Кіріспе

Жер бетінде әділдердің мыңжылдық билігі болмайды деген сенім. Амиллениализм немесе амиллинарлық – христиандық ілімде әділдердің жер бетінде мың жылдық билігі болмайды деген көзқарас. Бұл көзқарас, Аян 20-шы тарауы мен Киелі кітаптың басқа да пайғамбарлық және эсхатологиялық тұжырымдарының мыңжылдықтан кейінгі және әсіресе мыңжылдыққа дейінгі түсіндірмелерімен қайшы келеді. Аян 20:1-6-да, Шайтанның “халықтарды енді алдауына жол бермеу үшін” “мың жылға” байланғандығы және “Иса туралы куәлік беріп, Құдай сөзі үшін басы кесілгендердің жандары, сондай-ақ, айуанға және оның бейнесіне табынбаған, оның таңбасын алмағандардың жандары” тірілгені, Мәсіхпен бірге мың жыл билік еткені суреттеледі. Амиллениалистер “мың жылды” символдық түрде түсіндіреді, бұл жалпы тіріліс алдындағы жұмақтың уақытша қуанышын немесе жалпы тірілістен кейін мәңгілік күйдегі әділдердің шексіз қуанышын білдіреді. Амиллениалистер Иса Мәсіхтің жер бетінде нақты мың жыл билік ететінін жоққа шығарады. Олар Аян кітабының 20-шы тарауында айтылған “мың жылды” уақыттың нақты мерзімі ретінде емес, символдық сан ретінде қарастырады. Амиллениалистердің пікірінше, мыңжылдық қазірдің өзінде басталған және қазіргі шіркеу дәуірімен бірге жүріп жатыр. Амилленизм бойынша, Мәсіхтің мыңжылдық билігі рухани сипатта болғанымен, шіркеу дәуірінің соңында Мәсіх соңғы сот кезінде қайта оралып, “жаңа аспан мен жаңа жерде” мәңгілік билігін орнатады. Көптеген жақтаушылар “амиллениализм” терминін ұнатпайды, себебі ол мыңжылдық туралы сенімдерінен гөрі, мыңжылдыққа дейінгі көзқарастармен салыстырғандағы айырмашылықтарын баса көрсетеді. “Амиллин” терминін мыңжылдыққа дейінгі көзқарасты ұстанушылар осы ілімді кемсіту үшін қолданған. Кейбір жақтаушылар “нунк миллениализм” (яғни, қазіргі миллениализм) немесе “реализацияланған миллениализм” сияқты балама атауларды ұсынады, бірақ бұл атаулар кеңінен қолданылған жоқ.

Вариациялар

Амилленизмнің екі негізгі түрі бар: толық амилленизм (бірінші тірілу қазірдің өзінде болды) және толық емес амилленизм (бірінші тірілу екінші тірілумен бірге болады). Барлық амилленистік көзқарастардың ортақ белгісі – жалпы тірілуден бұрын әділдердің жердегі Патшалығын мойдаламау.

Кемелсіз миллинарлық

Маркион (85 – 160 ж.) тек жандар ғана қайта тіріледі деп үйретті, ал дененің қайта тірілуін жоққа шығарды. Ол Симон Магтың (I ғасыр) және Сердоның (I-II ғасырлар) ілімдерін ұстанды [Лиондық Ириней, Ерестерге қарсы, 1, 27; Кипрлік Епифаний, Панарион. Маркиониттерге қарсы, 22 және 42 ересейлер]. Ориген (шамамен 185 – 254) Маркионның амилленаризмін аспандағы қасиеттілердің билігі туралы ілімінде одан әрі дамытты, сондай-ақ әділдердің Патшалығы Жерге түсетін идеясын қабылдамады [Бірінші қағидалар туралы, 2 кітап, 11-тарау; Цельске қарсы, 2 кітап, 5-тарау]. Бұл ілімді кейінірек Римдегі Гай (шамамен 217 ж. қайтыс болған), Александриялық Дионисий (265 ж. қайтыс болған) және Кесариялық Евсевий (шамамен 263 – 340) [Тарих, 3 том, 28-тарау; 7 том, 24-25 тараулар] қолдады. Эммануэль Шведенборг (1688 – 1772) аспандағы қасиеттілердің билігі туралы үйретті, бірақ дененің қайта тірілуін жоққа шығарды [Ашық Апокалипсис, 20-тарау]. А. П. Лопухиннің "Түсіндірмелі Киелі кітап" (1904 – 1913) бірінші қайта тірілу – көкте билік ететін әділ жандардың күйі екенін, яғни "олар әлі де жерде иманның жақсы күресін жалғастырып жатқан христиандарға кеңесші және көмекші бола алады. Олар үшін бұл қуаныш пен берекенің жаңа көзі болады" деп мәлімдейді. Жозеф Сиккенбергер (XX ғасыр) бірінші қайта тірілуді шейіттердің жандарының көкке көтерілуі деп түсіндіреді. Ол үшін Мыңжылдық – "символикалық сан". Чарльз Гомер Гиблин және Тадрос Малати (XX ғасыр) Мыңжылдықты көктегі қасиеттілердің өмірі деп қарастырады. Даниил Сысоев (1974 – 2009) бірінші қайта тірілу – әділ жандардың көктегі өмірі мен билігі екенін үйретті [Апокалипсис туралы әңгімелер, 20-тарау].

Кемелсіз амилленизм

374–377 жылдар аралығында Саламис қаласынан Епифаний жазғандай, гностик Керинт (I–II ғасырлар) Иса Мәсіхтің «әлі тірілмегенін, бірақ өлгендердің жалпы қайта тірілуі кезінде тірілетінін» сенген. [Саламис қалалық Епифаний, Panarion, 8 және 28, §6-ны қараңыз]. Осылайша, Епифаний ересілікпен айыптаған Керинт алғашқы қайта тірілудің ерекшелігін жоққа шығарған. Сонымен қатар, ол «Иса азап шекті және өлімнен қайта тірілді, бірақ Оған түскен Мәсіх азап шекпей көкке көтерілді. Көктен көгершін түрінде келген – Мәсіх, ал Иса Мәсіх емес» деп сенген. [Сол жерде, §1; Лиондық Ириней, «Иресейге қарсы», 1-кітап, 26-тарау]. Сириялық Ефрем (шамамен 306–373) бірінші қайта тірілудің екінші қайта тірілумен бір уақытта болатынына және екеуінің де «бір қайта тірілу» құрайтынына сенген. Мыңжылдық «мәңгілік өмірдің шексіздігін» білдіреді [96-баяндама. Өкініш туралы]. Кирхтың Теодореті (386–457) Мыңжылдыққа қатысты Ефремнің пікіріне ұқсас көзқарас білдірген. [Құдайлық ілімдердің қысқаша түсіндірмесі, 21-тарау].

Ертедегі шіркеу

Христиандықтың бірінші ғасырында ертедегі христиандар осы эсхатологиялық мәселе жайлы аз жазды, бірақ сол кезеңдегі қолжетімді жазбалардың көпшілігі мыңжылдық көзқарасты көрсетеді (кейде хилиазм деп аталады). Иераполистің епископы Папий (70–155 жж.) өзінің бес томдық еңбегінің үшінші томында мыңжылдыққа дейінгі ұстанымды қолдайды. Аристон мен ақсақал Иоанн оның пікірін, сондай-ақ басқа да бірінші және екінші буын шәкірттері де қолдады. Сол кездегі жазбалардың көпшілігі мыңжылдық көзқарасты жақтаса да, мыңжылдық емес көзқарас осы ерте кезеңде де болған болуы мүмкін, Барнаба хатында айтылғандай, және ол келесі екі ғасыр ішінде басымдыққа ие болар еді. Үшінші ғасырдың шіркеу әулиелері, мыңжылдықты қабылдамағандардың қатарында Александриялық Климент (150–215), Ориген (184/185–253/254) және Киприан (200–258) болды. Өзінің теологиясында хилиастик тенденциялары бар Юстин Мартир (165 ж. қайтыс болды) «Еврей Трифонмен диалог» еңбегінің 80-тарауында әртүрлі көзқарастарды атап өтеді: «Мен және көптеген басқалар осы пікірде [мыңжылдыққа дейінгілік] және сіздер білетіндей, мұндай оқиғалар болады деп сенеміз; бірақ, екінші жағынан, мен сізге таза және ізгі ниетті сенімдегі және шынайы христиандар болып табылатын көптеген адамдар басқаша ойлайды деп хабарладым». Альбертус Питерс сияқты кейбір амилленналистер Псевдо Барнабаны амилленналист деп түсіндіреді, бірақ көпшілігі оны премилленналист деп санайды. II ғасырда Алогтар (Жоханның барлық жазбаларын қабылдамағандар) амилленналист болды, III ғасырдың басында Гай да сондай болды. Неоплатонизм мен дуализмнің ықпалымен Александриялық Климент пен Ориген премилленнализмді жоққа шығарды. Сол сияқты, Александриялық Дионисий (264 ж. қайтыс болды) Аянды Жақия жазбаған және оны сөздік мағынада түсіндіруге болмайды деп дәлелдеді; ол амилленналист болды. Оригеннің тек руханины ғана нақты деп санауға бейімділігі (оның бүкіл жүйесіне негіз болған) оны физикалық және сезімтал мыңжылдықтың «қарапайым» немесе «жаман» хилиазмымен күресуге итерді. Премилленнализм ерте шіркеудің қолжетімді жазбаларында кездеседі, бірақ екі көзқарас та қатар болғаны анық болды. Алайда, ерте шіркеу әулиелерінің премилленнализм сенімдері қазіргі заманғы премилленнализмнің басым түрінен, атап айтқанда, диспенсациялық премилленнализмнен мүлдем өзгеше. Осы диссертацияның қорытындысы бойынша доктор Райридің [ерте шіркеу әулиелері диспенсациялық көзқарас ұстанды] деген мәлімдемесі осы диссертацияның хронологиялық шеңберінде тарихи тұрғыдан дұрыс емес. Бұл тұжырымның себептері мынадай: 1) зерттелген авторлардың/жазбалардың көпшілігі сөздік мағынадағы түсіндіруді тұрақты түрде қолдаған жоқ; 2) олар шіркеу мен Израильді әдетте ажыратқан жоқ; 3) олар ашылған тарихқа диспенсациялық көзқараспен қарағандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ; 4) Папий мен Юстин Мартир Мыңжылдық патшалыққа сенгенімен, 1000 жыл қазіргі жүйемен жалғыз негізгі ұқсастық болып табылады (әрине, олар мен диспенсациялық премилленнализм Мыңжылдықтың негізінде түбегейлі өзгеше); 5) олардың жақындық немесе шіркеудің азаптылық алдындағы Қиямет туралы түсінігі болған жоқ; 6) жалпы алғанда, олардың эсхатологиялық хронологиясы қазіргі жүйемен сәйкес келмейді. Шындығында, бұл тезис зерттелген кезеңнің эсхатологиялық сенімдері қазіргі жүйеге қарама-қайшы болады деген қорытындыға келеді (бәлкім, эпопеялық амилленнализм, ал емес, жаңа диспенсациялық премилленнализм осы кезеңнің эсхатологиясында көрінуі керек).

Орта ғасырлар мен реформация кезеңдері

Христиан діні заңды мәртебе алғаннан кейін амилленізм кеңінен тарады. Оны 4-ші ғасырда Гиппоның Августині жүйеледі, және осы жүйелеу амилленізмді Орта ғасыр мен Реформация кезеңдерінің басым эсхатологиясы ретінде қалыптастырды. Августин бастапқыда мыңжылдыққа дейінгі көзқарасты ұстанған, бірақ одан бас тартып, осы ілімді сезімталдықпен байланыстырды. Амилленізм протестант реформаторларының басым көзқарасы болды. Лютеран шіркеуі «Аугсбург мойындамасында» – XVII тарауда хилиазмды ресми түрде қабылдамады және «өлімнен қайта тірілуге дейін ізгілер дүниелік патшалықты иеленеді, ал зұлымдықтарды барлық жерде басады» деген еврейлік пікірді таратушы анабаптистерді (тарихи тұрғыдан алғанда, анабаптистердің көпшілігі амилленік болған) және басқаларды айыптады. Швейцариялық реформатор Генрих Буллингер «Екінші гельветикалық мойындамасын» жазды, онда: «Біз соңғы сот алдындағы мыңжылдық немесе жер бетіндегі алтын ғасыр туралы еврейлік арманды да қабылдамаймыз» делінген. Джон Кальвин «Христиан дінінің негіздері» еңбегінде хилиазмді «қажеті жоқ, тіпті жоққа шығаруға да тұрмайтын ойдан туған нәрсе» деп жазды. Ол Аян кітабының 20-тарауындағы мың жылдық мерзімді символдық тұрғыдан түсіндіріп, оны «жер бетінде әлі де еңбек ететін шіркеуді күткен түрлі қиындықтарға» қатысты қолданды.

Қазіргі заман

Шығыс және Шығыс православие шіркеулері ұзақ жылдар бойы мыңжылдыққа сенбеушілік ұстанымын ұстанып келді, сондай-ақ Рим-католик шіркеуі де, ол әдетте Августин эсхатологиясын қабылдайды және мыңжылдыққа дейінгі сенімді "қауіпсіз оқытуға болмайды" деп санайды. Амилленіализм – Амиш, Ескі тәртіпті меннониттер және консервативті меннониттердің тарихи ұстанымын көрсетеді (бірақ көбінесе заманауи топтарда мыңжылдыққа дейінгі сенім кеңінен таралған). Амилленіализм 19-шы ғасырдағы Америка қалпына келтіру қозғалысынан пайда болған топтар арасында кең таралған, мысалы, Мәсіх шіркеулері, Христиан шіркеуі (Мәсіх шәкірттері) және Христиан шіркеулері мен Мәсіх шіркеулері. Амилленіализм Англиядағы Грейс баптистік шіркеулер қауымдастығы сияқты баптисттік тармақтарында да кездеседі. Жартылай претеризм кейде мыңжылдыққа қарсы герменевтиканың бір бөлігі болып табылады. Протестанттық ағымдарда мыңжылдықтан кейінгі сенімнің өркендеуімен және 18-19 ғасырларда мыңжылдыққа дейінгі сенімнің қайта жандануымен амилленіализм төмендеді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыста амилленіализм қайтадан маңызға ие болды.