Кіріспе
Диархия (грек тілінен – di, "екілік" және arkhía, "басқарылатын"), дуархия немесе дуумвират – екі адамның бірлесіп, заңды түрде немесе іс жүзінде, келісім мен күш арқылы билік жүргізетін үкімет нысаны. Мұндай жүйенің басшылары әдетте бірлескен билеушілер деп аталады. Тарихи тұрғыдан алғанда, диархия, әсіресе, Британдық Үндістандағы ортақ басқару жүйесіне және тандемократияға сілтеме жасады, бірақ қазір кез келген бірлескен басқару немесе лауазым жүйесін атау үшін қолданылады. Дегенмен, екі немесе одан көп адам уақытша басқаратын монархия көбінесе регенттік деп аталады. Бірлескен билеу – ең ежелгі үкімет нысандарының бірі. Тарихи мысалдарға Тамилакамның Пандия әулеті, Спартаның бірлескен патшалығы, Рим Республикасының консулдары, Карфаген судьялары және бірнеше ежелгі Полинезиялық қоғамдар жатады. Герман және Дакия монархияларындағы мұрагерлік жүйелері, Инка империясының императорлық атағының екі иесі немесе оның мұрагерлік жүйесі де осы санатқа жатуы мүмкін. Диархияның қазіргі заманғы мысалдары – Андорра, оның князьдері Франция Президенті мен Каталониядағы Ургенелл епискобы; және Сан-Марино, оның республикасын екі капитан-регент басқарады.
Diarchy (from Greek , di , "double", and , arkhía, "ruled"), duarchy, or duumvirate is a form of government characterized by corule, with two people ruling a polity together either lawfully or de facto, by collusion and force. The leaders of such a system are usually known as corulers. Historically, diarchy particularly referred to the system of shared rule in British India and tandemocracy, are now used more generally to refer to any system of joint rule or office. A monarchy temporarily controlled by two or more people is, however, usually distinguished as a coregency. Corule is one of the oldest forms of government. Historical examples include the Pandyan dynasty of Tamilakam, Sparta's joint kingship, the Roman Republic's consuls, Carthage's Judges, and several ancient Polynesian societies. Systems of inheritance that often led to corule in Germanic and Dacian monarchies may be included as well, as may the dual occupants of the imperial title of the Inca Empire, or its system of succession. Modern examples of diarchies are Andorra, whose princes are the President of France and the Bishop of Urgell in Catalonia; and San Marino, whose republic is led by two Captains Regent.
Андорра
Андорра – парламенттік екікүнәздік мемлекет. Оның князьдары (ex officio) Франция президенті және Испанияның Каталония аймағындағы Урхелл епискобы болып табылады. 1962 жылдан бері Франция президенті Франция ішінде жалпыхалықтық сайлау арқылы сайланады. Урхелл епархиясының епискобы Рим католик шіркеуінің папасы тарапынан тағайындалады.
Бутан
2008 жылғы Конституция Бутанның Друк Гьялпо ("Патша") мен Дже Кхенпо басқаратын буддалық діни билік арасында билікті бөлісетін дәстүрлі екі билік жүйесіне берген уәдесін растайды. Бірақ іс жүзінде діни көшбасшылар патшалармен тең билік ететін емес, оларға кеңес беретін рөлде болады. Дәстүрлі екі билік жүйесінің екі тармағы да іс жүзінде Парламент пен (бір) Премьер-Министрден кем маңызды.
Солтүстік Ирландия
Солтүстік Ирландиядағы қақтығысты аяқтау мақсатында жасалған 1998 жылғы Ұлы жұма келісімінің шарттарына сәйкес, Бірінші министр мен Бірінші министрдің орынбасары аймақтың атқарушы билігінің бірлескен басшылары болып табылады. Екі лауазым да бірдей атқарушылық өкілеттіктерді жүзеге асырады, алайда олар мемлекет басшылары емес.
Сан-Марино
Сан-Мариноның капитан-регенттері әр алты ай сайын Самарлин парламенті – Ұлы және Жалпы Кеңес тарапынан сайланады. Олар мемлекет басшыларының қызметін атқарады және көбінесе оппозициялық партиялардан таңдалады.
Израиль
2019–2021 жылғы Израиль саяси дағдарысынан кейін Израильдің Үкімет туралы Негізгі заңына маңызды өзгерістер енгізілді. Кнессеттің бір уақытта тағайындайтын екі премьер-министр жүйесі орнатылды. Жаңа тәртіп бойынша, Израильдің ресми және жарияланған премьер-министріне қосымша, тағы бір премьер-министрдің орынбасары болады. Үкімет мерзімінің жартысы өткен соң, екі премьер-министр кезекпен үкімет құрамында лауазымдары мен мәртебелерін ауыстырады. Мерзім ішінде үкіметтің өкілеттіктері мен міндеттері екі премьер-министр арасында бөліседі, және олардың әрқайсысы екіншісінің келісімінсіз министрлерді қызметтен босатуға құқылы.
Үндістан
Ллойд Джордж министрлігінің Үндістан хатшысы ретінде тағайындалған Эдвин Сэмюэл Монтегю 1917 жылғы 20 тамызда "Ұлы жарияланым" жасады, онда британдық саясат енді "әкімшіліктің барлық саласында үндістердің қатысуын арттыру және өздік басқару институттарын кезең-кезеңімен дамыту" болады делінген. Монтегю мен Индияның генерал-губернаторы виконт Челмсфорд 1917 және 1918 жылдары субконтинентке кең сапар жасады. Монтегю-Челмсфорд есебінің ұсыныстары 1919 жылғы Үндістан үкіметі заңының негізін құрады, ол Британдық Үндістанда "қосымша билік" (диархия) орнатты. Аталған заңға сәйкес, атқарушы билікті Мемлекеттік хатшы тағайындаған губернатор басқаратын, ол генерал-губернатормен консультация жүргізе алатын. Губернатор жасаған іс-әрекеттері мен жасалмағандары үшін Мемлекеттік хатшыға жауапты болды. Ол провинцияда заң мен тәртіпті сақтап, провинциялық басқарудың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге міндетті. Тапсырылған мәселелер бойынша оған министрлері көмектесетін, ал сақталған мәселелер генерал-губернатор мен оның атқарушы кеңесі тарапынан басқарылатын. Атқарушы кеңестің мүшелерін Мемлекеттік хатшы тағайындайтын және олар барлық мәселелер бойынша оған жауапты болды. Ол өз қалауынша басқаруға тиіс белгілі бір мәселелер де болды, онда ол Мемлекеттік хатшыға жауапты болды. Әрбір кеңесші төрт жылға қызмет ететін. Олардың жалақысы мен қызмет шарты провинциялық заң шығарушы органның бекітуіне жатпады. Кеңестегі барлық шешімдер көпшілік дауыспен қабылдалатын, ал дауыс тең түскен жағдайда губернатор шешімді өзгерте алатын.
Самуа
1962 жылы Самоаның қазіргі мемлекеті құрылған кезде билік екі басшы – Малиэтоа Танумафили II және Тупуа Тамасе Меаʻоле арасында бөлісті. Меаʻоле бір жылдан кейін қайтыс болды, одан кейін ел Танумафили қайтыс болғанға дейін монархия ретінде, ал одан кейін республика ретінде жұмыс істеді.
Боливия
1964 жылы төңкерілгеннен кейін бұрынғы вице-президент Рене Барриентос әскери хунтаның президенті болып билікке келді. Келесі жылы генерал Альфредо Овандо Кандияның жақтастарының наразылығына тап болған Барриентос өзі мен Овандо Кандия арасындағы тең президенттік жүйені енгізді. Олар 1966 жылға дейін екі президент ретінде билік жүргізді, содан кейін Барриентос сол жылғы жалпы сайлауға қатысу үшін отставкаға кетті.
Ауғанстан
Гуридтер империясы – Ғият әл-Дин Мұхаммед пен Ғордың Мұхаммеді арасындағы екі билеушілік жүйе (диархия) болды. Бұл екі билеушілік 1173 жылдан 1203 жылға дейін, Ғият әл-Диннің қайтысына дейін сақталды. Оның өлімінен кейін Мұхаммед Гурид империясының жалғыз билеушісі атанды.
Бюрократия
Қазіргі бюрократиядағы ортақ билік жүйесі "диархия" немесе "дуумвират" деп те аталуы мүмкін. Мысалы, Австралия Қорғаныс Ұйымына қатысты Қорғаныс күштерінің бастығы мен Қорғаныс министрлігі хатшысының бірлескен билігін қарастыруға болады.
ықпалды адамдар
Монархтардың мәртебесі кейде кеңесші, отбасы мүшесі, жақын адамы немесе досы үкімет ісіне тым әсерлі болып көрінген жағдайда күмәнде болуы мүмкін. Қытай тарихындағы Лю Бувэй және Франциядағы Франсуа Леклер дю Тремблей – өз елдерінің саясатын бақылаған "көлеңкедегі билік иелерінің" (эминенс-гриздердің) танымал мысалдары. Британ тарихында VI Георгтың билеуі анасы, королева Мэри және оның әйелі королева Елизаветаның ықпалына байланысты "шалобардағы екі деңгейлі аналық билік" деп сықаққа алынды.
Діни басшылар
Діни және әскери басшылар арасындағы саяси биліктің нақты бөлісуінен, Тибет және Бутан сияқты елдерде болғандай, католик шіркеуінің Папасы сияқты діни көшбасшының сенімді елдегі зор жұмсақ күші кейде диархия немесе бірлескен билеу түрі ретінде сипатталады.
Дәстүрлі басшылар
Эсватини Корольдігі – король (Ngwenyama) және оның анасы, патша анасы (Ndlovukati) дәстүрлі билеушілер ретінде бірлесіп билік ететін екібасшылық жүйе. Алайда, Конституция бойынша король – мемлекет басшысы, бірақ билікті осылай толығымен корольге берудің дәстүрлі емес, неодәстүрлі екендігі жиі айтылады.
Көркем шығармаларда
Гилберт пен Салливанның "Гондольерлер" операсында Баратарияның құрылысқан жерін біраз уақытқа екі патша бірлесіп билейді, олардың өзі гондольерлер болып шығады. Дж.Р.Р. Толкиннің туындыларында Умбарды дуумвират басқарған. Гондордың алғашқы жылдарында Элендилдің екі ұлы екеуі де бірлесіп билік жүргізді. Ол өзі Арнордың патшасы болды және екі патшалықтың да жоғары патшасы қызметін атқарды. "Аватар" фильмінің орталық тұлғасы – Оматикая тайпасы, На’ви тайпасы, дәстүрлі түрде үйленген тайпа басшыларының жұбымен басқарылады. Олардың бірі, күйеуі, саяси және әскери мәселелерді қадағалайды, ал екіншісі, әйелі, рухани және рәсімдік істерге жауапты. Джо Холдеманның "Әлемдер" трилогиясындағы Жаңа Нью-Йорк орбиталық колониясын сайланған Саясат координаторы мен Инженерлік координатор бірлесіп басқарады. Гарри Туртлдоуфтың "Ерекше дене" романындағы Американың Біріккен Ұлттары Рим Республикасына үлкен ұқсастық танытады, оны цензорлар деп аталатын екі бас атқарушы билейді (бірақ олардың лауазымы консул лауазымына көбірек ұқсайды). Олардың әрқайсысы екіншісінің әрекетіне вето құқығын қолдана алатындықтан, екі саяси қарсылықты цензордың сайлануы атқарушы билікті тексеру мақсатында болды. Цензорлар бес жылдық қайталанбайтын мерзімге қызмет етеді және (ұлттық басшылармен бірге) қызметтен кеткеннен кейін Сенаттың өмір бойы мүшелеріне айналады. "Avenue 5" сериалында АҚШ Президентінің кеңсесі адам мен жасанды интеллекттен тұратын дуумвиратқа айналғаны айтылады (виртуалды ассистентті еске түсіреді). "Менің кішкентай пониім: Достық – бұл сиқыр" сериалында көп бөлігі орын алатын Эквестрия мемлекеті диархия болып көрсетілген. Сериалдың бірінші маусымында үлкен принцесса Селестия өздігінен билік ететін болса, кейін оған кіші қарындасы принцесса Луна қосылады. "Корра туралы аңыз" сериалының соңында Солтүстік Су тайпасы диархияға айналады, оны титулды кейіпкердің туыстары – егіздер Десна мен Эска басқарады.