Кіріспе
Шығыс Африкадағы Бельгияның отарлық аумағы (1916–1962) диалектік континуум. Руанда-Урунди (ʁwɑ̃da uʁundi), кейін Руанда және Бурунди, бір кезде Германияның Шығыс Африкасының бір бөлігі болған, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Шығыс Африка науқаны кезінде Бельгия Конгосы әскерлері тарапынан басып алынып, 1916 жылдан 1922 жылға дейін Бельгияның әскери оккупациясы астында басқарылды. Кейіннен 1922 жылы ол Ұлттар Лигасының B класты мандатына берілді және Екінші дүниежүзілік соғыс пен Лиганың тарауынан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумағына айналды. 1962 жылы Руанда-Урунди Руанда мен Бурунди екі тәуелсіз мемлекет болып құрылды.
the dialect continuum
Ruanda Urundi (ʁwɑ̃da uʁundi), later Rwanda Burundi, was a colonial territory, once part of German East Africa, that was occupied by troops from the Belgian Congo during the East African campaign in World War I and was administered by Belgium under military occupation from 1916 to 1922. It was subsequently awarded to Belgium as a Class B Mandate under the League of Nations in 1922 and became a Trust Territory of the United Nations in the aftermath of World War II and the dissolution of the League. In 1962 Ruanda Urundi became the two independent states of Rwanda and Burundi.
Тарих
Руанда мен Урунди Африка үшін бәсекелесуге дейін Ұлы көлдер аймағындағы екі жеке патшалық болды. 1897 жылы Германия империясы Руандада патшамен одақ құрып, отарлық дәуірді бастады. Олар Германияның Шығыс Африкасының екі округі ретінде басқарылды. Германияның тікелей басқармау саясатының аясында екі монархия сақталды, Руанда патшасы (мвами) Юхи V Мусинга еңбек және ресурстар үшін бағынышты басшыларға билігін нығайту үшін Германияның қолдауын пайдаланды.
Бельгияның әскери оккупациясы, 1916-1922
1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. Неміс колониялары бастапқыда Берлин конвенциясында белгіленгендей, бейтараптығын сақтауға тиіс болды, бірақ көп ұзамай Германияның Шығыс Африкасы мен Бельгия Конгосы арасындағы шекарада Киву және Танганьика көлдері маңында шайқастар басталды. 1916 жылы Бельгия әскерлері Шығыс Африкадағы одақтас елдердің әскери жорығының бөлігі ретінде Руанда мен Урундиге басып кірді. Аймақтағы неміс әскерлерінің саны аз болды және қарсыластарына қарағанда әлдеқайда кемді. Руанда 1916 жылдың сәуір-мамыр айларында, ал Урунди 1916 жылдың маусым айында басылып алынды. Қыркүйек айына қарай Германияның Шығыс Африкасының үлкен бөлігі Бельгияның оккупациясы астына өтті, оның оңтүстігі Кигома мен Каремаға, ал шығысы Табораға дейін жетті – бұл бүгінгі Танзанияның аумағы. Руанда мен Урундиде бельгиялықтарды кейбір азаматтар құшақтап алды, себебі олар патшалардың өкімшілдік билігіне қарсы болды. Урундиде халықтың көп бөлігі соғыстан қорқып, қашып кетті немесе жасырынды. Танганьика көлінің жағасында тұратын суахили саудагерлерінің көпшілігі Кигомаға қарай қашқандықтан, олар бельгиялық саудагерлермен бәсекелес болған және жазадан қорқып жүрген. Басып алынған аумақ Бельгияның әскери оккупациялық билігі (“Бельгиялық оккупацияланған Шығыс Африка аумақтары”) басқаруында болды, оның саяси болашағы туралы соңғы шешім күтіліп тұрды. 1917 жылдың ақпанында Корольдік комиссар басқаратын әкімшілік құрылды, сонымен бірге британдықтар Бельгия әскерлеріне Табора аймағынан шығып кетуге бұйрық берді. Немістер соғыс кезінде руандалықтар мен урундиялықтардан жұмыс күшін алуды бастағанмен, бұл шектеулі болды, себебі неміс әкімшілігі жергілікті жұмыс күшін ұстауды логистикалық тұрғыдан қиындыққа толы деп есептеді. Бельгиялық оккупациялық күштері еңбекке шақыруды кеңейтті; 20 000 адам Махенге шабуылы үшін жүк тасушы ретінде жұмылдырылды, олардың тек үштен бірі ғана үйлеріне оралды. Көптеген адамдар дұрыс тамақтанбау және аурулар салдарынан қайтыс болды. Жаңа еңбек шаралары кейбір жергілікті тұрғындарды немістердің кеткеніне өкінуге мәжбүр етті.
Ұлттар Лигасының мандаты, 1922-1946
Версаль келісімі, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Германияның колониялық империясын одақтас елдер арасында бөлісті. Германияның Шығыс Африкасы бөлінді, Танганьика британдықтарға, ал Португалияға – шағын аумақ берілді. Руанда-Урунди Бельгияға бұйырды, бірақ бұл Бельгия күштері Шығыс Африкада басып алған аумақтардың аз бөлігін ғана құрады. Бельгия дипломаттары бастапқыда Бельгияның аймақтағы талаптарын Португалияның Анголадағы аумағымен айырбастауға мүмкіндік болатындай етіп жоспарлаған, бұл Конгоның Атлант мұхитына қол жеткізуін кеңейтер еді, бірақ бұл мүмкін болмады. Ұлттар Лигасы 20 шілдеде 1922 жылы Руанда-Урундиді Бельгияға B класты мандат ретінде ресми түрде тапсырды. Мандат режимі Бельгияда даулы болды және Бельгия парламенті оны 1924 жылға дейін бекітпеді. Колониядан өзгеше, мандат теориялық тұрғыдан Женевадағы Швейцариядағы Лиганың Тұрақты мандаттар комиссиясы (PMC) арқылы халықаралық бақылауға жататын еді. Әкімшілік тұрғысынан мандат екіге бөлінді: Руанда және Урунди, әрқайсысы Мвамидің номиналды басшылығымен. Усумбура қаласы және оған іргелес аудандар бөлек орталықтар ретінде жіктелді, ал елдер аумақтарға бөлінді. 1926-1931 жылдар аралығында Бельгия әкімшілігі Руанда-Урунди ісіне белсенді араласты. Реформалар тығыз жол желісін құрды және ауыл шаруашылығын жақсартты, мақта мен кофе сияқты ақшалай дақылдар өндірісі көбейді. Алайда, 1916-1918, 1924-1926, 1928-1930 және 1943-1944 жылдардағы егін жинаудың нашар болуына байланысты мандаттың бірнеше аймақтарында төрт ірі ашаршылық болды. Бельгиялықтар немістерге қарағанда Руандада әлдеқайда көп қатысты. Бельгиялық Конгода қолданылған экономикалық саясат, мандат ережелеріне қарамастан, аумақтарды дамыту және тәуелсіздікке дайындау мақсатында шығысқа экспортталды: бельгиялықтар аумақтар өз елдері үшін пайда әкелуін және кез келген даму аумақта жиналған қаражат есебінен жүзеге асырылуын талап етті. Бұл қаражаттың көп бөлігі аймақтың құнарлы жанартаулық топырағында кең көлемде өсірілетін кофеден түсті. Өз көзқарастарын іске асыру үшін бельгиялықтар жергілікті институттарға негізделген билік құрылымын кеңейтті және нығайтты. Іс жүзінде, олар екі Мвамидің жалпы басшылығымен басшылар мен кіші басшылар жүйесі арқылы көбінесе хуту халқының ресми басқаруы үшін тутси билеуші класын құрды. Бельгия әкімшіліктері «хамит гипотезасы» әсеріне түсті, ол тутсилердің жартылай семит халқынан шыққандығын және сондықтан хутуларға қарағанда жоғары тұрғанын көрсетеді, хутулар таза африкалықтар деп есептелді. Осы контексте Бельгия әкімшілігі тутси билігі арқылы билеуді жөн көрді, бұл этникалық негізде қоғамды одан әрі қабаттастырды. Хутулардың тутси үстемдігіне деген наразылығы алыс колониялық билікке емес, көбінесе тутси элитасына бағытталды. Мусинга 1931 жылдың қараша айында адалдықсыздыққа айыпталғаннан кейін Руанданың мвамиі лауазымынан алынды. Оның орнына ұлы Мутара III Рудагигва келді. Білім беруді дамытуға уәде бергенімен, Бельгия бұл міндетті католик миссияларына және көбінесе қаржыландырылмаған протестант миссияларына тапсырды. Католицизм Руанда халқы арасында жылдам тарады. 1929 жылы «Groupe Scolaire d'Astrida» элиталық орта мектебі құрылды, бірақ 1961 жылға дейін, тәуелсіздік алғанға дейін, 100-ден аз африкалық орта білімнен кейін білім алды. Бұл Бельгияның қамқорлық кеңесіндегі арнайы өкілі түсіндіргендей, төмен құнмен аталық қамқорлық саясаты болды: «Нағыз жұмыс – африкалықтың мәнін өзгерту, оның жанын өзгерту, [және] мұны істеу үшін оны жақсы көру керек және онымен күнделікті қарым-қатынаста ләззат алу керек. Ол ойсыздықтан арылуы керек, қоғаммен өмір сүруге дағдылануы керек, ол өзінің инерциясын жеңуі керек».
Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік аумағы, 19461962
Ұлттар Лигасы 1946 жылғы сәуірде Екінші дүниежүзілік соғысты болдырмаудағы сәтсіздігінен кейін ресми түрде таратылды. Оның орнына, іс жүзінде, жаңа Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) келді. 1946 жылғы желтоқсанда жаңа орган Руанда-Урундиге берілген мандатты тоқтатуға және оны «Сенімді үкімет аймағы» деген жаңа мәртебемен алмастыруға дауыс берді. Бақылауды қамтамасыз ету үшін, басқару комитеті (PMC) Біріккен Ұлттар Ұйымының Сенімді үкімет аймақтары жөніндегі кеңесімен алмастырылды. Осы өзгеріспен бірге, бельгиялықтар аймақты тәуелсіздікке дайындауға уәде берді, бірақ бельгиялықтар бұл аймақтың өзін-өзі басқаруға дайын болуына ондаған жылдар қажет деп есептеді және осы процестің орын алуы үшін жеткілікті уақыт күту қажеттігін ойлады. 1961 жылы Бельгия әкімшілігі Руанда-Урундиді ресми түрде Руанда және Бурунди деп атады. Тәуелсіздік көбінесе басқа жерлерде болған оқиғалардың нәтижесінде келді. Африкалық колонияға қарсы ұлтшылдық 1950 жылдардың соңында Бельгия Конгосында пайда болды, және Бельгия үкіметі енді осы аумақты бақылауға шамасы жетпейтініне көз жеткізді. Руандада да тәртіпсіздіктер болды, нәтижесінде 1959-1961 жылдардағы Руанда төңкерісінде монархия құлатылды. Грегуар Кайибанда Руандадағы Хуту эмансипациясының үстем және этникалық тұрғыдан анықталған партиясын (Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu, PARMEHUTU) басқарды, ал Бурундидегі Ұлттық прогресс одағы (Union pour le Progrès national, UPRONA) Хуту және Тутси этностық талаптарын теңестіруге тырысты. 1960 жылғы маусымда Бельгия Конгосының тәуелсіздігі және онымен байланысты саяси тұрақсыздық Руанда-Урундидегі ұлтшылдықты одан әрі күшейтті. 1961 жылғы қазанда Бурундидің мұрагер ханзадасы болған UPRONA жетекшісі Луи Рвагасоренің қазасы осы қозғалысты тоқтатпады. 1961 жылғы қыркүйекте Руанда Корольдігіндегі монархияның таратылуын қамтитын жедел дайындықтардан кейін, Руанда-Урунди 1962 жылғы 1 шілдеде тәуелсіздік алды, дәстүрлі шекаралар бойынша екіге бөлініп, тәуелсіз Руанда Республикасы және Бурунди Корольдігі құрылды. Екі мемлекеттің үкіметтері толыққанды бөлек болуына тағы екі жыл кетті, ал Бурунди Республикасының жариялануына тағы екі жыл соң жарияланды.