Кіріспе

Адамның көрнекі бейнелерде алдыңғы жоспанды фоннан ажырату қабілеті

Сурет-фондық ұйымдастыру – бұл көз арқылы объектілерді тану үшін өте қажетті қабылдау тобына жататын түр. Гештальт психологиясында ол суретті фоннан анықтау деп белгіленеді. Мысалы, басылған қағаздағы қара сөздер "сурет" ретінде, ал ақ парақ "фон" ретінде көрінеді.

Гештальт психологиясы

Гештальт теориясы 20 ғасырда Австрия мен Германияда ассоциациялық және құрылымдық мектептердің атомистік бағытына қарсы реакция ретінде пайда болды. 1912 жылы Макс Вертхаймер, Вольфганг Кёлер және Курт Кофка Гештальт мектебін құрды. "Гештальт" сөзі неміс тілінен ағылшын тіліне "үлгі" немесе "конфигурация" деп аударылады. Гештальт тұжырымдамаларын "холизм" деп те атайды. Гештальт психологтары стерильді деп саналған тәсілді адамгершілікке жақындастыруға тырысты. Гештальт психологиясы кез келген нәрсенің толығы оның бөліктерінен үлкен екенін дәлелдейді. 20 ғасырда Вертхаймер, Кёлер және Кофка зерттеген тұжырымдамалар қазіргі заманғы қабылдауды зерттеуге негіз салды. "Гештальт тұжырымы – қозғалыс немесе процесс ғана емес, сонымен қатар процестің бағыты мен таралуы да өзара әрекеттесу арқылы динамикалық түрде анықталады". Сезімдік ұйымдастыру оқшауланған стимулдар мен жергілікті стимуляцияға емес, стимуляцияның салыстырмалы қасиеттеріне және динамикалық контекстке байланысты. Вертхаймер холизмді Гештальт психологиясының "негізгі формуласы" деп сипаттады: "Толықтықтар бар, олардың мінез-құлқы жеке элементтерінің мінез-құлқымен анықталмайды, ал бөлік процестерінің өзі толықтықтың ішкі табиғатымен анықталады".

Мысалдар

Даниялық психолог Эдгар Рубин сипаттаған "Рубин вазасының бейнесі" суреті фигура-фонды ұйымдастырудың негізгі аспектілерінің бірін, шекараларды (шеттерін) анықтау және оның пішін қабылдауына тигізетін әсерін көрсетеді. Суреттегі пішін қара және ақ аймақтар арасындағы шекараның бағытына байланысты. Егер қара және ақ аймақтар арасындағы шеттер ішке қарай бағытталса, орталық ақ аймақ қара фондағы ваза пішіні ретінде көрінеді. Бұл жағдайда ешқандай бет байқалмайды. Ал егер шеттер сыртқа қарай бағытталса, ақ фонда екі қара профильді бет көрінеді, ваза пішіні байқалмайды. Адамның көру жүйесі Рубин вазасының екі түсіндіруінің біріне тоқталып, олардың арасында ауысып отырады, бұл құбылыс көптүрлі қабылдау деп аталады. Функционалдық ми зерттеулері көрсеткендей, адамдар Рубин суретін бет ретінде қабылдағанда, уақытша бөлігінде, әсіресе бетке қатысты аймақта белсенділік байқалады. Тағы бір мысал – "Менің әйелім және қайнамамам" иллюзиясы. Бұл сурет өте өзгергіштігімен танымал. "Көрермен көзқарасына қарай, оңға бұрылған жас қызды немесе үлкен мұрын мен иілген жағы бар қарт әйелді көруі мүмкін".

Даму

Суретті-жайды қабылдау барлық басқа визуалды қабылдау дағдыларынан бұрын пайда болады және жас нәрестеде ең алғаш дамыған дағдылардың бірі болып табылады. Адамның түйсікті ұйымдастыруы балалық шақта дамып келеді. Табиғат пен тәрбиеге қатысты, "жеңілдік" және "жақындық" сияқты түсініктер туғаннан бастап дамуы мүмкін, бірақ "форманың ұқсастығын" тану белгілі бір тәжірибелер арқылы іске қосылмайынша толыққанды жұмыс істемейді. 3-4 айлық сәбилер форманың ұқсастығына қарағанда жарықтықтың айырмашылығына жауап береді. Осылайша, эскафолдинг (басқа дағдыларды негізге ала отырып, уақыт өте келе жаңа дағдыларды дамыту) қабылдау ұйымдастыруының дамуына жауапты деп есептеледі. Фигураны-жайды қабылдаудың дамуында қоршаған ортаның үлкен рөлі бар. Бейне-жайды қабылдау қабілеті сәби бір затқа назар аудара алатын күннен басталады. Күтушілердің, ата-аналардың және таныс заттардың бет-әлпеттері бірінші кезекте назар аударылып, түсініледі. Сәбилер өскен сайын, олар қалаған заттарды қоршаған ортадан ажырата білуге үйренеді. Отыру, илеу және жүру дағдыны дамыту кезінде оны жетілдіруге көптеген мүмкіндіктер туады. 2-4 жаста балаға заттарды топтауға немесе сұрыптауға үйрету арқылы бұл дағды одан әрі дамытылуы мүмкін.

Түсінік процестері

Визуалды көріністе мидың қай элементті фигура деп, ал қайсысын фон деп шешетін қабылдау шешімі көптеген белгілерге негізделуі мүмкін, олардың барлығы ықтималдық сипатта болады. Мысалы, мөлшері фигура мен фонды ажыратуға көмектеседі, себебі кішігірім аймақтар көбінесе (бірақ әрдайым емес) фигура болып табылады. Объектінің пішіні де фигураны фоннан ажыратуға көмектеседі, өйткені фигуралар көбінесе дөңгелек болады. Қозғалыс та маңызды; фигура тұрақты ортаға қарсы қозғалуы мүмкін. Түс те бір белгі, себебі фон әдетте бір түспен жалғасады, ал алдыңғы планға бірнеше фигура орналасуы мүмкін, олардың түстері әртүрлі болуы мүмкін. Шеттерді анықтау да көмектеседі; егер шет фигураға тиесілі болса, ол пішіннің шекарасын анықтайды, ал фон пішіннің артында орналасады. Дегенмен, кейде екеуін ажырату қиын, себебі фигураны фоннан бөлетін шет екі элементтің де бөлігі болмайды, сонымен бірге фигураның да, фонның да пішінін анықтайды. LOC (латеральды оксипитальді қабық) фигура-фон қабылдауы үшін өте маңызды. Көрнекі қабықтың бұл аймағы (фузиформалық жиектен латеральды орналасқан және алға және темен қарай созылған) нысандарға жауап ретінде нысандарға қарағанда күштірек белсенділікті үнемі көрсетеді. Көрініп тұрғандай, фигураны фоннан ажырату процесі (кейде фигура-фон сегментациясы деп аталады) табиғаты бойынша ықтималдық болып табылады, ал мидың ең жақсысы – барлық қатысты белгілерді ескере отырып, ықтималдық бойынша ең жақсы болжам жасау. Осыған байланысты, мидың фигураны фоннан қалай ажырататынын симуляциялау үшін Бейес фигура-фон сегментациясы модельдері ұсынылған. Субъективті факторлар да фигура-фон қабылдауына әсер ете алады. Мысалы, егер көрермен екі аймақтың біреуін фигура ретінде қабылдауға ниеттенсе, бұл олардың екі аймақты объективті талдау қабілетін өзгертуі мүмкін. Сонымен қатар, егер көрерменнің назары белгілі бір аймаққа тігілсе, ол аймақты фигура ретінде қарауы ықтимал. Субъективті факторлар шеттің бір жағынан фигураны көру ықтималдығын өзгерте алғанымен, олар композициялық белгілерді жеңіп тастамайды.

Өнерге арналған қолданбалар

Фигура-фондық ұйымдастыру суретшілер мен дизайнерлерге 2D-композицияны құруға көмектеседі. Фигура-фондық инверсия – бұл қасақана визуалды дизайн тәсілі, онда қолданыстағы кескіннің алдыңғы және артқы жағының түстері жаңа кескіндерді жасау үшін мақсатты түрде ауыстырылады.

Бейнелеу

Сурет-фондық қабылдауды визуалды қабылдаудан бастап, мелодия/гармония, тақырып/фон және оң/теріс кеңістік сияқты визуалды емес ұғымдарды да қамтуға болады. Фигура мен фон туралы түсінік нысанның өзіне емес, бақылаушыға байланысты. Адамдар кездесетін дыбыстық жағдайларда, есту фигурасы мен фоны сигналдары уақыт бойынша да, жиілік құрамы бойынша да жиі үсті-үстін келеді. Мұндай жағдайларда дыбыстық объектілер дыбыс компоненттерін уақыт және жиілік бойынша интеграциялау арқылы қалыптасады. 2011 жылғы зерттеу есту жүйесінде мұндай өзара жиілік және өзара уақыт байланыстарына сезімтал механизмдер бар екенін көрсетті. Осы зерттеудің нәтижелері интрапариетальдық телімше (IPS) және жоғарғы уақытша телімшеде төменнен жоғары, стимулға байланысты фигура-фондық жіктелумен байланысты маңызды белсенділікті көрсетті. Көп адам бар бөлмелерде немесе кештерде адам бір адаммен (фигура) сөйлесіп, артқы фондық шуды (фон) жоюға қабілетті. Бұл "коктейльдік кеш әсері" деп те аталады. Есту арқылы фигура-фонды бөлу автоматты емес; керісінше, ол назар қажет етеді және көру мен есту арасында бөлісетін ресурстарды қолданады.