуелсіз ғалымдардан тұратын комиссиялар қарастырып, шешім қабылдайтын тәуелсіз федералдық агенттік", ал АҚШ үкіметі емес. Сонымен қатар, Associated Press хабарлағандай, энциклопедия бюджетінің жартысы емес, тек үштен бір бөлігі ғана осы қордан қаржыландырылады.